దొడ్డి కొమరయ్య

దొడ్డి కొమరయ్య జనగాం తాలూకాలోని కడవెండి గ్రామానికి చెందిన యువకుడు. అక్కడ విసునూరు దేశ్‌ముఖ్ (వంశపారంపర్య శిస్తు అధికారి, భూస్వామి)కు భూమి, ధాన్యం ఉన్నాయి.¹² 1946లో ఆంధ్ర మహాసభ గ్రామ స్వచ్ఛంద సేవకుల ఊరేగింపులో నడుస్తుండగా ఆయనను కాల్చి చంపారు.³⁴ పి. సుందరయ్య ఆ హత్యను 1946 జూలై 4 నాటిదిగా చెబుతారు.¹³

ఆయన గురించి తెలిసిన దాదాపు అంతా తెలంగాణ సాయుధ పోరాటానికి నాయకత్వం వహించిన కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకులు రాసిన రెండు చరిత్రల నుంచి వస్తుంది.¹⁴ రెండూ తెలుగులో ఉన్నాయి: సుందరయ్య Veera Telangana Viplava Poratam (వీర తెలంగాణ విప్లవ పోరాటం) (1973), దేవులపల్లి వెంకటేశ్వరరావు Telangana Prajala Sayudha Porata Charitra (తెలంగాణ ప్రజల సాయుధ పోరాట చరిత్ర) (1988).¹² రెండూ ఆయన మరణాన్ని పోరాటంలో మలుపు అంటాయి.⁵⁶

కడవెండి, విసునూరు దేశ్‌ముఖ్

విసునూరు దేశ్‌ముఖ్ విసునూరు రామచంద్రారెడ్డిని ఆ ప్రాంతమంతటా ద్వేషించేవారని సుందరయ్య రాశారు.⁷ కొద్ది కాలం ముందు, పాలకుర్తి చాకలి స్త్రీ చాకలి ఐలమ్మ పంటల గురించి జరిగిన తగాదా అతని ఓటమితో ముగిసింది.¹ తర్వాత పోలీసుల సహాయంతో కడవెండిలోని గ్రామ సంఘం (సంస్థ) నాయకులను చంపడానికి దేశ్‌ముఖ్ పథకం వేశాడని సుందరయ్య చెబుతారు.¹ పదిహేను మంది గ్రామస్థులు అరెస్టయ్యారు, తర్వాత బెయిలుపై విడుదలయ్యారు.¹³

దేవులపల్లి వేరే నేపథ్యాన్ని ఇస్తారు.² ప్రతి గ్రామంలో స్వచ్ఛంద దళాలను ఏర్పాటు చేయాలని పార్టీ నల్గొండ జిల్లా కమిటీ నిర్ణయించిందని ఆయన రాశారు.² కడవెండిలో 20 మంది యువకుల దళం ప్రతి సాయంత్రం గ్రామంలో కవాతు చేసేది.² రైతుల నుంచి లెవీ (నిర్బంధ ధాన్యం వాటా) తీసుకోవడానికి బదులు దేశ్‌ముఖ్ ధాన్యం నిల్వలను స్వాధీనం చేసుకోమని ఆంధ్ర మహాసభ ప్రభుత్వాన్ని కోరింది కూడా.⁴ స్వచ్ఛంద సేవకులపై కేసులు పెట్టి, తన ధాన్యంపై విచారణను ఆపడానికి, గ్రామంలో ఘర్షణ జరగాలని దేశ్‌ముఖ్ కోరుకున్నాడని దేవులపల్లి చెబుతారు.⁴

కాల్పులు

1946 జూలై 4న దేశ్‌ముఖ్ జీతంపై ఉన్న తాగిన మనుషులు సంఘ నాయకుల ఇళ్లపై రాళ్లు విసిరారని సుందరయ్య రాశారు.³ గ్రామస్థులు కర్రలు, వడిసెలలు పట్టుకుని నిరసనగా ఊరేగింపు చేశారు.³ ఊరేగింపు దేశ్‌ముఖ్ ఇంటి ముందు నుంచి వెళ్తుండగా, దాని పక్కన ఉన్న ఒక గుడిసెలో కాచుకున్న మనుషులు దానిపై కాల్పులు జరిపారు.³ ఊరేగింపు ముందు నడుస్తున్న కొమరయ్యకు కడుపులో తూటా తగిలి, ఆయన అక్కడికక్కడే చనిపోయారు.³ ఆయన అన్న దొడ్డి మల్లయ్యకు కాలికి తూటా తగిలింది. మరో ఇద్దరు గ్రామస్థులు గాయపడ్డారు.³

దేవులపల్లి దానిని వేరుగా చెబుతారు.⁴ దేశ్‌ముఖ్ ప్రధాన గుమాస్తా మిస్కిన్ అలీ కొంత మంది ఆయుధధారులతో విసునూరు నుంచి వచ్చి, గడి (దేశ్‌ముఖ్ కోట వంటి ఇల్లు) లోపల కాచుకున్నాడని ఆయన రాశారు.⁴ దాదాపు 20 మంది స్వచ్ఛంద సేవకుల సాయంత్రపు ఊరేగింపు వెళ్తున్నప్పుడు, మిస్కిన్ అలీ గోడలోని ఒక రంధ్రం గుండా కాల్చాడు.⁴ కొమరయ్య వెంటనే చనిపోయారు. ఆయన అన్న, మరికొందరు గాయపడ్డారు.⁴

మరుసటి రోజు

దాదాపు 2,000 మంది ప్రజలు గుమిగూడి దేశ్‌ముఖ్ ఇంటిని చుట్టుముట్టారని సుందరయ్య రాశారు.³ దేశ్‌ముఖ్ కొడుకు బాబూరావు విసునూరు నుంచి దాదాపు 200 మంది ఆయుధధారులను తెచ్చాడు. కానీ గ్రామస్థులు వడిసెల రాళ్లతో వారిని తరిమికొట్టారు.³⁵ తర్వాత దాదాపు 60 మంది రిజర్వ్ పోలీసులు వచ్చారు.⁵ ఆయన కథనంలో పోలీసులు ఆయుధధారులను సురక్షితంగా దేశ్‌ముఖ్ దగ్గరికి తీసుకెళ్లి, సంఘ నాయకులపై ఆరు కేసులు పెట్టారు.⁵ దేశ్‌ముఖ్ మనుషులలో ఎవరూ అరెస్టు కాలేదని ఆయన చెబుతారు.⁵

మరుసటి రోజు మధ్యాహ్నానికి దగ్గరలోని గ్రామాల నుంచి దాదాపు 4,000 మంది గుమిగూడారని దేవులపల్లి రాశారు.⁸ దేశ్‌ముఖ్ తన కొడుకు బాబురెడ్డి, రామిరెడ్డి అనే గుమాస్తా నాయకత్వంలో 70 నుంచి 80 మంది ఆయుధధారులను పంపాడు.⁸ గ్రామస్థులు వారి తుపాకులను విరగ్గొట్టి, వారిని తరిమి, రామిరెడ్డిని పట్టుకున్నారు.⁸ ముగ్గురు న్యాయమూర్తుల “ప్రజా న్యాయస్థానం” రామిరెడ్డిని విచారించి మరణశిక్ష విధించిందని, అతను క్షమాపణ వేడుకున్నప్పుడు శిక్షను రద్దు చేసిందని దేవులపల్లి చెబుతారు.⁹ మిస్కిన్ అలీని, బాబురెడ్డిని, ఇతరులను అరెస్టు చేశామని, వారిపై కేసులు పెడతామని పోలీసులు చెప్పారని ఆయన రాశారు.⁹ వారు శవాన్ని పోస్ట్‌మార్టమ్ కోసం తీసుకెళ్లి, అంత్యక్రియల కోసం తిరిగి ఇచ్చారు.⁹

ఆధారాలు ఆయన మరణాన్ని ఎలా వర్ణిస్తాయి

దగ్గరలోని గ్రామాల నుంచి వేల మంది కొమరయ్య అంతిమయాత్రలో నడిచారని సుందరయ్య రాశారు.⁵ కొమరయ్య మరణం నల్గొండ జిల్లాలోని ప్రతి తాలూకా రైతులను తిరుగుబాటుకు లేపిందని ఆయన చెబుతారు.⁵ ఆయన గురించి ప్రజలు చాలా కాలం తర్వాత కూడా పాటలు పాడారని ఆయన జోడిస్తారు.⁵

ఈ సంఘటనలలో తనకు కొత్తగా కనిపించిన వాటిని దేవులపల్లి జాబితా చేస్తారు.⁶ కాల్పులకు ప్రజలు భయపడలేదు, ఆయుధధారులపై వడిసెలలు వాడారు, ఒక ప్రజా న్యాయస్థానాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.⁶ ఆయన అభిప్రాయంలో ఈ న్యాయస్థానం గ్రామంలో ప్రత్యామ్నాయ ప్రభుత్వానికి ఆరంభం.⁶ ఒక వారంలోనే దగ్గరలోని ధర్మాపురం రైతులు ఒక భూస్వామికి చెందిన దాదాపు 200 ఎకరాల మెట్ట భూమిని తమలో తాము పంచుకున్నారని ఆయన రాశారు.⁹

కాంగ్రెస్ వైపు నుంచి రాసిన సరోజినీ రేగాని (Sarojini Regani) కొమరయ్య పేరు చెప్పరు.¹⁰ 1946 అక్టోబర్ నుంచి కమ్యూనిస్టులు జనగాం, భువనగిరి తాలూకాల భూస్వాములకు వ్యతిరేకంగా హింసాత్మక పోరాటాన్ని తీవ్రతరం చేశారని ఆమె రాశారు.¹⁰

ఆధారాలు ఏకీభవించని చోట

రెండు కమ్యూనిస్టు చరిత్రలు చాలా విషయాలలో భిన్నంగా ఉన్నాయి:

• ఎవరు కాల్చారు. దేశ్‌ముఖ్ ఇంటి పక్కన గుడిసెలో దాక్కున్న మనుషులు అని సుందరయ్య చెబుతారు.³ గడి గోడలోని రంధ్రం గుండా కాల్చిన దేశ్‌ముఖ్ ప్రధాన గుమాస్తా మిస్కిన్ అలీ పేరును దేవులపల్లి చెబుతారు.⁴
• కొమరయ్య స్థానం. సుందరయ్య ఆయనను ఊరేగింపు ముందున్న గ్రామ సంఘ నాయకుడు అంటారు.³ ఆయన అప్పటికి స్థానిక నాయకుడు కూడా కాదని, స్వచ్ఛంద సేవకులలో ఒకరు మాత్రమే అని దేవులపల్లి చెబుతారు.⁶
• గుంపు పరిమాణం, దేశ్‌ముఖ్ దళం పరిమాణం. సుందరయ్య దాదాపు 2,000 మంది ప్రజలు, 200 మంది ఆయుధధారులు అని ఇస్తారు.³ దేవులపల్లి దాదాపు 4,000 మంది ప్రజలు, 70 నుంచి 80 మంది ఆయుధధారులు అని ఇస్తారు.⁸
• పోలీసులు. దేశ్‌ముఖ్ వైపు ఎవరూ అరెస్టు కాలేదని సుందరయ్య చెబుతారు.⁵ మిస్కిన్ అలీని, బాబురెడ్డిని అరెస్టు చేశామని పోలీసులు ప్రజలకు చెప్పారని దేవులపల్లి చెబుతారు.⁹
• తేదీ. సుందరయ్య 1946 జూలై 4 అని ఇస్తారు.¹ దేవులపల్లి కాల్పులను 1946లో ఉంచుతారు, కానీ ఈ కథనంలో రోజు ఇవ్వరు.²⁴

Footnotes

1. Sundarayya, Veera Telangana (1973), p. 44 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

2. Devulapalli Venkateswara Rao, Telangana Prajala Sayudha Porata Charitra (1988), p. 349 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

3. Sundarayya, Veera Telangana (1973), p. 45 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³

4. Devulapalli, Sayudha Porata Charitra (1988), p. 350 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

5. Sundarayya, Veera Telangana (1973), p. 46 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

6. Devulapalli, Sayudha Porata Charitra (1988), p. 353 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

7. P. Sundarayya, Veera Telangana Viplava Poratam: Gunapathalu (1973), p. 43 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

8. Devulapalli, Sayudha Porata Charitra (1988), p. 351 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

9. Devulapalli, Sayudha Porata Charitra (1988), p. 352 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

10. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (1956), p. 208 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²