సంస్కరణ, స్వాతంత్ర్య, ప్రజా ఉద్యమాలు

1850ల నుండి 1953 వరకు: గోదావరి కొండ ప్రాంతాల్లో తిరుగుబాట్లు, కందుకూరి వీరేశలింగం, సంఘ సంస్కరణ, మద్రాసులోని తెలుగు జిల్లాల్లో వందేమాతరం, సహాయ నిరాకరణ, ఉప్పు, క్విట్ ఇండియా ఉద్యమాలు. రంప తిరుగుబాటు, హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో ఆంధ్ర జన సంఘం, ఆంధ్ర మహాసభ, తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం, 1948లో హైదరాబాద్ విలీనం, 1953 ఆంధ్ర రాష్ట్రంతో ముగిసిన ఆంధ్రోద్యమం కూడా.

ఒక్క చూపులో

సుమారు 1850 నుండి 1953 వరకు తెలుగు దేశం రెండు రాజకీయ ప్రపంచాల్లో ఉంది. తీర, రాయలసీమ జిల్లాలు బ్రిటిష్ మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో ఉన్నాయి. తెలంగాణ నిజాం హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో ఉంది.¹
కందుకూరి వీరేశలింగం 1881 డిసెంబర్ 11న రాజమహేంద్రవరంలో మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో మొదటి వితంతు పునర్వివాహం జరిపించారు. పురోహితులు, వంటవాళ్లు, వాయిద్యకారులు దానిని బహిష్కరించారు.⁹
1922–1924 రంప తిరుగుబాటులో అల్లూరి సీతారామరాజు కొండ ప్రజల సాయుధ దళాలను పోలీసు స్టేషన్లపైకి నడిపించారు. 1924 మే 7న ఆయన పట్టుబడ్డారు. ప్రభుత్వ నివేదిక ప్రకారం, తప్పించుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తుండగా ఆయనను కాల్చి చంపారు.^23,24
తెలుగులో మాట్లాడినందుకు ఒక ప్రతినిధిని అరిచి కూర్చోబెట్టిన తర్వాత, హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో 1921లో ఆంధ్ర జన సంఘం ఏర్పడింది. అది 1930లో ఆంధ్ర మహాసభగా మారింది. 1937లో బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం కావాలని డిమాండ్ చేసింది.^40,42
భారత సైన్యం 1948 సెప్టెంబర్ 13న హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోకి ప్రవేశించింది. సెప్టెంబర్ 17న నిజాం కాల్పుల విరమణకు ఆదేశించాడు. కమ్యూనిస్టుల నాయకత్వంలోని తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం 1951లో పార్టీ దానిని విరమించే వరకు కొనసాగింది.^49,52,60
ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం చేసిన నిరాహార దీక్షలో 58వ రోజు, 1952 డిసెంబర్ 15న పొట్టి శ్రీరాములు చనిపోయారు. ఆంధ్ర రాష్ట్రం 1953 అక్టోబర్ 1న కర్నూలు రాజధానిగా ఏర్పడింది.^86,88

పూర్తి చార్టు కోసం పక్కకు జరపండి; వివరాల కోసం ఏదైనా పట్టీని తాకండి.

ప్రతి పట్టీ ఒక ప్రాంతాన్ని పాలించిన శక్తి; కాలం ఎడమ నుంచి కుడికి. గీతల అంచు = సుమారు తేదీలు. వివరాల కోసం పట్టీని ఎంచుకోండి.

జాబితాగా చూపించు

మొఘలులు, అసఫ్ జాహీలు, బ్రిటిష్ పాలన క్రీ.శ. 1687–1948

తెలంగాణ: అసఫ్ జాహీలు (క్రీ.శ. 1724–1948) · బ్రిటిష్ రాజ్ (క్రీ.శ. 1860–1947)
కోస్తా ఆంధ్ర: ఆర్కాటు నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1710–1801) · ఫ్రెంచి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1817–1954) · ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1759–1858) · మద్రాసు రాష్ట్రం (క్రీ.శ. 1947–1953) · అసఫ్ జాహీలు (క్రీ.శ. 1759–1788) · బ్రిటిష్ రాజ్ (క్రీ.శ. 1858–1947)
రాయలసీమ: కర్నూలు నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1690–1839) · బ్రిటిష్ రాజ్ (క్రీ.శ. 1858–1947) · ఆర్కాటు నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1710–1801) · మద్రాసు రాష్ట్రం (క్రీ.శ. 1947–1953) · కడప నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1714–1779) · ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1792–1858) · బనగానపల్లె సంస్థానం (సుమారు క్రీ.శ. 1724–1948) · అసఫ్ జాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1724–1800) · గుత్తి మురారిరావు ఘోర్పడే (సుమారు క్రీ.శ. 1741–1776) · మైసూరు (హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్) (సుమారు క్రీ.శ. 1762–1799)
ఉద్యమాలు: గోదావరి కొండ ప్రాంత తిరుగుబాట్లు (క్రీ.శ. 1858–1862) · వందేమాతరం, స్వదేశీ ఉద్యమం (క్రీ.శ. 1905–1911) · సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం (క్రీ.శ. 1920–1922) · ఉప్పు సత్యాగ్రహం (క్రీ.శ. 1930) · హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ సత్యాగ్రహం (క్రీ.శ. 1938–1946) · ఆంధ్ర ఉద్యమం (సుమారు క్రీ.శ. 1911–1953) · ఆంధ్ర జనసంఘం, ఆంధ్ర మహాసభ (క్రీ.శ. 1921–1946) · రంప తిరుగుబాటు (అల్లూరి సీతారామరాజు) (క్రీ.శ. 1922–1924) · క్విట్ ఇండియా (క్రీ.శ. 1942) · తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం (క్రీ.శ. 1946–1951)

సంస్కరణ, స్వాతంత్ర్య, ప్రజా ఉద్యమాలు క్రీ.శ. 1850–1956

తెలంగాణ: అసఫ్ జాహీలు (క్రీ.శ. 1724–1948) · బ్రిటిష్ రాజ్ (క్రీ.శ. 1860–1947) · హైదరాబాద్ రాష్ట్రం (క్రీ.శ. 1948–1956)
కోస్తా ఆంధ్ర: ఫ్రెంచి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1817–1954) · ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1759–1858) · మద్రాసు రాష్ట్రం (క్రీ.శ. 1947–1953) · బ్రిటిష్ రాజ్ (క్రీ.శ. 1858–1947) · ఆంధ్ర రాష్ట్రం (క్రీ.శ. 1953–1956)
రాయలసీమ: బ్రిటిష్ రాజ్ (క్రీ.శ. 1858–1947) · ఆంధ్ర రాష్ట్రం (క్రీ.శ. 1953–1956) · మద్రాసు రాష్ట్రం (క్రీ.శ. 1947–1953) · ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1792–1858) · బనగానపల్లె సంస్థానం (సుమారు క్రీ.శ. 1724–1948)
ఉద్యమాలు: గోదావరి కొండ ప్రాంత తిరుగుబాట్లు (క్రీ.శ. 1858–1862) · వందేమాతరం, స్వదేశీ ఉద్యమం (క్రీ.శ. 1905–1911) · సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం (క్రీ.శ. 1920–1922) · ఉప్పు సత్యాగ్రహం (క్రీ.శ. 1930) · హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ సత్యాగ్రహం (క్రీ.శ. 1938–1946) · ఆంధ్ర ఉద్యమం (సుమారు క్రీ.శ. 1911–1953) · ఆంధ్ర జనసంఘం, ఆంధ్ర మహాసభ (క్రీ.శ. 1921–1946) · రంప తిరుగుబాటు (అల్లూరి సీతారామరాజు) (క్రీ.శ. 1922–1924) · క్విట్ ఇండియా (క్రీ.శ. 1942) · తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం (క్రీ.శ. 1946–1951)

ఆంధ్ర రాష్ట్రం, ఆంధ్రప్రదేశ్ క్రీ.శ. 1953–2014

తెలంగాణ: ఆంధ్రప్రదేశ్ (క్రీ.శ. 1956–2014) · హైదరాబాద్ రాష్ట్రం (క్రీ.శ. 1948–1956)
కోస్తా ఆంధ్ర: ఫ్రెంచి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1817–1954) · ఆంధ్రప్రదేశ్ (క్రీ.శ. 1956–2014) · ఆంధ్ర రాష్ట్రం (క్రీ.శ. 1953–1956)
రాయలసీమ: ఆంధ్ర రాష్ట్రం (క్రీ.శ. 1953–1956) · ఆంధ్రప్రదేశ్ (క్రీ.శ. 1956–2014)
ఉద్యమాలు: తెలంగాణ ఉద్యమం (సుమారు క్రీ.శ. 1969–1973) · జై ఆంధ్ర ఉద్యమం (సుమారు క్రీ.శ. 1972–1973)

రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాలు వలస పాలనలు భారత రాష్ట్రాలు (1947 నుండి) ఉద్యమాలు అనిశ్చిత లేదా వివాదాస్పద తేదీలు ముందుగా మరో ప్రాంతంలో

Biographic work of Andhra people, published in 1952; found in Digital Library of India and Archives; uploaded to be used in Telugu wikisource. · Chilukuri Veerabhadra Rao (1872-1939) (opens in a new tab) · Public domain

ఈ పేజీ సుమారు 1850 నుండి 1953లో ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడే వరకు ఉన్న వంద సంవత్సరాల గురించి చెబుతుంది. ఈ సంవత్సరాల్లో తెలుగు దేశం రెండు రాజకీయ ప్రపంచాల్లో ఉంది.¹ తీర, రాయలసీమ జిల్లాలు బ్రిటిష్ పాలనలోని మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో భాగంగా ఉన్నాయి.¹ తెలంగాణ జిల్లాలు నిజాం హైదరాబాద్ రాష్ట్రానికి చెందినవి.¹

ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వ ఆర్కైవ్స్ ప్రచురించిన స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ చరిత్ర ఒక విషయం చెబుతుంది: అందువల్ల రెండు ప్రాంతాల్లో ప్రజా జీవితం “రెండు వేర్వేరు రూపాలు” తీసుకుంది.¹ ఆంధ్ర జిల్లాలు అఖిల భారత జాతీయ ఉద్యమంలో పాలుపంచుకున్నాయి.¹ తెలంగాణ పోరాటం సంస్థానాల పద్ధతిని అనుసరించింది.¹

కింది కథనం ఆ విభజననే అనుసరిస్తుంది. ఇందులో చాలా భాగం జాతీయవాద పక్షం నుండి రాసిన ఆ ఒక్క కథనం మీదనే ఆధారపడింది.¹ ఆ కాలపు అధికారిక రికార్డులు కథను వేరేగా చెప్పిన చోట్ల రెండింటినీ ఇచ్చాం.

కొండ ప్రాంతాల్లో తిరుగుబాట్లు

గోదావరికి ఉత్తరాన ఉన్న కొండ ప్రాంతంలో పదే పదే తిరుగుబాట్లు జరిగాయి.² గోదావరి గెజిటీర్ ప్రకారం, 1858లో సుబ్బారెడ్డి అనే కొండ నాయకుడు యెర్నగూడెం దగ్గర కోయల బృందాన్ని ఒక స్థానిక తిరుగుబాటులో నడిపించాడు.² అది ఒక వ్యక్తిగత తగాదాతో మొదలైంది.² కానీ నానా సాహెబ్ తన సైన్యంతో ముందుకు వస్తున్నాడని, “ఇంగ్లీషువారికి వ్యతిరేకంగా ఎవరు ఎక్కువ చేస్తే వారికి ఎక్కువ బహుమతి వస్తుంది” అని తాను విన్నానని సుబ్బారెడ్డి చెప్పుకున్నాడు.² సైన్యాన్ని పంపారు. అతనిని, మరో ఏడుగురు నాయకులను పట్టుకుని ఉరితీశారు.²

రంప కొండల్లో 1858 నుండి 1862 మధ్య అల్లర్లు జరిగాయి.³ తర్వాత 1879లో “రంప తిరుగుబాటు” వచ్చింది.³ దానికి సైన్యం అవసరమైంది. 1881లో దాని నాయకుడు చంద్రయ్య చనిపోయే వరకు దానిని పూర్తిగా అణచలేకపోయారు.³

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో సంస్కరణలు

హైదరాబాద్‌లో 1857లో నిజాం బ్రిటిష్ వారి పక్షాన నిలిచాడని Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) నమోదు చేస్తుంది.⁴ అతని సలహాదారుల్లో కొందరు తిరుగుబాటులో చేరమని కోరినప్పటికీ, అతని మంత్రి సాలార్ జంగ్ అలా సలహా ఇచ్చాడు.⁴

సాలార్ జంగ్ 1869 నుండి 1883 వరకు సంరక్షక పాలకుడిగా (రాజు తరఫున పాలించేవాడు) ఉన్నాడు.⁵ ఈ సంవత్సరాల్లో అతను ప్రభుత్వాన్ని శాఖలుగా పునర్వ్యవస్థీకరించాడు. రెవెన్యూ సర్వే, సెటిల్‌మెంట్ (భూమి శిస్తు నిర్ణయం) చేయించాడు.⁵ సివిల్, క్రిమినల్ కోర్టులను ఏర్పాటు చేశాడు.⁵ స్టాంపులు, తపాలా సేవ, మునిసిపాలిటీలు, ప్రజా పనులు, విద్య, వైద్య శాఖలను కూడా తెచ్చాడు.⁵ గెజిటీర్ మాటల్లో, “బ్రిటిష్ పరిపాలనలోని దాదాపు ప్రతి శాఖా రాష్ట్రంలో కనిపించింది”.⁵

1892లో మంత్రి కోసం ఒక నియమావళి జారీ అయింది. తర్వాత రాష్ట్ర మంత్రులందరితో ఒక మండలి ఏర్పడింది.⁶

కందుకూరి వీరేశలింగం, సంఘ సంస్కరణ

తెలుగు జిల్లాల్లో బాగా ప్రసిద్ధుడైన సంస్కర్త రాజమహేంద్రవరానికి చెందిన కందుకూరి వీరేశలింగం (1848–1919).⁷ యువ ఉపాధ్యాయుడిగా ఉన్నప్పుడు ఆయన 1874లో ధవళేశ్వరంలో బాలికల పాఠశాలను ప్రారంభించారు.⁷ వివేకవర్ధని అనే పత్రికను కూడా ప్రారంభించారు. అందులో స్థానిక అధికారుల అవినీతిపై, భోగం స్త్రీలను పెట్టుకునే ఆచారంపై దాడి చేశారు.⁷

1879 నుండి ఆయన బాల వితంతువుల పునర్వివాహానికి అనుకూలంగా ఉపన్యాసాలు ఇచ్చారు.⁸ ఆయన హిందూ ధర్మశాస్త్రాల ఆధారంగానూ, హేతువు ఆధారంగానూ వాదించారు.⁸ సంప్రదాయవాద ప్రత్యర్థులు అరుపులతో ఆయనను ఆపడానికి ప్రయత్నించారు. సభల్లో ఆయన విద్యార్థులు ఆయన చుట్టూ రక్షణగా నిలబడ్డారు.⁸

1881 డిసెంబర్ 11న రాజమహేంద్రవరంలో ఆయన మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో మొదటి వితంతు పునర్వివాహం జరిపించారు.⁹ పురోహితులు, వంటవాళ్లు, వాయిద్యకారులు దానిని బహిష్కరించారు. శాంతిభద్రతల కోసం జిల్లా పోలీసులు కానిస్టేబుళ్లను నియమించారు.⁹

రేగాని (Regani) చరిత్ర ఆయనను “ఆంధ్రలో పునరుజ్జీవన ఉద్యమ పితామహుడు” అని పిలుస్తుంది.¹⁰ ఆయన స్థాపించిన పత్రికలను అది పేర్కొంటుంది. వాటిలో స్త్రీల కోసం ఒక పత్రిక ఉంది.¹⁰ ఈ పత్రికల్లో ఆయన బాల్య వివాహానికి, కులానికి వ్యతిరేకంగా, వితంతు పునర్వివాహానికి అనుకూలంగా ప్రచారం చేశారు.¹⁰ ఆయనకు జవాబు చెప్పడానికి ప్రత్యర్థి పత్రికలు ప్రారంభమయ్యాయని అది పేర్కొంటుంది.¹⁰

మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో తొలి రాజకీయ జీవితం

పందొమ్మిదవ శతాబ్దం చివర్లో కొత్త సంఘాలు, వార్తాపత్రికలు చదువుకున్న తెలుగువారికి బహిరంగంగా మాట్లాడే అవకాశం ఇచ్చాయి.¹¹ రేగాని మద్రాస్ నేటివ్ అసోసియేషన్ (1852), మద్రాస్ మహాజన సభ (1884) లను పేర్కొంటారు.¹¹ సభ మొదటి అధ్యక్షుడు పి. రంగయ్య నాయుడు, కార్యదర్శి పి. ఆనందాచార్లు తెలుగువారు.¹¹

1885లో బొంబాయిలో జరిగిన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ మొదటి సమావేశానికి చాలామంది తెలుగు ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు.¹¹ 1891లో కృష్ణా జిల్లా సంఘం ప్రెసిడెన్సీలో మొదటి జిల్లా సంఘం అయింది.¹¹ మొదటి తెలుగు రాజకీయ వార్తాపత్రిక అయిన వారపత్రిక ఆంధ్ర ప్రకాశిక 1885లో వచ్చింది.¹² 1902లో కృష్ణా పత్రిక వచ్చింది.¹²

వందేమాతరం, స్వదేశీ, 1905–1911

బెంగాల్ విభజనకు వ్యతిరేకంగా నిరసనలు 1905లో తెలుగు జిల్లాలకు చేరాయి.¹³ బిపిన్ చంద్ర పాల్ 1907 ఏప్రిల్‌లో వాటిలో పర్యటించి కాకినాడ, విశాఖపట్నం, రాజమహేంద్రవరం, విజయవాడ, మచిలీపట్నంలలో ప్రసంగించారు.¹³ కవి చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం రాజమహేంద్రవరంలో ఆయన ప్రసంగాలను అనువదించారు.¹³ భారతదేశ సంపద తరలిపోవడం గురించి ఆయన ఒక పాట కూడా రాశారు. అది అందరూ పాడుకునేదిగా మారింది.¹³

పాల్ పర్యటన ఫలితంగా రాజమహేంద్రవరంలో ఒక జాతీయ పాఠశాల, మచిలీపట్నంలో జాతీయ కళాశాల వచ్చాయి.¹⁴ రాజమహేంద్రవరంలో ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ కళాశాల ప్రిన్సిపాల్ విద్యార్థులు వందేమాతరం బ్యాడ్జీలు పెట్టుకోవడాన్ని నిషేధించాడు.¹⁴ ఆయనను ఎదిరించినవారిని బయటికి పంపారు. వారిలో గాడిచర్ల హరిసర్వోత్తమరావు ఉన్నారు.¹⁴ తర్వాత హరిసర్వోత్తమరావు, ఆయన ప్రచురణకర్త రాజద్రోహం నేరం మీద జైలుకు వెళ్లారు.¹⁵ రేగాని ప్రకారం, ఆంధ్రలో ఉద్యమానికి వారే మొదటి రాజకీయ ఖైదీలు.¹⁵

ఉద్యమం హింసకు కూడా దారితీసింది.¹⁶ 1907 జూలైలో కాకినాడలో ఒక యూరోపియన్ వైద్యాధికారి “వందేమాతరం” అని అరిచిన ఒక బాలుడిని కొట్టాడు.¹⁶ అప్పుడు ఒక గుంపు యూరోపియన్ క్లబ్‌పై దాడి చేసింది. ఇరవై మందిని అరెస్టు చేశారు.¹⁶

1909 ఫిబ్రవరిలో గుంటూరు జిల్లాలోని కోటప్పకొండలో శివరాత్రి తిరునాళ్ల జరిగింది.¹⁷ అక్కడ పోలీసులకు, చిన్నపరెడ్డి అనే గ్రామస్తుడికి మధ్య జరిగిన తగాదా అల్లర్లుగా మారింది.¹⁷ పోలీసు స్టేషన్‌ను తగలబెట్టారు. ఒక కానిస్టేబుల్, ఉప్పు శాఖకు చెందిన ఒక బంట్రోతు చనిపోయారు.¹⁷ చిన్నపరెడ్డికి మరణశిక్ష విధించారు.¹⁷

సుమారు 1910 తర్వాత కొండా వెంకటప్పయ్య వంటి మితవాద నాయకులు ముందుకు వచ్చారని రేగాని రాశారు.¹⁸ అప్పుడు ఆంధ్రలో ఉద్యమం ఆంధ్రోద్యమంగా, అంటే వేరే ఆంధ్ర ప్రాంతం కావాలనే డిమాండ్‌గా మారింది.¹⁸ 1917 కలకత్తా సమావేశంలో కాంగ్రెస్ ఆంధ్రను వేరే కాంగ్రెస్ సర్కిల్‌గా గుర్తించింది.¹⁹

సహాయ నిరాకరణ, రంప తిరుగుబాటు, 1920–1924

సహాయ నిరాకరణ కాలంలో బాగా గుర్తుండిపోయిన కొన్ని స్థానిక ఉద్యమాలు తెలుగు జిల్లాల్లో జరిగాయి.²⁰ గుంటూరు జిల్లాలోని చీరాల, పేరాలలో 1920లో ఒక గ్రామ యూనియన్‌ను మునిసిపాలిటీగా మార్చారు.²⁰ దీనితో సుమారు 15,000 మంది జనాభాపై పన్నులు పెరిగాయి. వారిలో ఎక్కువమంది నేతగాళ్లు.²⁰ ప్రజలు చెల్లించడానికి నిరాకరించినప్పుడు, గాంధీ సలహా మేరకు దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్య వారిని ఇళ్లు విడిచి వెళ్లేలా నడిపించారు.²⁰ 1921 ఏప్రిల్ 25 రాత్రి 13,000 మందికి పైగా ప్రజలు పట్టణం బయట గుడిసెల్లోకి మారారు.²⁰ వారు పదకొండు నెలలు అక్కడే ఉన్నారు.²⁰

పల్నాడు తాలూకాలో గ్రామస్తులు అటవీ నియమాలను ధిక్కరించారు.²¹ వారు రిజర్వు అడవుల్లోకి పశువులను తోలారు. అటవీ అధికారులను బహిష్కరించారు.²¹ 1921 సెప్టెంబర్ 23న బందెలదొడ్డిలో పెట్టిన పశువులను విడిపించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న గుంపుపై పోలీసులు కాల్పులు జరిపారు.²¹ దాని నాయకుడు కన్నెగంటి హనుమంతును, మరో ముగ్గురిని చంపారు.²¹

1922 జనవరిలో ఆంధ్ర ప్రాంతీయ కాంగ్రెస్ కమిటీ పన్నుల నిరాకరణ ఉద్యమాన్ని ఆమోదించింది.²² పెదనందిపాడు ఫిర్కాలో (తాలూకాలోని గ్రామాల సముదాయం) గ్రామ అధికారులు కలిసి రాజీనామా చేశారు.²² సుమారు 4,000 మంది స్వచ్ఛంద సేవకుల దళం గ్రామస్తులు శిస్తు కట్టకుండా ఆపింది.²² ఉద్యమాన్ని ఆపమని గాంధీ కొండా వెంకటప్పయ్యకు ఉత్తరం రాసిన తర్వాత, 1922 ప్రారంభంలో దానిని విరమించారు.²²

1922–1924 రంప తిరుగుబాటు వేరే రకమైనది.²³ అప్పటికి సుమారు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల అల్లూరి సీతారామరాజు గోదావరి, విశాఖపట్నం (అప్పుడు విజాగపటం) ఏజెన్సీల్లో (కొండ ప్రాంతాలు) కొండ ప్రజల సాయుధ దళాలను నడిపించారు.²³ వారి బాధల్లో పోడు (అడవి నరికి మారుతూ చేసే సాగు) వ్యవసాయంపై ఆంక్షలు ఉన్నాయని రేగాని రాశారు.²³ బాస్టియన్ అనే స్థానిక అధికారి ప్రవర్తన, కోయ పెద్దలను తొలగించడం కూడా వాటిలో ఉన్నాయి.²³

1922 ఆగస్టు 22న చింతపల్లి పోలీసు స్టేషన్‌పై దాడితో తిరుగుబాటు ప్రారంభమైంది.²³ ఆ తర్వాత దళాలు పోలీసు స్టేషన్ల నుండి ఆయుధాలు పట్టుకున్నాయి. పోలీసు బృందాలపై మాటు వేసి దాడి చేశాయి.²³ మలబార్ నుండి ప్రత్యేక పోలీసులను, అస్సాం రైఫిల్స్ సైన్యాన్ని తెప్పించారు.²⁴ 1924 మే 7న సీతారామరాజు పట్టుబడ్డారు.²⁴ ప్రభుత్వ నివేదిక ప్రకారం, తప్పించుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తుండగా ఆయనను కాల్చి చంపారు.²⁴

బాస్టియన్ అణచివేత వల్లనే తిరుగుబాటు వచ్చిందని ప్రభుత్వం వివరించింది.²⁵ రేగాని ఉదహరించిన ఒక మేజిస్ట్రేట్ నివేదిక ప్రకారం, బ్రిటిష్ వారిని వెళ్లగొట్టడమే నాయకుల లక్ష్యం.²⁵ వారు భారతీయ అధికారులను, ప్రభుత్వ భవనాలను వదిలేశారని అది పేర్కొంది.²⁵ సీతారామరాజు తిరుగుబాటు అహింసకు కట్టుబడిన కాంగ్రెస్ ఉద్యమంలో భాగం కాదు.²³

ఉప్పు సత్యాగ్రహం, 1930ల దశాబ్దం

1930 ఉప్పు ఉద్యమంలో ఆంధ్ర కాంగ్రెస్ కొండా వెంకటప్పయ్యను తన “డిక్టేటర్” (“dictator”, ఉద్యమ సర్వాధికారి) గా నియమించింది.²⁶ అది ప్రతి జిల్లాలో ఒక శిబిరం (క్యాంపు) ఏర్పాటు చేసింది. ఈ శిబిరాల నుండి స్వచ్ఛంద సేవకులు తీరంలో ఉప్పు తయారు చేయడానికి నడిచి వెళ్లారు.²⁶ వారు మచిలీపట్నం, కాకినాడ దగ్గరి చొల్లంగి, నెల్లూరులోని మైపాడు, గుంటూరులోని వాడరేవు దగ్గర, ఇంకా ఇతర చోట్లకు వెళ్లారు. వేల మంది చూశారు.²⁶

స్త్రీలు స్వచ్ఛంద సేవకుల బృందాల్లో చేరారు. జైలుకు వెళ్లినవారిలో ఉన్నవ లక్ష్మీబాయమ్మ, ఇతరులు ఉన్నారు.²⁶ క్రిమినల్ ఇన్వెస్టిగేషన్ డిపార్ట్‌మెంట్ నివేదిక ఒకటి ఏలూరు నుండి వచ్చిన స్వచ్ఛంద సేవకుల ఒక దళాన్ని వర్ణించింది.²⁷ ఆ దళానికి బ్రాహ్మణేతరుడు నాయకత్వం వహించాడని, కలిసి భోజనం చేసే అనేక కులాల వారు అందులో ఉన్నారని అది పేర్కొంది.²⁷

పోలీసులతో ఘర్షణలు జరిగాయి. 1930లో గుడివాడ, ఏలూరులలో గుంపులపై కాల్పులు జరిగాయని పోలీసు చరిత్ర నమోదు చేస్తుంది.²⁸ 1930 డిసెంబర్‌లో మద్రాసు ప్రభుత్వం రాజమహేంద్రవరం సెంట్రల్ జైలులో కొంత భాగాన్ని బోర్స్టల్ పాఠశాలగా (యువ నేరస్తుల కోసం పాఠశాల-జైలు) ప్రకటించింది.²⁹ శాసనోల్లంఘన ఉద్యమంలో శిక్ష పడిన కౌమార వయసువారి కోసం అది.²⁹

1930లలో కొత్త ధోరణులు కనిపించాయి.³⁰ 1934లో విజయవాడలో ఎన్. జి. రంగా అధ్యక్షుడిగా ఆంధ్ర సోషలిస్ట్ పార్టీ ఏర్పడింది.³⁰ దాని వామపక్షంలో పి. సుందరయ్య వంటి కమ్యూనిస్టులు ఉన్నారు.³⁰

1935లో మద్రాసు ప్రభుత్వం గోర్కీ Mother (అమ్మ), Communist Manifesto (కమ్యూనిస్ట్ ప్రణాళిక), లెనిన్ Imperialism (సామ్రాజ్యవాదం) పుస్తకాల తెలుగు అనువాదాలను నిషేధించింది.³¹ వాటిలో రెండింటిని కృష్ణా జిల్లాకు చెందిన ఆంధ్రదేశ గ్రంథమండలి ప్రచురించింది.³¹ 1937 ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్ తెలుగు జిల్లాల్లో దాదాపు అన్ని స్థానాలూ గెలుచుకుంది.³² టి. ప్రకాశం, బి. గోపాలరెడ్డి, వి. వి. గిరి మద్రాసులో రాజగోపాలాచారి మంత్రివర్గంలో చేరారు.³²

క్విట్ ఇండియా, 1942

1942 ఆగస్టులో కాంగ్రెస్ నాయకులను అరెస్టు చేశారు.³³ అప్పటికే ఆంధ్ర కమిటీ “కర్నూలు సర్క్యులర్” అనే సూచనలను పంపిణీ చేసింది.³³ ఇవి కఠినమైన అహింసను దాటి వెళ్లాయి. టెలిగ్రాఫ్ తీగలు కోయడం, రైళ్లు ఆపడం, పికెటింగ్ వాటిలో ఉన్నాయి.³³

ఆగస్టు 12న తెనాలిలో ఒక గుంపు రైల్వే స్టేషన్‌కు నిప్పు పెట్టి, రైళ్లపై దాడి చేసింది.³⁴ పోలీసులు కాల్పులు జరిపి కొంతమందిని చంపారు.³⁴ అదే రోజు చీరాలలో స్టేషన్‌ను తగలబెట్టారు.³⁴ ఆగస్టు 17న భీమవరంలో ఒక గుంపు డివిజనల్ అధికారి కార్యాలయాలను తగలబెట్టి, అధికారులతో కాంగ్రెస్ జెండా మోయించింది.³⁴ పోలీసు కాల్పుల్లో నలుగురు చనిపోయారు.³⁴

మద్రాసు పోలీసు చరిత్ర ఇవే సంఘటనలను మరో వైపు నుండి వర్ణిస్తుంది.³⁵ అది వాటిని ప్రభుత్వ భవనాలు, రైల్వేలు, టెలిగ్రాఫ్ లైన్లపై దాడులుగా పిలుస్తుంది.³⁵ మొత్తం మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీకి ప్రభుత్వ రికార్డుల నుండి రేగాని గణాంకాలు ఇస్తారు.³⁶ వాటిలో 5,700కు పైగా అరెస్టులు, పది లక్షల రూపాయలకు పైగా సామూహిక జరిమానాలు ఉన్నాయి.³⁶

హైదరాబాద్ రాష్ట్రం: తెలుగు చైతన్యం

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో ప్రజా జీవితం మరింత నెమ్మదిగా పెరిగింది.³⁷ శ్రీ కృష్ణదేవరాయ ఆంధ్ర భాషా నిలయం అనే తెలుగు గ్రంథాలయం 1901 సెప్టెంబర్ 1న హైదరాబాద్‌లోని సుల్తాన్ బజార్‌లో ప్రారంభమైంది.³⁷ మునగాల రాజా, కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు, రావిచెట్టు రంగారావు, ఇతరులు దాని స్థాపనకు కృషి చేశారు.³⁷ 1904లో వరంగల్‌లో రాజరాజ నరేంద్ర ఆంధ్ర భాషా నిలయం, 1905లో సికింద్రాబాద్లో ఒక గ్రంథాలయం వచ్చాయి.³⁷ రాష్ట్ర కమిటీ రాసిన స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ చరిత్ర హైదరాబాద్ గ్రంథాలయాన్ని “తెలంగాణలో పునరుజ్జీవన పాఠశాల” అని పిలుస్తుంది.³⁷

1918లో నిజాం హైదరాబాద్‌లో ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించాడు.³⁸ భారతదేశంలో ఒక భారతీయ భాష ద్వారా విశ్వవిద్యాలయ విద్య ఇవ్వడానికి జరిగిన మొదటి ప్రయత్నం అదేనని 1931 జనాభా లెక్కలు వర్ణిస్తాయి.³⁸ ఆ భాష ఉర్దూ. ఇంగ్లీషు తప్పనిసరి రెండవ భాష.³⁸

ఆ కాలంలో వచ్చిన ఒక అభ్యంతరాన్ని కూడా జనాభా లెక్కలు పేర్కొంటాయి: రాష్ట్రంలో ఎక్కువమంది ఇతర భాషలు మాట్లాడేవారు.³⁸ దానికి ఇచ్చిన జవాబు, ఉర్దూ “రాష్ట్ర సాంస్కృతిక, అధికార భాష” అని.³⁸ రాష్ట్రంలో ఎక్కువగా మాట్లాడే భాష తెలుగు. అది రాష్ట్ర విస్తీర్ణంలో దాదాపు సగం ప్రాంతంలో ఉంది.³⁹

1921 నవంబర్‌లో హైదరాబాద్‌లో ఒక సంఘ సంస్కరణ సభలో ఒక ప్రతినిధి తెలుగులో మాట్లాడటానికి ప్రయత్నించాడు. అతనిని అరిచి కూర్చోబెట్టారు.⁴⁰ ఆ రాత్రే డజను మంది తెలుగు సభ్యులు ఆంధ్ర జన సంఘాన్ని స్థాపించారని రేగాని చెబుతారు.⁴⁰ తర్వాత దానిని నిజాం రాష్ట్ర ఆంధ్ర జన సంఘం అని పిలిచారు. మాడపాటి హనుమంతరావు దాని కార్యదర్శి.⁴⁰

సంఘం గ్రంథాలయాలు, పాఠశాలలు, ప్రచురణల ద్వారా పనిచేసింది.⁴¹ అది శాసనాలను, చరిత్రను సేకరించింది. బలవంతపు చాకిరీకి (వెట్టి) వ్యతిరేకంగా ప్రచారం చేసింది.⁴¹ 1928లో తెలుగులో బోధించే ఒక బాలికల ఉన్నత పాఠశాల స్థాపనకు సహాయం చేసింది.⁴¹

1930లో జోగిపేటలో జరిగిన సభలో అది ఆంధ్ర మహాసభగా మారింది.⁴² విద్య, స్త్రీల హక్కులు, జాగీర్ (భూమి మంజూరు) ఎస్టేట్లలోని కౌలుదారుల గురించి మహాసభ తీర్మానాలు ఆమోదించింది.⁴² 1937లో దాని మొదటి రాజకీయ తీర్మానం బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం (ఎన్నికైన సభ్యులకు జవాబుదారీగా ఉండే ప్రభుత్వం) కావాలని డిమాండ్ చేసింది.⁴²

1941 నుండి రావి నారాయణరెడ్డి నాయకత్వంలో వామపక్షం బలపడింది. 1944లో భువనగిరిలో అది నియంత్రణ తీసుకుంది.⁴³ పాత నాయకులు వేరుగా “జాతీయవాద” ఆంధ్ర మహాసభను ఏర్పాటు చేశారు. 1946లో వారు హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్‌లో విలీనమయ్యారు.⁴³

హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ 1938లో స్థాపించబడింది.⁴⁴ అది మొదటి సమావేశం జరపకముందే నిజాం ప్రభుత్వం దానిని మతతత్వ సంస్థ అంటూ నిషేధించింది.⁴⁴ ఆ సంవత్సరం దాని సత్యాగ్రహం (అహింసాయుత నిరసన) ఆర్య సమాజ్ సత్యాగ్రహంతో పాటు నడిచింది.⁴⁴ తమ హాస్టల్‌లో “వందేమాతరం” పాడాలని పట్టుబట్టిన ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ విద్యార్థులను బయటికి పంపారు.⁴⁴ నిషేధాన్ని 1946లో మాత్రమే ఎత్తివేశారు.⁴⁵

తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం

రెండు ప్రధాన రకాల ఆధారాలు తెలంగాణ సాయుధ పోరాటాన్ని చాలా భిన్నంగా వర్ణిస్తాయి. పోలీసు చరిత్ర ప్రకారం, రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత హైదరాబాద్‌లో కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఒక ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించింది.⁴⁶ అది దేశ్‌ముఖ్‌లు, వతన్‌దార్ల (గ్రామ భూస్వాములు, వంశపారంపర్య అధికారులు) మీద గురి పెట్టింది.⁴⁶ పార్టీ రైతుల్లో బలమైన పట్టు సాధించింది. అలా “గొప్ప తెలంగాణ వ్యవసాయ పోరాటం” ప్రారంభమైంది.⁴⁶

కాంగ్రెస్ పక్షం నుండి రాసిన రేగాని గ్రామీణ తెలంగాణను వెట్టి చాకిరీ, అప్పుల బానిసత్వం ఉన్న ప్రదేశంగా వర్ణిస్తారు.⁴⁷ కమ్యూనిస్టులు ఆంధ్ర మహాసభ ద్వారా పనిచేశారని ఆమె చెబుతారు.⁴⁷ 1946 అక్టోబర్ నుండి వారు జనగామ, భువనగిరి తాలూకాల్లో భూస్వాములకు వ్యతిరేకంగా హింసాత్మక పోరాటాన్ని తీవ్రం చేశారు.⁴⁷

1947–48లో రజాకార్లు (సాయుధ స్వచ్ఛంద దళం) భయోత్పాతం వ్యాపింపజేశారు.⁴⁸ ఈ కాలం నుండి హైదరాబాద్‌లో భారత ఏజెంట్-జనరల్ కె. ఎం. మున్షీ మాటలను రేగాని ఉదహరిస్తారు.⁴⁸ గ్రామస్తులకు “కావలసింది ఎదిరించే శక్తి, అమరులయ్యే ఆనందం కాదు” అని ఆయన అన్నారు.⁴⁸ సాయుధ ప్రతిఘటనకు నాయకత్వం వహించమని గ్రామస్తులు కమ్యూనిస్టులను ఆహ్వానించారు.⁴⁸ కాంగ్రెస్–కమ్యూనిస్ట్ “ఐక్య సంఘటన” 1948 ప్రారంభంలో విచ్ఛిన్నమైంది.⁴⁸

నిజాం లొంగిపోవడంతో పోరాటం ముగియలేదు.⁴⁹ 1948–50 హైదరాబాద్ పరిపాలనా నివేదిక ఆ తర్వాత ఏమి జరిగిందో చెబుతుంది. పోలీసు చరిత్ర దానిని యథాతథంగా మళ్లీ చెబుతుంది.⁴⁹ “కమ్యూనిజం వైపు బలమైన మొగ్గు ఉన్న” ఆంధ్ర మహాసభ వర్గాలు పారిపోతున్న రజాకార్ల నుండి ఆయుధాలు తీసుకున్నాయని అది చెబుతుంది.⁴⁹ తర్వాత జరిగిన దానిని అది “హత్యలు, గృహదహనాలు, దోపిడీల” ఉద్యమంగా పిలుస్తుంది.⁴⁹ 1948 సెప్టెంబర్ నుండి 1950 మార్చి వరకు వారు 518 హత్యలు చేశారని అది లెక్కిస్తుంది.⁴⁹

భారత సైన్యం, పోలీసులు గాలింపు చర్యలు, కొత్త పోలీసు స్టేషన్లు, రోడ్లతో జవాబిచ్చారు.⁵⁰ కోయ, చెంచు, లంబాడా గ్రామస్తులను బలవంతంగా వేరే చోట్లకు తరలించారు.⁵⁰ ప్రభుత్వం ఈ గ్రామస్తులను తిరుగుబాటుదారుల మద్దతుదారులుగా భావించింది.⁵⁰

మద్రాసులోని కృష్ణా, గుంటూరు, గోదావరి జిల్లాల్లో కూడా సాయుధ దళాలు పనిచేశాయి.⁵¹ పోలీసు చరిత్ర ప్రకారం, ఒక్క 1950లోనే అక్కడ ఎన్‌కౌంటర్లలో 243 మంది కమ్యూనిస్టులను కాల్చి చంపారు.⁵¹ నాయకులు అరెస్టయిన తర్వాత కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ 1951లో పోరాటాన్ని విరమించింది.⁵² తర్వాత అది 1952 ఎన్నికల్లో పోటీ చేసింది.⁵²

ప్రజా కమిటీలు, పోరాట ముగింపు

పోరాటం తన అధీనంలో ఉన్న గ్రామాలలో ఏమి నిర్మించిందో కమ్యూనిస్టు కథనాలు వర్ణిస్తాయి.⁵³⁵⁴ నల్గొండ, వరంగల్, ఖమ్మం జిల్లాలలో దాదాపు 16,000 చదరపు మైళ్ల మేర దాదాపు 3,000 గ్రామాలలో, దాదాపు 30 లక్షల (3 మిలియన్ల) మంది ప్రజలలో పోరాటం వ్యాపించిందని పార్టీ నాయకుడు పి. సుందరయ్య రాశారు.⁵³ గ్రామ పంచాయతీల ఆధారంగా ప్రజలు గ్రామ రాజ్యాలను (గ్రామ ప్రభుత్వాలు) ఏర్పాటు చేసి, భూస్వాములను తరిమేశారని ఆయన చెబుతారు.⁵⁴ ఆయన కథనంలో ప్రజా కమిటీలు దాదాపు పది లక్షల ఎకరాలను రైతులకు ఇచ్చి, వెట్టి (నిర్బంధ, జీతం లేని శ్రమ)ని అంతం చేసి, ఈ ప్రాంతాలను 12 నుంచి 18 నెలలు నడిపాయి.⁵⁴ దాదాపు 10,000 మంది గ్రామ దళ సభ్యులు, దాదాపు 2,000 మంది గెరిల్లాలు వాటిని కాపాడారని ఆయన రాశారు.⁵⁴

సుందరయ్య దాని మూల్యాన్ని కూడా ఇస్తారు.⁵³ దాదాపు 4,000 మంది కమ్యూనిస్టులు, రైతు యోధులు చంపబడ్డారని ఆయన రాశారు.⁵³ 10,000 మందికి పైగా మూడు నాలుగు సంవత్సరాలు శిబిరాలలో, జైళ్లలో నిర్బంధించబడ్డారు. కనీసం 50,000 మందిని పోలీసు, సైనిక శిబిరాలకు తీసుకెళ్లారు.⁵³ ఆయన ముగింపు తేదీ ఇస్తారు: 1951 అక్టోబర్ 21న పార్టీ సాయుధ పోరాటాన్ని విరమించింది.⁵⁵

ప్రభుత్వ రికార్డులు మరో వైపు చెబుతాయి.⁴⁹⁵² 1948 సెప్టెంబర్ నుంచి 1950 మార్చి మధ్య కమ్యూనిస్టులు చేసిన 518 హత్యలను 1948–50 హైదరాబాద్ పరిపాలనా నివేదిక లెక్కిస్తుంది.⁴⁹ నాయకులు అరెస్టయిన తర్వాత 1951లో పార్టీ పోరాటాన్ని విరమించి, తర్వాత 1952 ఎన్నికలలో పాల్గొందని 1961 నాటి పోలీసు చరిత్ర చెబుతుంది.⁵²

హైదరాబాద్ విలీనం, 1947–1948

భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పుడు, హైదరాబాద్ భారత్, పాకిస్తాన్ రెండింటి నుండీ స్వతంత్రంగా ఉంటుందని నిజాం ప్రకటించాడు.⁵⁶ 1947 నవంబర్ 29న అతని ప్రభుత్వం భారతదేశంతో యథాతథ స్థితి ఒప్పందం (standstill agreement) పై సంతకం చేసింది.⁵⁷ అది రక్షణ, విదేశీ వ్యవహారాలు, సమాచార సంబంధాలను కవర్ చేసింది.⁵⁷

తర్వాతి నెలల్లో భారతదేశంలో చేరడం కోసం హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ సత్యాగ్రహాన్ని, సరిహద్దు శిబిరాలను నడిపింది.⁵⁸ ఖాసిం రజ్వీ నాయకత్వంలోని ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ రజాకార్లు ఒక సాయుధ దళంగా పెరిగారు.⁵⁸ ఢిల్లీ, హైదరాబాద్ మధ్య చర్చలు విఫలమయ్యాయి.⁵⁸

1948లో రజాకార్లు, నిజాం పోలీసులు గ్రామాలపై చేసిన దాడులను రేగాని కథనం పేర్కొంటుంది.⁵⁹ వాటిలో బీబీనగర్, గుండ్రాంపల్లి, బెహ్రాంపల్లి ఉన్నాయి.⁵⁹ గ్రామస్తులు, స్వచ్ఛంద దళాలు కస్టమ్స్ పోస్టులపై, పోలీసులపై దాడి చేసిన ఘర్షణలను కూడా అది పేర్కొంటుంది.⁵⁹

1948 సెప్టెంబర్ 13న అధికారికంగా “పోలీసు చర్య” అని పిలిచిన ఒక ఆపరేషన్‌లో భారత సైన్యం రాష్ట్రంలోకి ప్రవేశించింది.⁶⁰ కొద్ది రోజుల్లోనే ప్రతిఘటన కూలిపోయింది. సెప్టెంబర్ 17న నిజాం కాల్పుల విరమణకు ఆదేశించాడు.⁶⁰ అతను రజాకార్లను రద్దు చేసి, హైదరాబాద్ ఐక్యరాజ్యసమితికి తీసుకెళ్లిన కేసును ఉపసంహరించుకున్నాడు.⁶⁰ మేజర్-జనరల్ జె. ఎన్. చౌదరి సైనిక గవర్నర్ అయ్యారు.⁶⁰

1949లో హైదరాబాద్ ప్రభుత్వం తన సొంత ప్రచార పుస్తకం Hyderabad Reborn (పునర్జన్మించిన హైదరాబాద్) విడుదల చేసింది.⁶¹ భారత సేనలు “ప్రజల పిలుపుకు స్పందించి” ప్రవేశించాయని అది చెప్పింది.⁶¹ తర్వాతి నెలలను అది “స్వాతంత్ర్యపు మొదటి ఆరు నెలలు” అని పిలిచింది.⁶¹

1951 జనాభా లెక్కల నివేదిక చీకటి కోణాన్ని నమోదు చేస్తుంది.⁶² ఆపరేషన్‌కు ముందు నెలల్లో లక్షల మంది హిందువులు రాష్ట్రాన్ని విడిచి వెళ్లారు.⁶² తర్వాత, జనాభాలో సుమారు 12 శాతం ఉన్న ముస్లింల జీవితం “గణనీయంగా అల్లకల్లోలమైంది”.⁶² ఒక కారణం “ప్రతీకారంగా హిందువుల్లో ఒక వర్గం ప్రదర్శించిన మతోన్మాదం”.⁶² మరో కారణం జాగీర్ల రద్దు, హైదరాబాద్ సైన్యం రద్దు వంటి సంస్కరణలు. ఆ సైన్యంలో ఎక్కువ పదవులు ముస్లింలవే.⁶²

1949 ఆగస్టు 15 నాటి ఒక రెగ్యులేషన్ ద్వారా జాగీర్లను రద్దు చేశారు.⁶³ 1949 నవంబర్‌లో నిజాం హైదరాబాద్‌కు భారత రాజ్యాంగాన్ని అంగీకరిస్తూ ఒక ఫర్మానా (రాజాజ్ఞ) జారీ చేశాడు.⁶⁴ రాష్ట్రంలో ఎన్నికైన రాజ్యాంగ సభ ధృవీకరించాలనే షరతుకు ఇది లోబడి ఉంది.⁶⁴

గ్రామాలపై దాడులు, 1947–1948

ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ప్రచురించిన సరోజినీ రేగాని (Sarojini Regani) చరిత్ర 1947–48లో తెలంగాణ గ్రామాలపై జరిగిన చాలా దాడులను జాబితా చేస్తుంది.⁶⁵ వాటిలో చాలా వాటిలో లెవీ చెల్లించడానికి నిరాకరించిన, లేదా కిసాన్ దళ్ (రైతు దళం) సభ్యులకు ఆశ్రయం ఇచ్చిన గ్రామాలపై రజాకార్లు, నిజాం పోలీసులు దాడి చేశారని ఆమె రాశారు.⁶⁶ రాష్ట్ర Who’s Who of Freedom Struggle (స్వాతంత్ర్య పోరాట ప్రముఖులు) (1980) చనిపోయిన చాలా మంది గ్రామస్థుల పేర్లు, తేదీలు ఇస్తుంది.⁶⁷ తేదీలు, సంఖ్యల విషయంలో ఈ రెండు పుస్తకాలు అన్నిసార్లూ ఏకీభవించవు.⁶⁸⁶⁹

అవి ఇతర సంఘటనలతో పాటు ఈ సంఘటనలను వర్ణిస్తాయి:

ఇజ, గద్వాల తాలూకా, 1947 డిసెంబర్ 12. లెవీ ఇవ్వడానికి నిరాకరించిన గ్రామస్థులను నిజాం పోలీసులు కాల్చారని Who’s Who చెబుతుంది.⁷⁰ గద్వాల తహసీల్దారు స్వయంగా గ్రామంపై దాడి చేశారని, నలుగురు చంపబడ్డారని రేగాని రాశారు.⁷¹
బీబీనగర్, 1948 జనవరి 10. భువనగిరిలో ఒక ర్యాలీ నుంచి తిరిగి వస్తున్న రజాకార్లు “జై” అని అరిచిన బాలురను కొట్టి, ఇళ్లు దోచుకుని, 28 మందిని గాయపరిచారని రేగాని రాశారు.⁶⁵
మీనబోలు, మధిర తాలూకా, 1948 జనవరి. జనవరి 15న ఒక ఘర్షణలో ఆరుగురు గ్రామ రక్షకులు చంపబడ్డారని రేగాని రాశారు.⁶⁹ Who’s Who మీనబోలుపై రజాకార్ దాడిని జనవరి 13 నాటిదిగా చెబుతుంది.⁶⁸
రేణిగుంట, భువనగిరి తాలూకా, 1948 మార్చి 4. రేణిగుంట రామిరెడ్డి నాయకత్వంలో దాదాపు 80 మంది గ్రామస్థులు నిజాం దళాలతో, రజాకార్లతో పన్నెండు గంటలు పోరాడారని, 26 మంది గ్రామస్థులు చనిపోయారని రేగాని రాశారు.⁶⁹ గ్రామ రక్షకులు పన్నెండు గంటలు గ్రామాన్ని కాపాడారని, వారిలో ఒకరు మరో ఇరవై ఐదు మందితో పాటు చంపబడ్డారని Who’s Who చెబుతుంది.⁷² వేర్వేరు కథనాలను రేణిగుంట రామిరెడ్డి పేజీ వివరిస్తుంది.
గుండ్రంపల్లి, 1948 జూలై 19. రజాకార్లు 21 మంది గ్రామస్థులను పట్టుకుని, గ్రామం బయట కాల్చి, వారి శవాలను ఒక గుంటలో కాల్చారని రేగాని రాశారు.⁶⁹⁷¹ తాను జాబితా చేసిన ప్రతి బాధితుడినీ “మరో పందొమ్మిది మంది గ్రామస్థులతో పాటు” కాల్చారని Who’s Who చెబుతుంది.⁶⁷
కూటిగల్, జనగాం తాలూకా, 1948 ఆగస్టు 25. రజాకార్లకు చందాలు చెల్లించడానికి నిరాకరించినందుకు 23 మంది కిసాన్ దళ్ సభ్యులను కాల్చి చంపారని రేగాని రాశారు.⁷¹ ఆ రోజు అక్కడ కాల్చబడిన సిద్దిపేట తాలూకాకు చెందిన ఒక గొర్రెల కాపరి పేరును Who’s Who చెబుతుంది.⁷³ కూటిగల్ తన బురుజు నుంచి చాలా రజాకార్ దాడులను తిప్పికొట్టిందని సుందరయ్య రాశారు.⁷⁴
బెహ్రాంపల్లి, 1948 ఆగస్టు 25. 1,500 మంది రజాకార్లు, పోలీసులు, సైనికుల దళం గ్రామంపై దాడి చేసి, స్త్రీలు, పిల్లలు సహా 76 మంది గ్రామస్థులను చంపిందని రేగాని రాశారు.⁷¹
భైరాన్‌పల్లి, జనగాం తాలూకా (తేదీ ఇవ్వలేదు). ఇద్దరు కమ్యూనిస్టు నాయకులు పి. సుందరయ్య, దేవులపల్లి వెంకటేశ్వరరావు తన బురుజు నుంచి చాలా దాడులను తిప్పికొట్టి, తర్వాత పెద్ద సైనిక దళం దాడికి గురైన ఒక గ్రామం గురించి చెబుతారు.⁷⁵⁷⁶ సైనికులు ఫిరంగులు, బ్రెన్ తుపాకులు తెచ్చారని సుందరయ్య రాశారు.⁷⁷ పోరాటం తర్వాత 80 మందిని కట్టేసి మెషిన్ గన్‌తో కాల్చారని, మరుసటి రోజు ఉదయం గ్రామంలో 88 శవాలు పడి ఉన్నాయని ఆయన చెబుతారు.⁷⁴ సైన్యం దాదాపు 500 మందితో వచ్చిందని దేవులపల్లి రాశారు. రక్షకులు ఎలా లొంగిపోయారో లేదా చంపబడ్డారో ఆయన రెండు మూడు కథనాలు ఇస్తారు.⁷⁸⁷⁹⁸⁰ ఇద్దరిలో ఎవరూ తేదీ ఇవ్వరు.⁷⁷⁸¹ ఆ దళం భైరాన్‌పల్లి, కూటిగల్‌లపై కలిపి దాడి చేయడానికి వచ్చిందని సుందరయ్య చెబుతారు.⁷⁷ రేగాని “బెహ్రాంపల్లి” భైరాన్‌పల్లి ఒకటేనా అని ఈ ముగ్గురు రచయితలలో ఎవరూ చెప్పరు.⁷¹⁷⁷⁸²
పాతర్లపహాడ్, సూర్యాపేట తాలూకా, 1948 ఆగస్టు 28. పన్ను నిరాకరణ ఉద్యమంపై జరిగిన పోరాటంలో 17 మంది చంపబడ్డారని రేగాని రాశారు.⁶⁹ లెవీ నిరాకరించినందుకు అరెస్టయి ఆ రోజు చంపబడిన పాతర్లపహాడ్ గ్రామస్థులను Who’s Who జాబితా చేస్తుంది.⁸³

ఆంధ్రోద్యమం, ఆంధ్ర రాష్ట్రం

వేరే ఆంధ్ర ప్రాంతం కావాలనే డిమాండ్ సుమారు 1911 నుండి పెరిగింది.¹⁸ మద్రాసులోని తెలుగు జిల్లాల్లో “అన్ని రకాల రాజకీయ అభిప్రాయాల” ప్రజలు దానికి మద్దతు ఇచ్చారని రేగాని రాశారు.¹⁸ స్వాతంత్ర్యం తర్వాత డిమాండ్ తారస్థాయికి చేరింది.¹⁸

1952 మేలో స్వామి సీతారాం ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం భీమవరంలో 21 రోజులు నిరాహార దీక్ష చేశారు.⁸⁴ 1952 అక్టోబర్ 19న అదే లక్ష్యం కోసం పొట్టి శ్రీరాములు మద్రాసులో నిరాహార దీక్ష ప్రారంభించారు.⁸⁴ డిసెంబర్ 9 నాటికి దీక్ష యాభయ్యో రోజు దాటింది.⁸⁵ ఆ రోజు దీక్షను ముగింపజేయలేదని రాష్ట్ర ప్రభుత్వాన్ని తప్పుపడుతూ మద్రాసు శాసనసభ సభ్యులు వాయిదా తీర్మానం పెట్టడానికి ప్రయత్నించారు.⁸⁵ ఆ విషయం కేంద్రం చేతిలో ఉందని స్పీకర్ దానిని తిరస్కరించారు. కొందరు సభ్యులు సభ నుండి బయటికి నడిచారు.⁸⁵

1952 డిసెంబర్ 15 రాత్రి, దీక్షలో 58వ రోజు, శ్రీరాములు చనిపోయారు.⁸⁶ ఆంధ్ర జిల్లాలంతటా ప్రదర్శనలు, సమ్మెలు, రైల్వే ఆస్తులపై దాడులు జరిగాయి.⁸⁶ నెల్లూరు, అనకాపల్లి, వాల్తేరు, తాడేపల్లిగూడెంలలో పోలీసు కాల్పుల్లో ఎనిమిది మంది చనిపోయారు.⁸⁶ డిసెంబర్ 19న, వివాదం లేని తెలుగు ప్రాంతాలతో, మద్రాసు నగరం లేకుండా, ఆంధ్ర రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేస్తామని ప్రధానమంత్రి ప్రకటించారు.⁸⁶

ఆర్థిక, ఇతర పర్యవసానాలపై నివేదిక ఇవ్వడానికి జస్టిస్ కె. ఎన్. వాంచూను నియమించారు.⁸⁷ ఆయన 1953 ఫిబ్రవరి 7న తన నివేదికను సమర్పించారు.⁸⁷ 1953 మార్చి 25న ప్రధానమంత్రి ప్రభుత్వ నిర్ణయాలను ప్రకటించారు:⁸⁷

కొత్త రాష్ట్రంలో పదకొండు జిల్లాలు, బళ్లారి జిల్లాలోని మూడు తాలూకాలు ఉంటాయి.⁸⁷
దాని రాజధాని, తాత్కాలికమైనది కూడా, దాని సొంత భూభాగంలోనే ఉంటుంది.⁸⁷ స్థలాన్ని ఆంధ్ర శాసనసభ్యులు ఎంచుకుంటారు.⁸⁷
అది 1953 అక్టోబర్ 1న ప్రారంభమవుతుంది.⁸⁷

ఆ రోజు కర్నూలు రాజధానిగా ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడింది.⁸⁸ ఆ తర్వాత జరిగినది ఆంధ్ర రాష్ట్రం, ఆంధ్రప్రదేశ్ పేజీలో ఉంది.

మద్రాసు జిల్లాల్లో కళాశాలలు, అంటరానితనం, చారిత్రక పునరుజ్జీవనం

మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో, 1928 జనవరిలో శాసన మండలిలో అడిగిన ప్రశ్నలు ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం ప్రధాన కార్యాలయం ఇంకా తేలలేదని చూపిస్తాయి.⁸⁹ 1926లో ప్రభుత్వం విజయవాడలో (అప్పుడు బెజవాడ) వైస్-ఛాన్సలర్ నివాసానికి ప్రణాళికలు తయారు చేసింది.⁸⁹ కానీ విజయవాడే ప్రధాన కార్యాలయంగా ఉండాలా అనేది తేలే వరకు వాటిని వాయిదా వేసింది.⁸⁹ రాజమహేంద్రవరంలో యూనివర్సిటీ కాలేజ్ ఆఫ్ సైన్స్ ఏర్పాటు చేయాలని సెనేట్ కూడా తీర్మానించింది.⁸⁹

1929 జనవరిలో మద్రాసులోని ప్రభుత్వ ప్రాచ్య లిఖిత గ్రంథాలయంలోని తెలుగు తాళపత్ర గ్రంథాల గురించి ప్రభుత్వం మండలిలో మాట్లాడింది.⁹⁰ వాటిని ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయానికి అప్పగించే ఉద్దేశం లేదని అది చెప్పింది.⁹⁰ అలాంటి బదిలీకి వ్యతిరేకంగా పత్రికల్లో వచ్చిన వ్యాసాలను తాను చూశానని అది ఒప్పుకుంది.⁹⁰

1922లో మద్రాసు ప్రభుత్వం చేసిన ఒక మార్పును హైదరాబాద్ 1931 జనాభా లెక్కలు నమోదు చేస్తాయి.⁹¹ శాసన మండలి సిఫారసు మేరకు అది తన రికార్డుల నుండి పంచమ, పరయ అనే పదాలను తొలగించింది.⁹¹ వాటి స్థానంలో తెలుగువారికి ఆది-ఆంధ్ర, తమిళులకు ఆది-ద్రావిడ అనే పదాలను వాడింది.⁹¹

మద్రాసు మండలిలోని ప్రశ్నలు ఈ వర్గాలు సంఘటితమవుతున్నట్లు చూపిస్తాయి.⁹² 1926 మార్చి 4న “నెల్లూరు జిల్లా ఐదవ ఆది-ఆంధ్ర సభ” తీర్మానాల గురించి మండలిలో ప్రశ్న అడిగారు.⁹² ఈ సభ 1925 డిసెంబర్ 30న నెల్లూరులో జరిగింది.⁹² అదే సమావేశంలో ఒక సభ్యుడు అగ్రహారంలోని (బ్రాహ్మణుల వీధి) ఒక తపాలా కార్యాలయం గురించి మాట్లాడాడు.⁹² అక్కడ దాని ఎత్తైన ముందరి అరుగు మీద అడుగు పెట్టవద్దని, తన పనిని పోస్ట్‌మ్యాన్ ద్వారా చేసుకోమని ఆయనకు చెప్పారు.⁹²

1927 మార్చిలో మరో సభ్యుడు గుంటూరు జిల్లా బాపట్ల తాలూకాలోని మాచవరం ఆది-ఆంధ్రుల గురించి అడిగాడు.⁹³ ఆయన జి. ప్రేమయ్య. మంచినీటి బావికి బదులుగా వారికి ఉప్పునీటి బావిని మాత్రమే అనుమతించారా అని ఆయన అడిగారు.⁹³ తన దగ్గర సమాచారం లేదని, తెప్పిస్తామని ప్రభుత్వం జవాబిచ్చింది.⁹³

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో 1931 జనాభా లెక్కలు అణగారిన వర్గాలను, వారిని అది ఆది-హిందువులు అని పిలిచింది, జనాభాలో పదిహేడు శాతంగా లెక్కించాయి.⁹⁴ వారు ఎదుర్కొన్న ఆంక్షలను, ముఖ్యంగా ఉమ్మడి బావులు, చెరువులు వాడుకోనివ్వకపోవడాన్ని అది వర్ణించింది.⁹⁴ “ఆది-హిందూ” అనే పేరును స్వీకరించమని ప్రభుత్వాన్ని కోరిన ఆది-హిందూ సోషల్ సర్వీస్ లీగ్ పేరును అది పేర్కొంది.⁹⁴ అరుంధతీ మహాసభ పేరును కూడా పేర్కొంది. కూలీల్లో తాగుడుకు వ్యతిరేకంగా లీగ్ స్వచ్ఛంద సేవకులు చేసిన ప్రచారాన్ని వర్ణించింది.⁹⁴

1920ల ప్రారంభంలో స్థానిక పండితుల ఒక బృందం రాజమహేంద్రవరంలో ఆంధ్ర చారిత్రక పరిశోధక మండలిని (Andhra Historical Research Society) స్థాపించింది.⁹⁵ దాని పత్రిక మొదటి సంచిక 1926 జూలైలో వచ్చింది.⁹⁵ తన సంపాదకీయంలో, “ఆంధ్ర దేశపు అగ్రగణ్య చరిత్రకారుడు” సి. వీరభద్రరావు నుండి తనకు స్ఫూర్తి వచ్చిందని మండలి చెప్పింది.⁹⁵ తాను ఎందుకు స్థాపించబడిందో అది వివరించింది.⁹⁵ తెలుగు దేశంలో చారిత్రక సామగ్రి సమృద్ధిగా ఉంది. ప్రభుత్వ పురావస్తు శాఖ దానిపై పెద్దగా దృష్టి పెట్టలేదు.⁹⁵ తెలుగు జిల్లాలకు ఇప్పుడు “మనదే అయిన ఒక విశ్వవిద్యాలయం” ఉండటాన్ని కూడా సంపాదకీయం స్వాగతించింది.⁹⁵

1922లో మండలి కవి నన్నయకు పోషకుడైన తూర్పు చాళుక్య రాజు రాజరాజ నరేంద్రుని పట్టాభిషేకానికి తొమ్మిదవ శతాబ్ది ఉత్సవం జరిపింది.⁹⁶ అది తెలుగులో ఒక స్మారక సంపుటాన్ని ప్రచురించింది. శాసనాల ద్వారా తెలుగు లిపి చరిత్రను చూపించే ఒక ప్రదర్శనను నిర్వహించింది.⁹⁶

Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (1956), p. 5 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷
F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 36 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 297 (archive.org (opens in a new tab)); Hemingway, Godavari (1907), pp. 36–37 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), pp. 17–18 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), pp. 18–19 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 19 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
D. Anjaneyulu, Kandukuri Veeresalingam (1976), pp. 14–15, 19–23 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Anjaneyulu, Veeresalingam (1976), pp. 25–28 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Anjaneyulu, Veeresalingam (1976), pp. 31–32 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Regani, Highlights (1956), pp. 18–19 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Regani, Highlights (1956), p. 19 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Regani, Highlights (1956), pp. 19–20 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Regani, Highlights (1956), pp. 32–34 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Regani, Highlights (1956), pp. 34–36 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Regani, Highlights (1956), p. 39 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Regani, Highlights (1956), pp. 39–40 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Regani, Highlights (1956), pp. 40–42 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Regani, Highlights (1956), p. 49 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Regani, Highlights (1956), p. 56 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Regani, Highlights (1956), pp. 83–86 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Regani, Highlights (1956), pp. 87–88 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Regani, Highlights (1956), pp. 89–93 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Regani, Highlights (1956), pp. 94–96 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷
Regani, Highlights (1956), pp. 98–100 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Regani, Highlights (1956), pp. 100–101 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Regani, Highlights (1956), pp. 114–117 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Regani, Highlights (1956), p. 118 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
The History of the Andhra Pradesh Police (1861–1961) (1961), pp. 225–226 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Madras Legislative Council: Questions and Answers, 29 January 1931, p. 449 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Regani, Highlights (1956), pp. 140–141 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Madras Legislative Council: Questions and Answers, 8 November 1935, pp. 901–902 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Regani, Highlights (1956), pp. 141–142 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Regani, Highlights (1956), pp. 148–149 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Regani, Highlights (1956), pp. 150–154 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
History of the Andhra Pradesh Police (1961), pp. 237–238 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Regani, Highlights (1956), pp. 156–157 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
The Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), pp. 151–152 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Census of India 1931, Vol. XXIII: H.E.H. the Nizam’s Dominions, Part I: Report (1933), pp. 216–217 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), p. 222 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Regani, Highlights (1956), pp. 177–178 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Regani, Highlights (1956), pp. 178–179 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Regani, Highlights (1956), pp. 179–181 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Regani, Highlights (1956), pp. 181–182 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Regani, Highlights (1956), pp. 182–190 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Regani, Highlights (1956), pp. 196–197 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
History of the Andhra Pradesh Police (1961), p. 99 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Regani, Highlights (1956), pp. 167–168, 208 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Regani, Highlights (1956), pp. 208–209 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Report on the Administration of Hyderabad State, September 1948 – March 1950 (1950), pp. 68–69 (archive.org (opens in a new tab)); History of the Andhra Pradesh Police (1961), p. 101 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷
History of the Andhra Pradesh Police (1961), pp. 101–102, 107 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
History of the Andhra Pradesh Police (1961), pp. 244–245 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
History of the Andhra Pradesh Police (1961), pp. 112, 245–246 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Sundarayya, Veera Telangana (1973), introduction, p. 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Sundarayya, Veera Telangana (1973), introduction, p. 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Sundarayya, Veera Telangana (1973), introduction, p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Regani, Highlights (1956), p. 199 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Regani, Highlights (1956), pp. 209–211 (archive.org (opens in a new tab)); White Paper on Indian States (1950), p. 113 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Regani, Highlights (1956), pp. 199–207, 226–229 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Regani, Highlights (1956), pp. 217–221 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Regani, Highlights (1956), pp. 232–234 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Hyderabad Reborn (1949), title page and pp. 13–14 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Census of India, 1951, Vol. IX: Hyderabad, Part I-A: Report (1953), pp. 111–112 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Report on the Administration of Hyderabad State (1950), p. 4 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
White Paper on Indian States (1950), pp. 113, 369–370 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (1956), p. 218 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Regani, Highlights (1956), p. 219 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Regani (ed.), Who’s Who, Vol. II (1980), p. 484 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Regani (ed.), Who’s Who, Vol. II (1980), p. 95 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Regani, Highlights (1956), p. 220 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Sarojini Regani (ed.), Who’s Who of Freedom Struggle in Andhra Pradesh, Vol. II (1980), p. 373 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Regani, Highlights (1956), p. 221 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Regani (ed.), Who’s Who, Vol. II (1980), p. 522 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Regani (ed.), Who’s Who, Vol. II (1980), p. 409 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Sundarayya, Veera Telangana (1973), p. 104 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
P. Sundarayya, Veera Telangana Viplava Poratam: Gunapathalu (1973), p. 102 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Devulapalli, Sayudha Porata Charitra (1988), p. 494 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Sundarayya, Veera Telangana (1973), p. 103 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Devulapalli, Sayudha Porata Charitra (1988), p. 495 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Devulapalli, Sayudha Porata Charitra (1988), p. 497 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Devulapalli, Sayudha Porata Charitra (1988), p. 498 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Devulapalli, Sayudha Porata Charitra (1988), p. 496 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Devulapalli Venkateswara Rao, Telangana Prajala Sayudha Porata Charitra (1988), p. 492 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Regani (ed.), Who’s Who, Vol. II (1980), pp. 478, 542 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
History of the Andhra Pradesh Police (1961), p. 248 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Madras Legislative Assembly Debates, 9 December 1952, pp. 399–403 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
History of the Andhra Pradesh Police (1961), p. 248 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
“Prime Minister’s Statement on Andhra”, 25 March 1953, printed in Madras Legislative Assembly Debates, 2 April 1953, appendix, pp. 822–826 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷
History of the Andhra Pradesh Police (1961), pp. 249–250 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Madras Legislative Council: Questions and Answers, 23 January 1928 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Madras Legislative Council: Questions and Answers, 29 January 1929, pp. 207–208 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), appendix on the depressed classes, p. 41 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Madras Legislative Council: Questions and Answers, 4 March 1926, p. 102 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Madras Legislative Council: Questions and Answers, 4 March 1927, pp. 236–237 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), appendix on the depressed classes, PDF pp. 276–277 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Journal of the Andhra Historical Research Society, Vol. I (1926), editorial and “Brief history of the Society”, PDF pp. 12–14 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Journal of the Andhra Historical Research Society, Vol. I (1926), PDF p. 15 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²

ముఖ్య ఘట్టాలు

రాజ్యం ఆవిర్భావం
రాజ్యం ముగింపు
శాసనం
కట్టడం

1852కట్టడం:కృష్ణా ఆనకట్ట
1858రాజ్యం ముగింపు:ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ
1858రాజ్యం ఆవిర్భావం:బ్రిటిష్ రాజ్
సు. 1912కట్టడం:ఉస్మాన్ సాగర్ (గండిపేట)
సు. 1914కట్టడం:హైకోర్టు, హైదరాబాద్
1918కట్టడం:ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం
1925కట్టడం:హిమాయత్ సాగర్
సు. 1925కట్టడం:ఉస్మానియా జనరల్ ఆసుపత్రి
సు. 1931కట్టడం:నిజాం సాగర్
1947రాజ్యం ముగింపు:బ్రిటిష్ రాజ్
1947రాజ్యం ఆవిర్భావం:మద్రాసు రాష్ట్రం
1948రాజ్యం ముగింపు:అసఫ్ జాహీలు
సు. 1948రాజ్యం ముగింపు:బనగానపల్లె సంస్థానం
1948రాజ్యం ఆవిర్భావం:హైదరాబాద్ రాష్ట్రం
1953రాజ్యం ముగింపు:మద్రాసు రాష్ట్రం
1953రాజ్యం ఆవిర్భావం:ఆంధ్ర రాష్ట్రం
1954రాజ్యం ముగింపు:ఫ్రెంచి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ
1956రాజ్యం ముగింపు:ఆంధ్ర రాష్ట్రం
1956రాజ్యం ముగింపు:హైదరాబాద్ రాష్ట్రం
1956రాజ్యం ఆవిర్భావం:ఆంధ్రప్రదేశ్

చిత్రాలు

పటాలు

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
సుమారు విస్తీర్ణం

1925 తర్వాత మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని తెలుగు జిల్లాలు, ఒక్కొక్కటి ఏర్పడిన సంవత్సరంతో: విశాఖపట్నం (1802), నెల్లూరు (1801), కడప, బళ్లారి (1808), కర్నూలు (1858), గోదావరి, కృష్ణా (1859), అనంతపురం (1882), గుంటూరు (1904), చిత్తూరు (1911), పశ్చిమ గోదావరి (1925); గోదావరిలో మిగిలిన భాగం తూర్పు గోదావరి అయింది. భద్రాచలం, రేకపల్లి తాలూకాలను నిజాం 1860లో అప్పగించాడు; విశాఖపట్నం, గోదావరి కొండ ప్రాంతాలను ప్రత్యేక చట్టాల కింద ఏజెన్సీ ప్రాంతాలుగా పాలించారు. పెద్ద జమీందారీల కేంద్రాలను గుర్తించాం. షేడ్ చేసిన ప్రాంతాలు 1921, 1931 జనాభా లెక్కల పటాల ఆధారంగా గీసిన స్థూల చిత్రాలు మాత్రమే, సర్వే చేసిన సరిహద్దులు కావు.

చారిత్రక సరిహద్దులు సుమారువి. ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain). దీని ఆధారంగా తిరిగి గీసినది: Madras Presidency (key map), Census of India, 1931, Vol. XIV, Madras, Part I (opens in a new tab), Survey Office, Madras, 1932 (Public domain). క్రెడిట్లు

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
సుమారు విస్తీర్ణం

1931 జనాభా లెక్కల పటం ప్రకారం హైదరాబాద్ రాష్ట్ర జిల్లాలు. తెలుగు ఎక్కువగా మాట్లాడే ఎనిమిది తెలంగాణ జిల్లాలను విడివిడిగా చూపాం: వరంగల్ సుబాలో ఆదిలాబాద్, కరీంనగర్, వరంగల్, నిజామాబాద్; మెదక్ సుబాలో మెదక్, నల్గొండ, మహబూబ్‌నగర్; హైదరాబాద్ చుట్టూ నిజాం సొంత జిల్లా అత్రాఫ్-ఇ-బల్దా. పడమటి మరాఠీ, కన్నడ జిల్లాలను ఔరంగాబాద్, గుల్బర్గా సుబాలుగా చూపాం. మెదక్ జిల్లా కేంద్రం సంగారెడ్డి. సరిహద్దులు జనాభా లెక్కల పటం ఆధారంగా గీసిన స్థూల చిత్రాలు మాత్రమే.

చారిత్రక సరిహద్దులు సుమారువి. ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain). దీని ఆధారంగా తిరిగి గీసినది: Census 1931 Map of H.E.H. the Nizam's Dominions (Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I: Report) (opens in a new tab), G. Ahmed Khan, Census Commissioner (Government Central Press, Hyderabad), 1933 (Public domain). క్రెడిట్లు