వ్యక్తులు

చంద్రగుప్త మౌర్యుడు

సుమారు క్రీ.పూ. 322 – క్రీ.పూ. 296

మౌర్య సామ్రాజ్య స్థాపకుడు (పాలన దాదాపు క్రీ.పూ. 322–296). ఆయన సామ్రాజ్యం బహుశా తెలుగు దేశానికి చేరలేదు. కానీ ఆయన ఆస్థానంలోని గ్రీకు రాయబారి మెగస్తనీస్ ఆంధ్రులను, కళింగులను సొంత రాజులు, సైన్యాలు ఉన్న శక్తివంతమైన ప్రజలుగా వర్ణించాడు.

బిందుసారుడు

సుమారు క్రీ.పూ. 296 – క్రీ.పూ. 268

రెండవ మౌర్య చక్రవర్తి (పాలన దాదాపు క్రీ.పూ. 296–268), చంద్రగుప్తుని కొడుకు, అశోకుడి తండ్రి. ఆయన మౌర్య పాలనను దక్షిణానికి విస్తరించాడని తర్వాతి రచయితలు నమ్మారు. కానీ తెలుగు దేశం ఎప్పుడు సామ్రాజ్యం కిందకు వచ్చిందో ఏ రికార్డూ చెప్పదు.

అశోకుడు

సుమారు క్రీ.పూ. 268 – క్రీ.పూ. 226

మూడవ మౌర్య చక్రవర్తి (క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం). కర్నూలు జిల్లాలోని ఎర్రగుడి, రాజుల మందగిరిలలోని ఆయన శాసనాలు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో దొరికిన అతి పురాతన లిఖిత రికార్డులలో ఉన్నాయి. ఆయన కళింగ యుద్ధం గోదావరికి ఉత్తరాన ఉన్న తీరం వరకు చేరింది. ఆయన పదమూడవ శిలా శాసనం ఆంధ్రుల పేరు చెబుతుంది.

సిముకుడు

సుమారు క్రీ.పూ. 220 – క్రీ.పూ. 197

శాతవాహన వంశ స్థాపకుడు. పశ్చిమ కనుమలలోని నానాఘాట్‌లో ఒక శిల్పం పైన ఉన్న పేరు పలకపై ఆయన పేరు ఉంది. పురాణాలు ఆయనను మొదటి ఆంధ్ర రాజు అంటాయి. జేమ్స్ బర్జెస్ నమోదు చేసిన తెలుగు దేశపు ఒక సంప్రదాయం ఒక పౌరాణిక స్థాపకునికి కృష్ణ మీది శ్రీకాకుళంలో మొదటి రాజధాని ఇచ్చింది. పండితుని బట్టి ఆయన తేదీలు క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం చివర నుంచి క్రీ.పూ. 1వ శతాబ్దం వరకు ఉన్నాయి.

శ్రీ శాతకర్ణి

సుమారు క్రీ.పూ. 179 – క్రీ.పూ. 169

మూడవ శాతవాహన రాజు, నానాఘాట్ శాసనాలలోని రాణి నాయనిక భర్త. హాథిగుంఫా శాసనంలో కళింగ ఖారవేలుడు ధిక్కరించిన శాతకర్ణి బహుశా ఆయనే. తెలుగు దేశం నుంచి ఆయనకు సంబంధించినది ఏదీ తెలియదు, కానీ ఖారవేలుని దండయాత్ర కృష్ణ వరకు చేరిందని చెబుతారు.

గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి

సుమారు క్రీ.శ. 113–138

క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం మొదట్లో శాతవాహన రాజు. ఆయన క్షహరాత క్షత్రపుడు నహపానుని పడగొట్టి పశ్చిమ దక్కన్‌ను తిరిగి గెలుచుకున్నాడు. ఆయన తల్లి గౌతమీ బాలశ్రీ వేయించిన నాసిక్ గుహ శాసనం ద్వారానే ప్రధానంగా ఆయన పనుల గురించి తెలుస్తుంది. ఆయన కృష్ణా లోయను కూడా పాలించాడా అనే విషయంపై వివాదం ఉంది.

వాసిష్ఠీపుత్ర పులుమావి

సుమారు క్రీ.శ. 138–170

గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి కొడుకు, వారసుడు. దిగువ కృష్ణా లోయలోని ఒక శాసనంలో పేరు ఉన్న అతి తొలి శాతవాహన రాజు. బహుశా తన మామ అయిన శక క్షత్రపుడు రుద్రదాముని చేతిలో ఆయన పశ్చిమ దక్కన్‌లో చాలా భాగాన్ని కోల్పోయాడు. బళ్లారి జిల్లాలోని మ్యాకదోని వద్ద ఒక శిలాశాసనంలో కూడా పులుమావి అనే రాజు పేరు ఉంది.

శివశ్రీ శాతకర్ణి

సుమారు క్రీ.శ. 170–177

క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం చివరి భాగపు శాతవాహన రాజు. కృష్ణా, గోదావరి జిల్లాలలో దొరికిన సీసపు నాణేల నుంచి, వాటిలో గుడివాడ నుంచి వచ్చినవి కూడా ఉన్నాయి, దాదాపు మాత్రమే ఆయన తెలుసు. ఆయన బహుశా వాసిష్ఠీపుత్ర పులుమావి వారసుడు, బహుశా సోదరుడు.

యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి

సుమారు క్రీ.శ. 184–213

క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం చివరి భాగపు తర్వాతి శాతవాహన రాజు. పశ్చిమ దక్కన్‌లో, కృష్ణా–గోదావరి దేశంలో రెండింటిలోనూ శాసనాలు, నాణేలు దొరికే చివరి రాజు ఆయనే. కృష్ణాకు దక్షిణాన తీరం నుంచి వచ్చిన ఆయన చిన్న శాసనం ఆయన 27వ సంవత్సరంలో తేదీ వేయబడింది. శాతవాహన రాజు తెలిసిన ఏకైక నాణెం చిత్రం అని 1908లో ఇ. జె. రాప్సన్ పిలిచిన దానిని ఆయన వెండి నాణేలు కలిగి ఉన్నాయి.

చంద్రశ్రీ శాతకర్ణి

సుమారు క్రీ.శ. 219–229

శాతవాహన రాజు. కృష్ణా, గోదావరి జిల్లాల నుంచి వచ్చిన సీసపు నాణేలపై ఆయనను వాసిష్ఠీపుత్ర చంద్ర సాతి అని పిలిచారు. పిఠాపురం దగ్గరి కోడవలిలోని ఒక శిలా శాసనం ఆయనను చందసాతి అంటుంది. ఆయన పులుమావి తర్వాత కొద్ది కాలానికే పాలించాడా లేక వంశం చివరలో పాలించాడా, ఈ పేరుతో ఇద్దరు రాజులు ఉన్నారా అనే విషయాలలో పండితులు ఏకీభవించరు.

వాసిష్ఠీపుత్ర చాంతమూలుడు

సుమారు క్రీ.శ. 225–255

విజయపురి (నాగార్జునకొండ) ఇక్ష్వాకుల మొదటి తెలిసిన రాజు. ఆయన వారసుల శాసనాలు ఆయనను అశ్వమేధం, ఇతర వైదిక క్రతువులు చేసినవానిగా గుర్తుంచుకుంటాయి. ఆయన కుటుంబ స్త్రీలు కృష్ణా లోయలోని బౌద్ధ కట్టడాలను స్థాపించారు. ఆయన పాలన దాదాపు 255కి ముందు ముగిసింది. డి. సి. సర్కార్ దానిని దాదాపు 223–240 నాటిదిగా చెప్పారు.

శివస్కందవర్మ (పల్లవ)

సుమారు క్రీ.శ. 250–275

తన సొంత శాసనాల నుంచి తెలిసిన అతి తొలి పల్లవ రాజు. యువరాజుగా ఆయన తెలుగు దేశమైన ఆంధ్రాపథంలో ఒక గ్రామాన్ని ఇస్తూ, కాంచీపురం నుంచి ధాన్యకటకం (అమరావతి)లోని తన అధికారికి మయిదవోలు ఫలకాలను పంపాడు. రాజుగా ఆయన హిరహడగల్లి ఫలకాలను జారీ చేసి, అశ్వమేధం చేశానని చెప్పుకున్నాడు. ఆయన కాలం వివాదాస్పదం: 3వ శతాబ్దం మొదటి భాగం నుంచి 4వ శతాబ్దం మధ్య వరకు.

వీరపురుషదత్తుడు

సుమారు క్రీ.శ. 255–275

విజయపురి ఇక్ష్వాకు రాజు (క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దం). ఆయన పాలనలో రాజకుటుంబ స్త్రీలు నాగార్జునకొండ మహాస్తూపాన్ని పునర్నిర్మించి, శ్రీలంక భిక్షువులు సహా బౌద్ధ భిక్షువుల కోసం పుణ్యక్షేత్రాలను, విహారాలను స్థాపించారు. ఆయన శాసనాలు ఆయన 20వ పాలనా సంవత్సరం వరకు ఉన్నాయి. ఒకటి 273–74తో సమానం చేసిన చక్రీయ సంవత్సరంలో తేదీ వేయబడింది. డి. సి. సర్కార్ ఆయన పాలనను దాదాపు 255–275 నాటిదిగా చెప్పారు.

విజయ-స్కందవర్మ (పల్లవ)

సుమారు క్రీ.శ. 275–340

యువరాజు విజయ-బుద్ధవర్మ భార్య అయిన రాణి చారుదేవి నారాయణ ఆలయానికి భూమి దానం చేసిన కాలపు పల్లవ రాజు. ఆమె ప్రాకృత దానశాసనం గుంటూరు దగ్గర దొరికింది. అది ఇప్పుడు బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో ఉంది. ఆయన పాలనకు అదే ఏకైక శాసనం. మైదవోలు, హీరహడగల్లి ఫలకాల శివస్కందవర్మ ఈయన ఒకరేనా అనే విషయంపై పండితులు ఏకీభవించరు.

ఎహువుల చాంతమూలుడు

సుమారు క్రీ.శ. 280–335

విజయపురి (నాగార్జునకొండ) ఇక్ష్వాకు రాజులలో తెలిసిన మూడవ రాజు, వీరపురుషదత్తుని కొడుకు. ఆయన శాసనాలు ఆయన 24వ పాలనా సంవత్సరం వరకు ఉన్నాయి. ఆయన పాలనలో ఒక రాకుమారుడు, ఒక ప్రముఖుడు ఆ లోయలో తేదీ ఉన్న తొలి శివాలయాలను కట్టించారు. రాణులు, బ్యాంకర్లు, బౌద్ధ గృహస్థులు అక్కడి విహారాలకు దానాలు ఇస్తూనే ఉన్నారు. డి. సి. సర్కార్ ఆయన పాలనను దాదాపు 280–335 నాటిదిగా చెప్పారు.

దేవవర్మ (శాలంకాయన)

సుమారు క్రీ.శ. 320–345

వేంగి శాలంకాయన రాజు. ఏలూరు గ్రామస్థులను ఉద్దేశించిన, తన 13వ సంవత్సరపు ఒక ప్రాకృత దానశాసనం ద్వారా ఆయన గురించి తెలుస్తుంది. అందులో ఆయన తనను అశ్వమేధం చేసినవాడిగా, శివభక్తుడిగా చెప్పుకుంటాడు. కుటుంబంలో ఆయన స్థానం తెలియదు. పండితులు ఆయనను హస్తివర్మ కొడుకుగా, అంతకు ముందటి రాజుగా (బహుశా హస్తివర్మ తండ్రిగా), మొదటి నందివర్మ వారసుడిగా చెప్పారు.

కాంచీ విష్ణుగోపుడు

సుమారు క్రీ.శ. 325–350

గుప్త చక్రవర్తి సముద్రగుప్తుని అలహాబాద్ స్తంభ శాసనంలో, దాదాపు 4వ శతాబ్దం మధ్యలో ఆయన పట్టుకుని విడిచిపెట్టిన దక్షిణాది రాజులలో పేర్కొనబడిన కాంచి రాజు. చాలా మంది పండితులు ఆయనను పల్లవునిగా భావిస్తారు. ఆ కలయిక కాంచిలో కాకుండా, విష్ణుగోపుడు తూర్పు రాజుల కూటమికి నాయకత్వం వహించిన కృష్ణా దగ్గర జరిగిందని జి. జూవో-దుబ్రుయ్ వాదించారు.

రుద్రపురుషదత్తుడు

సుమారు క్రీ.శ. 335–346

విజయపురి (నాగార్జునకొండ) ఇక్ష్వాకుల నాల్గవ, చివరి తెలిసిన రాజు, ఎహువుల చాంతమూలుని కొడుకు. ఆయన 11వ పాలనా సంవత్సరపు స్మారక స్తంభం నుంచి 1955–56లో ఆయనను గుర్తించారు. దాదాపు 350లో పల్లవులు కృష్ణా–గుంటూరు ప్రాంతాన్ని తీసుకోవడానికి ముందే ఆయన పాలన ముగిసిందని డి. సి. సర్కార్ భావించారు.

హస్తివర్మ (శాలంకాయన)

సుమారు క్రీ.శ. 345–370

వేంగి శాలంకాయన రాజు. ఆయన కుటుంబపు తామ్ర దానశాసనాల వంశ జాబితాలో ఆయనే మొదటి రాజు. అనేక యుద్ధాలలో విజయాలకు అవి ఆయనను ప్రశంసిస్తాయి. 1926 నుంచి చాలా మంది పండితులు ఆయనను 4వ శతాబ్దం మధ్యలో గుప్త చక్రవర్తి సముద్రగుప్తుడు బంధించి విడిచిపెట్టానని చెప్పుకున్న వేంగి హస్తివర్మగా గుర్తించారు. పాత రచనలు ఆ రాజును పల్లవ ప్రతినిధి పాలకుడిగా భావించాయి.

మొదటి నందివర్మ (శాలంకాయన)

సుమారు క్రీ.శ. 370–395

వేంగి శాలంకాయన రాజు, హస్తివర్మ కొడుకు, చండవర్మ, రెండవ హస్తివర్మల తండ్రి. కానుకొల్లులో దొరికి 1960లో ప్రచురితమైన ఆయన 14వ పాలనా సంవత్సరపు ప్రాకృత దానశాసనం ఆయన సొంత ఏకైక శాసనం. దాని సంపాదకుడు దానిని 3వ శతాబ్దం చివరి నాటిదిగా చెప్పారు, కానీ డి. సి. సర్కార్ దానిని దాదాపు 4వ శతాబ్దం మధ్యలో ఉంచారు.

చండవర్మ (శాలంకాయన)

సుమారు క్రీ.శ. 395–420

వేంగి శాలంకాయన రాజు, మొదటి నందివర్మ కొడుకు, రెండవ నందివర్మ తండ్రి. ఆయన కొడుకు దానశాసనాల ద్వారా మాత్రమే ఆయన గురించి తెలుస్తుంది. సామంత పాలకులు ఆయన శక్తికి తలవంచారని అవి చెబుతాయి. కోమర్తి ఫలకాలు ఇచ్చిన 5వ శతాబ్దపు కళింగ రాజు చండవర్మతో ఆయనను తరచుగా కలగాపులగం చేశారు.

రెండవ నందివర్మ (శాలంకాయన)

సుమారు క్రీ.శ. 420–445

వేంగి శాలంకాయన రాజు, చండవర్మ పెద్ద కొడుకు, ఆ వంశంలో అత్యంత బాగా నమోదైన రాజు. ఆయన 7వ పాలనా సంవత్సరపు కొల్లేరు ఫలకాలు, 10వ సంవత్సరపు పెదవేగి ఫలకాలు, బహుశా కంతేరు దానశాసనాలలో ఒకటి ఆయనవి. ఆయన తనను తాను పరమ భాగవత (భగవంతుని పరమ భక్తుడు) అని పిలుచుకుని, విష్ణువు దేవాలయానికి భూమి ఇచ్చాడు. చాలా మంది పండితులు ఆయనను 5వ శతాబ్దం మొదటి సగం లేదా మధ్య కాలానికి చెందినవాడిగా చెబుతారు.

రెండవ కుమారవిష్ణు (పల్లవ)

సుమారు క్రీ.శ. 425–450

చెందలూరు ఫలకాల ద్వారా తెలిసిన కంచి పల్లవ రాజు. ఆయన తన పాలనలో రెండవ సంవత్సరంలో కాంచీపురం నుంచి వాటిని జారీ చేసి, ప్రస్తుత ప్రకాశం జిల్లాలోని కర్మరాష్ట్రంలో ఉన్న చెందలూర గ్రామంలో భూమిని దానం చేశాడు. పల్లవ వంశ వరుసలో ఆయన స్థానం వివాదాస్పదం: జూవో-డుబ్రూయిల్ ప్రకారం సింహవర్మకు ముందు, హుల్ట్‌జ్ ప్రకారం సింహవర్మ, సింహవిష్ణుల మధ్య.

రెండవ స్కందవర్మ (పల్లవ)

సుమారు క్రీ.శ. 450–475

నెల్లూరు–గుంటూరు ప్రాంతపు పల్లవ రాజు. ఆయన పాలనలో 33వ సంవత్సరంలో తాంబ్రప నుంచి జారీ చేసిన మొదటి ఓంగోడు దానశాసనం నుంచి ఆయన తెలుసు. ఆ దానశాసనం ఆయన పూర్వీకులను అశ్వమేధ యాగం చేసిన కుమారవిష్ణువు వరకు ఇస్తుంది. ఆయన యువరాజు విష్ణుగోపుని తండ్రి, సింహవర్మ తాత. సింహవర్మ దానశాసనాలు అదే ప్రాంతం నుంచి వస్తాయి.

విష్ణుగోపుడు (పల్లవ యువమహారాజు)

సుమారు క్రీ.శ. 475–500

నెల్లూరు–గుంటూరు వంశపు పల్లవ యువరాజు, రెండవ స్కందవర్మ కొడుకు, సింహవర్మ తండ్రి. యువరాజు (యువమహారాజు)గా ఆయన పాలక్కడ నుంచి ఉరువుపల్లి దానశాసనాన్ని జారీ చేశాడు. అది సింహవర్మ అనే రాజు 11వ సంవత్సరంలో తేదీ వేయబడింది. అది కందుకూరులోని ఒక ఆలయానికి భూమి ఇచ్చింది. ఆయన ఎప్పుడైనా పాలించాడా, ఆయన దానశాసనంలోని సింహవర్మ ఎవరు అనే విషయాలపై పండితులు ఏకీభవించరు.

మాధవవర్మ (విష్ణుకుండిన)

సుమారు క్రీ.శ. 535–585

అత్యంత ప్రసిద్ధుడైన విష్ణుకుండిన రాజు. ఆయన, ఆయన వంశీయుల దానశాసనాలు ఆయనకు పదకొండు అశ్వమేధాలను, వెయ్యి అగ్నిష్టోమాలను ఆపాదిస్తాయి. ఆయన వాకాటక రాజ కుటుంబంతో పెళ్లి సంబంధం కలుపుకున్నాడు. గోవిందవర్మ కొడుకు, మొదటి ఈపూరు, పొలమూరు ఫలకాల దాత మాధవవర్మ జనాశ్రయుడు కూడా ఆయనేనా అనేది వివాదాస్పదం: డి. సి. సర్కార్, వి. వి. మిరాషి అలా భావించారు, ఇతర పండితులు జనాశ్రయుడిని తర్వాతి రాజు, మూడవ మాధవవర్మగా చెప్పారు. ఆయన కాలం కూడా వివాదాస్పదం: సర్కార్ ఆయనను దాదాపు 535–585లో, మిరాషి దాదాపు 510–560లో ఉంచారు.

ధనంజయుడు (రేనాటి చోళుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 575

కడప ప్రాంతంలోని రేనాడును పాలించిన రేనాటి చోళ పాలకుడు. ఆయన సంపాదకులు ఆయన కాలాన్ని దాదాపు 575గా చెప్పారు. పూర్తిగా తెలుగులో రాసిన తొలి శాసనాలలో ఒకటైన కలమల్ల స్తంభ శాసనంలో ఎరికల్-ముతురాజు ధనంజయుడిగా ఆయన పేరు ఉంది. మాలెపాడు ఫలకాలలో నందివర్మ చిన్న కొడుకు ధనంజయవర్మగా ఆయన పుణ్యకుమారుని వంశానికి మొదట నిలుస్తాడు.

రెండవ మాధవవర్మ (విష్ణుకుండిన)

సుమారు క్రీ.శ. 585–615

విష్ణుకుండిన రాజు, దేవవర్మ కొడుకు, గొప్ప మాధవవర్మ మనవడు. [అమ]రపురం నుంచి జారీ అయిన రెండవ సెట్టు ఈపూరు ఫలకాల ద్వారా ఆయన తెలుసు. ఆ దానశాసనం ఆయనను త్రికూట, మలయ పర్వతాల ప్రభువు అంటుంది. పండితులు ఈ వాదనను ఖాళీ గొప్పగా, పశ్చిమ విష్ణుకుండిన రాజ్యానికి ఆధారంగా, లేదా ఒక స్థానిక కొండ పేరుగా చదివారు. వంశ వరుసలో ఆయన స్థానం, ఆయన కాలం వివాదాస్పదం.

మొదటి మహేంద్రవర్మ

సుమారు క్రీ.శ. 600–630

కంచి పల్లవ రాజు (దాదాపు 600–630), సింహవిష్ణు కొడుకు. ఆయన పాలనలో చాళుక్య రెండవ పులకేశి వేంగిని, గుంటూరు, నెల్లూరు ప్రాంతంలోని పల్లవ రాష్ట్రాలను తీసుకున్నాడు, అయితే మహేంద్రవర్మ కంచిని కాపాడుకున్నాడు. తమిళ దేశంలోని ఆయన గుహా శాసనాలలో ఆయన ఉపనామాలలో కొన్ని తెలుగు. దీని ఆధారంగా ఆయన కుటుంబం, ఆయన గుహ శైలి తెలుగు దేశం నుంచి వచ్చాయని జూవో-డుబ్రూయిల్ వాదించారు.

మహేంద్రవిక్రముడు (రేనాటి చోళుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 600

రేనాడు తెలుగు చోళ రాజు, ధనంజయుని కొడుకు, పుణ్యకుమారుని తండ్రి. చోళ మహారాజు బిరుదు తీసుకున్న ఆయన వంశంలో మొదటివాడు. ఆయన పేరు పల్లవ రాజు మొదటి మహేంద్రవర్మ పేరును అనుకరిస్తుంది. ఆయన సంపాదకులు ఆయనను దాదాపు 600లో ఉంచారు. ఉరుటూరు, ఇందుకూరులలోని ఒక 'చోళ మహారాజు' చిన్న తెలుగు శిలా శాసనాలను ఆయనకు ఆపాదిస్తారు.

రెండవ పులకేశి

సుమారు క్రీ.శ. 609–642

బాదామి చాళుక్య రాజు (609–642), మొదటి కీర్తివర్మ కొడుకు. ఆయన కళింగులను, కోసలులను అణచివేశాడని, పిష్టపుర (పిఠాపురం) కోటను తీసుకున్నాడని, 'కునాల జలాన్ని' (కొల్లేరు సరస్సుగా భావిస్తారు) ధ్వంసం చేశాడని, పల్లవ రాజును కంచి గోడల వెనక్కి తరిమాడని 634–35 నాటి ఆయన ఐహోళె శాసనం చెబుతుంది. జయించిన వేంగి దేశాన్ని ఆయన తన తమ్ముడు, తూర్పు చాళుక్యుల స్థాపకుడు విష్ణువర్ధనునికి ఇచ్చాడు. దాదాపు 631 నాటి ఆయన కొప్పరం ఫలకాలు గుంటూరు ప్రాంతంలో భూమిని ఇస్తాయి. బహుశా 642లో పల్లవ మొదటి నరసింహవర్మ బాదామిని తీసుకున్నప్పుడు ఆయన చనిపోయాడు.

కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడు

సుమారు క్రీ.శ. 615–633

బాదామి చాళుక్య రాజు రెండవ పులకేశి తమ్ముడు, వేంగి తూర్పు చాళుక్య వంశ స్థాపకుడు. ఆయన తన అన్నకు యువరాజుగా సేవ చేసి, కొత్తగా జయించిన తూర్పు తీరాన్ని పాలించాడు. ఆలస్యంగా అయినా 632 నాటికి ఆయన అక్కడ స్వతంత్ర రాజు అయ్యాడు. ఆయన పాలనను సాధారణంగా 615–633 నాటిదిగా చెబుతారు, కానీ వేంగిలో ఆయన పాలన ప్రారంభాన్ని పండితులు దాదాపు 605 నుంచి 631 తర్వాత వరకు ఎక్కడైనా ఉంచారు.

ఇంద్రవర్మ (విష్ణుకుండిన)

సుమారు క్రీ.శ. 625–655

విష్ణుకుండిన రాజు. ఆయన కొడుకు చిక్కుళ్ళ ఫలకాలు ఆయనను ఇంద్రభట్టారకవర్మ అంటాయి. తన 27వ పాలనా సంవత్సరంలో ఆయన విజయనగరం దగ్గరి రామతీర్థం ఫలకాలను జారీ చేశాడు. ఆయన దానశాసనాలు యుద్ధ ఏనుగులతో ఆయన సాధించిన విజయాలను ప్రశంసిస్తాయి. పృథివీమూలుని గోదావరి ఫలకాల ప్రకారం ఒక రాజుల బృందం ఒక ఇంద్రభట్టారకునితో పోరాడింది. చాలా మంది పండితులు ఆయనను ఆ ఇంద్రభట్టారకునిగా గుర్తిస్తారు. ఆయన కాలం వివాదాస్పదమైన విష్ణుకుండిన కాలక్రమంపై ఆధారపడుతుంది: దాదాపు 469–496, 535, 570–600, 625–655 అన్నీ ప్రతిపాదించబడ్డాయి.

పుణ్యకుమారుడు

సుమారు క్రీ.శ. 625

రేనాడు, హిరణ్యరాష్ట్రాల రేనాటి చోళ రాజు. ఆ కుటుంబంలో అత్యధిక ఆధారాలు ఉన్న పాలకుడు ఆయనే. రెండు సంస్కృత రాగి ఫలకాల సముదాయాల (మాలెపాడు, 5వ సంవత్సరం; దొమ్మర నంద్యాల, 10వ సంవత్సరం) నుంచి, తిప్పలూరు, రామేశ్వరం, వెలుదుర్తిలలోని తెలుగు రాతి శాసనాల నుంచి ఆయన గురించి తెలుస్తుంది. ఆయన బిరుదులు పల్లవ మొదటి మహేంద్రవర్మ బిరుదులను అనుకరిస్తాయి. సంపాదకులు ఆయనను దాదాపు 625 నాటివానిగా, దాదాపు 740 నాటివానిగా, 8వ శతాబ్దం చివరి నాటివానిగా చెప్పారు.

మొదటి నరసింహవర్మ

సుమారు క్రీ.శ. 630–668

కంచి పల్లవ రాజు (దాదాపు 630–668), మొదటి మహేంద్రవర్మ కొడుకు. ఆయనను మహామల్ల అని, వాతాపికొండ, 'వాతాపి విజేత' అని పిలిచారు. ఆయన చాళుక్య రెండవ పులకేశిని ఓడించి, చాళుక్య రాజధాని బాదామి (వాతాపి)ని తీసుకున్నాడు. ఆయన తండ్రి పాలనలో కోల్పోయిన తెలుగు రాష్ట్రాలను తిరిగి పొందలేదు. నెల్లూరు ప్రాంతం వరకు దానశాసనాలు ఉన్న చాళుక్య మొదటి విక్రమాదిత్యుడు ఆయనతో, ఆయన వారసులతో పోరాడాడు.

మొదటి జయసింహుడు (తూర్పు చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 633–663

వేంగి రెండవ తూర్పు చాళుక్య రాజు (దాదాపు 633–663), కుబ్జ విష్ణువర్ధనుని పెద్ద కొడుకు. ఆయన నాలుగు తామ్ర దానశాసనాలు తెలుసు. అవి ఉదయపురం, ఆసనపురం నుంచి జారీ అయ్యాయి. కృష్ణా–గోదావరి ప్రాంతంలోని గ్రామాలను అవి బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చాయి. తర్వాతి శాసనాలలో చాలావరకు ఆయనకు 33 సంవత్సరాల పాలన ఇస్తాయి, ఒకటి 30 ఇస్తుంది. కాలక్రమాన్ని నిర్ణయించిన పండితులు దేనిని అనుసరించాలనే విషయంలో ఏకీభవించలేదు.

మొదటి విక్రమాదిత్యుడు (బాదామి చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 655–680

బాదామి చాళుక్య రాజు (దాదాపు 655–680), రెండవ పులకేశి కొడుకు. పల్లవులు బాదామిని తీసుకున్న తర్వాత ఆయన రాజ్యాన్ని పునరుద్ధరించి, ముగ్గురు పల్లవ రాజులతో పోరాడి, కాంచిని తీసుకున్నాడు. ఆయన రాగి ఫలకాల దానశాసనాలు తెలుగు దేశం నుంచి వచ్చాయి: ఇప్పటి తెలంగాణలోని అముదాలపాడు, గద్వాల, కర్నూలు జిల్లా, నెల్లూరు దగ్గర తలమంచి, హైదరాబాద్. 660 నాటి ఆయన అముదాలపాడు ఫలకాలు ఆయన శైవ దీక్షను నమోదు చేస్తాయి. ఆయన రాణి ఒకరు అలంపూర్‌లో ఒక లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించారు.

రెండవ విక్రమేంద్రవర్మ (విష్ణుకుండిన)

సుమారు క్రీ.శ. 655–670

ఇంద్రవర్మ పెద్ద కొడుకు అయిన విష్ణుకుండిన రాజు. ఆయన తన 10వ సంవత్సరంలో లెందులూర (వేంగి దగ్గర దెందులూరు) నుంచి చిక్కుళ్ళ ఫలకాలను జారీ చేసి, కృష్ణా నదిపై ఉన్న ఒక గ్రామాన్ని శివాలయానికి ఇచ్చాడు. ఆయన బాలునిగానే పాలన చేపట్టాడని ఫలకాలు చెబుతాయి. కొందరు పండితులు ఆయనను చివరి తెలిసిన విష్ణుకుండిన రాజు తాత, పొలమూరు ఫలకాలలోని విక్రమహేంద్రునిగా గుర్తిస్తారు. డి. సి. సర్కార్ అలా గుర్తించలేదు. సర్కార్ ఆయనను దాదాపు 655–670 నాటివానిగా చెప్పారు. 1932లో సూయెల్ ముద్రించిన పథకం ఆయనను దాదాపు 496–521 నాటివానిగా చెప్పింది.

రెండవ విష్ణువర్ధనుడు (తూర్పు చాళుక్య)

క్రీ.శ. 663–672

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (663–672), ఇంద్ర-భట్టారకుని కొడుకు, మొదటి జయసింహుని సోదరుని కొడుకు. జయసింహుడు ఆయనను దత్తత తీసుకుని ఉండవచ్చు. ఆయన రెండు దానశాసనాలు రోజు వరకు తేదీని లెక్కించగల అతి తొలి తూర్పు చాళుక్య శాసనాలు. జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ మొత్తం వంశపు కాలక్రమాన్ని వాటిపై నిర్మించారు. ఆయన తర్వాత ఆయన కొడుకు మంగి-యువరాజు వచ్చాడు. 673 నాటి మంగి-యువరాజు దానశాసనం ఒంగోలు ప్రాంతంలోని చెందలూరులో దొరికింది.

మొదటి పరమేశ్వరవర్మ

సుమారు క్రీ.శ. 670–690

7వ శతాబ్దం చివరి భాగపు కంచి పల్లవ రాజు, రెండవ మహేంద్రవర్మ కొడుకు, మొదటి నరసింహవర్మ మనవడు. ఆయన చాళుక్య మొదటి విక్రమాదిత్యునితో పోరాడాడు. విక్రమాదిత్యుడు ఆయన పాలనలో కంచిని తీసుకుని, తర్వాత వెనక్కి తరమబడ్డాడు. ఆయన పాలనలో 19వ సంవత్సరంలో కాంచీపురం నుంచి జారీ చేసిన, డి. సి. సర్కార్ 687 డిసెంబర్ నాటివిగా చెప్పిన ఆయన వున్న గురవాయపాలెం ఫలకాలు నెల్లూరులోని పొదిలి–కందుకూరు ప్రాంతంలో ఒక గ్రామాన్ని ఇస్తాయి.

మంగి యువరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 672–696

వేంగి తూర్పు చాళుక్యులలో ఐదవ రాజు (దాదాపు 672–696), రెండవ విష్ణువర్ధనుని కొడుకు. ఆయన సొంత దానశాసనాలు ఆయనను సర్వలోకాశ్రయ, 'మానవులందరికీ ఆశ్రయం' అని, ఆయన ముద్ర విజయసిద్ధి అని అంటాయి. తర్వాతి దానశాసనాలు మాత్రమే మంగి యువరాజు అనే పేరు ఇస్తాయి. యువరాజు బిరుదు ఆ పేరుకు ఎందుకు అంటుకుందో ఏ ఆధారమూ వివరించదు. ఆయన రెండు దానశాసనాలు మిగిలి ఉన్నాయి; ఒంగోలు ప్రాంతంలోని చెందలూరు నుంచి వచ్చిన వాటిలో ఒకటి 673 మే 6 నాటిది. ఆయన తర్వాత ఆయన కొడుకులు ముగ్గురు పాలించారు: రెండవ జయసింహుడు, కొక్కిలి, మూడవ విష్ణువర్ధనుడు.

రెండవ నరసింహవర్మ

సుమారు క్రీ.శ. 690–715

దాదాపు 700 నాటి కంచి పల్లవ రాజు, మొదటి పరమేశ్వరవర్మ కొడుకు. ఆయనను రాజసింహుడు అని కూడా పిలుస్తారు. ఆయన కాంచీపురంలోని కైలాసనాథ దేవాలయ నిర్మాత. కాళహస్తి రాజా దస్తావేజులలో ఉంచిన ఆయన రేయూరు దానశాసనం మేల్ ముండరాష్ట్రంలోని ఒక గ్రామాన్ని ఇస్తుంది. పి. బి. దేశాయి దానిని నెల్లూరులోని ఆత్మకూరు తాలూకాలో ఉంచారు. ఆయన గానీ ఆయన తండ్రి గానీ తూర్పు చాళుక్యుల నుంచి నెల్లూరు ప్రాంతంలోని కొంత భాగాన్ని తిరిగి గెలుచుకున్నారని దేశాయి సూచించారు.

రెండవ జయసింహుడు (తూర్పు చాళుక్యుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 696–709

వేంగి తూర్పు చాళుక్యులలో ఆరవ రాజు (దాదాపు 696–709), మంగి యువరాజు పెద్ద కొడుకు. తర్వాతి దానశాసనాలు ఆయనకు పదమూడు సంవత్సరాల పాలన ఇస్తాయి. ఆయన తెలిసిన ఏకైక దానశాసనం కర్మ రాష్ట్ర జిల్లాలోని పెనుకపర్రు నుంచి వచ్చింది. అది ఆయనను సకలలోకాశ్రయ జయసింహ వల్లభ అంటుంది. మొదటి జయసింహునితో ఆయన సర్వసిద్ధి అనే ఉపనామాన్ని పంచుకున్నాడని దాని ముద్ర చూపిస్తుంది. ఆయన తర్వాత సింహాసనం కొద్ది కాలం ఆయన సవతి సోదరుడు కొక్కిలికి, తర్వాత ఆయన సోదరుడు మూడవ విష్ణువర్ధనునికి వెళ్లింది.

రెండవ విక్రమాదిత్యుడు (రేనాటి చోళుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 700

ఆయన సంపాదకులు దాదాపు 700లో ఉంచిన రేనాడు తెలుగు చోళ రాజు. చిలమకూరు, నల్లచెరువుపల్లెలలోని శిలాశాసనాల నుంచి, ఆయన కొడుకు సత్యాదిత్యుని మాలెపాడు రాయి నుంచి ఆయన తెలుసు. ఆయన రాణి చోళమహాదేవి వారి కొడుకు ఉత్తమాదిత్యునితో కలిసి చిలమకూరులో పాలించింది. ఉత్తమాదిత్యుడు ఆయన తర్వాత వచ్చాడు. 'శక్తికుమార' ఆయన తండ్రా లేక ఆయన సొంత పేరులో భాగమా అనే విషయంపై వివాదం ఉంది.

మూడవ విష్ణువర్ధనుడు (తూర్పు చాళుక్య)

క్రీ.శ. 709–746

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (709–746), మంగి-యువరాజు కొడుకు. తన సవతి తమ్ముడు కొక్కిలిని బహిష్కరించి ఆయన సింహాసనం ఎక్కి, 37 సంవత్సరాలు పాలించాడు. ఆయన దానశాసనాలు ఇద్దరు రాణుల పేర్లు చెబుతాయి. వాటిలో ఒకటి బెజవాడలోని ఒక జైన ఆలయానికి పాత దానాన్ని పునరుద్ధరించింది. ఆ వంశపు శాసనాలలో జైనుల అతి తొలి ప్రస్తావన అదే. రెండవ నందివర్మ సేనాని ఒక శత్రువును ఆయన రాజ్యం నుంచి తరిమాడని ఒక పల్లవ శాసనం చెప్పుకుంటుంది.

రెండవ నందివర్మ పల్లవమల్లుడు

సుమారు క్రీ.శ. 717–779

8వ శతాబ్దంలో అరవై సంవత్సరాలకు పైగా కంచి పల్లవ రాజు. ఆయన సింహవిష్ణు సోదరుడు భీమవర్మ నుంచి వచ్చిన ఆ కుటుంబపు పక్క శాఖకు చెందినవాడు. రెండవ పరమేశ్వరవర్మ మరణం తర్వాత బాలుడిగా ఆయనను రాజుగా ఎంచుకున్నారు. ఆయన సేనాపతి ఉదయచంద్రుడు తూర్పు చాళుక్య మూడవ విష్ణువర్ధనుడిగా గుర్తించిన 'విష్ణురాజు' భూమి నుంచి ఒక నిషాద నాయకుడిని తరిమేశాడు. గూడూరు తాలూకాలోని మల్లంలో ఆయన 15వ పాలనా సంవత్సరపు శాసనం దక్షిణ నెల్లూరులో పల్లవ పాలనను చూపిస్తుంది.

విజయాదిత్య చోళుడు (రేనాటి చోళుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 750

చామలూరులోని దెబ్బతిన్న ఒకే ఒక రాయి ద్వారా తెలిసిన రేనాడు తెలుగు చోళ రాజు. ఆ శాసనం ఆయన 22వ సంవత్సరం నాటిది. ఆయనకు పృథ్వీవల్లభ అనే సర్వోన్నత బిరుదు ఉంది. ఆయన కింద ఒక బాణ రాజు పాంబులిగ్గిని పాలించాడు. ఆయన సంపాదకులు ఆయనను దాదాపు 750లో ఉంచారు. బాదామి చాళుక్యులకు సేవ చేసిన బాణ నాయకుల నుంచి ఆ కుటుంబం రేనాడును తిరిగి పొందిందని వారు ఆ శాసనాన్ని చదివారు.

వినయాదిత్య యుద్ధమల్లుడు (వేములవాడ చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 750–775

8వ శతాబ్దంలో వేములవాడ చాళుక్య కుటుంబ స్థాపకుడు. ఆయన సపాదలక్ష దేశాన్ని పాలించాడని, పోదన (బోధన్)లో నూనెతో నింపిన చెరువులలో తన ఏనుగులకు స్నానం చేయించాడని, చిత్రకూట కోటను తీసుకున్నాడని ఆ కుటుంబ శాసనాలు చెబుతాయి. ఎన్. వెంకటరమణయ్య ఆయనను దాదాపు 750–775 నాటివానిగా చెప్పి, ఆయన రాష్ట్రకూట దంతిదుర్గుని ఉత్తర యుద్ధాలలో ఆయనకు సేవ చేశాడని భావించారు. ఆయన కొడుకులు వేంగిని జయించిన మొదటి అరికేసరి, కురువగట్టు శాసనంలో పేర్కొన్న బీరగ్రహుడు.

దంతిదుర్గుడు

సుమారు క్రీ.శ. 753–756

బాదామి చాళుక్యులను పడగొట్టి దక్కన్‌లో రాష్ట్రకూట ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించిన రాష్ట్రకూట రాజు (దాదాపు 753–756). చాళుక్య 'వల్లభుడిని' జయించి ఆయన సార్వభౌమత్వాన్ని గెలుచుకున్నాడని 754 జనవరి నాటి ఆయన సామన్‌గడ్ దానశాసనం చెబుతుంది. ఎల్లోరాలోని ఒక శాసనం ఆయన లొంగదీసిన పాలకులలో కళింగ, కోసల, శ్రీశైల దేశపు పాలకులను జాబితాగా ఇస్తుంది. శ్రీశైల దేశాన్ని జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ కర్నూలు ప్రాంతంగా భావించారు.

నాల్గవ విష్ణువర్ధనుడు (తూర్పు చాళుక్య)

క్రీ.శ. 764–799

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (764–799), మొదటి విజయాదిత్యుని కొడుకు, రెండవ విజయాదిత్యుని తండ్రి. పశ్చిమ దక్కన్ రాష్ట్రకూటులతో మొదటి నమోదైన ఘర్షణలు ఆయన పాలనలో జరిగాయి. రెండవ గోవిందుడు వేంగి ప్రభువును అణచివేశాడని 770–71 నాటి ఒక రాష్ట్రకూట దానశాసనం చెప్పుకుంటుంది. తర్వాతి ఒక శాసనంలో రెండవ గోవిందుడు వేంగి రాజును తన సహాయానికి పిలుస్తాడు. చరిత్రకారులు ఈ శాసనాలను వేర్వేరుగా చదువుతారు.

మూడవ గోవిందుడు (రాష్ట్రకూట)

సుమారు క్రీ.శ. 793–814

ధ్రువుని కొడుకైన రాష్ట్రకూట రాజు (దాదాపు 793–814). ఆయన కాలంలో వంశ అధికారం వింధ్య పర్వతాల నుంచి తుంగభద్ర వరకు విస్తరించింది. వేంగి ప్రభువు, తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ విజయాదిత్యుడు ఆయన ఆదేశంపై వచ్చి, సేవకుడిలా ఆయన కోసం ఒక ప్రాకారం కట్టాడని 808 నాటి ఆయన రాధన్‌పూర్ ఫలకాలు చెబుతాయి. మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలోని కురువగట్టులో ఉన్న తేదీ లేని ఒక శాసనం ఆయనను ఒక చాళుక్య రాకుమారుని మిత్రుడిగా పేర్కొంటుంది. మూడవ గోవిందుడు కావచ్చిన ప్రభూతవర్ష అనే రాజు క్షేమం కోసం ఆలంపూర్‌లో ఒక సూర్య మందిరం కట్టారు.

రెండవ విజయాదిత్యుడు నరేంద్ర మృగరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 799–843

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (ఫ్లీట్ కాలక్రమంలో 799–843). పూర్తి సామ్రాజ్య బిరుదులను వాడిన ఆ వంశపు మొదటి రాజు. పన్నెండు సంవత్సరాలలో ఆయన గంగులు, రాష్ట్రకూటులతో 108 యుద్ధాలు చేసి, శివునికి 108 ఆలయాలు స్థాపించాడని ఆయన కుటుంబ శాసనాలు చెబుతాయి. మూడవ గోవిందుడు వేంగి రాజుతో తన నగర గోడలు కట్టించాడని రాష్ట్రకూట శాసనాలు చెబుతాయి. తర్వాతి దానశాసనాలు ఆయన పాలనను 40, 41, 44 లేదా 48 సంవత్సరాలు అని ఇస్తాయి.

మొదటి అమోఘవర్షుడు

సుమారు క్రీ.శ. 814–878

మూడవ గోవిందుని కొడుకైన రాష్ట్రకూట రాజు (814–దాదాపు 878). ఆయన అరవై సంవత్సరాలకు పైగా పాలించాడు. మాన్యఖేట (మళఖేడ్)ను వంశానికి రాజధానిగా చేశాడు. వేంగి రాజు తనకు నమస్కరించాడని, వింగవల్లి దగ్గర తూర్పు చాళుక్యులపై విజయం సాధించానని ఆయన శాసనాలు చెప్పుకుంటాయి. ఆయన పాలన కాలపు కన్నడ శాసనాలు తెలంగాణలోని మెదక్, వరంగల్ జిల్లాలలో దొరికాయి.

గుణగ విజయాదిత్యుడు (మూడవ విజయాదిత్యుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 844–888

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (దాదాపు 844–888). గంగులు, నొళంబ రాజు మంగి, దాహళకు చెందిన శంకిల అనే నాయకుడు, రాష్ట్రకూట కృష్ణుడిపై విజయాలను, కిరణపురం, చక్రకూటాలను తగలబెట్టడాన్ని ఆయన శాసనాలు చెప్పుకుంటాయి. చరిత్రకారులు ఆయనను రాష్ట్రకూట రాజధానిని దోచుకున్నవాడిగానూ, రాష్ట్రకూట సామంతుడిగానూ చూశారు. తొలి తెలుగు పద్య శాసనాలలో ఒకటి ఆయన సేనాపతి పండరంగుని ప్రశంసిస్తుంది.

పండరంగుడు

సుమారు క్రీ.శ. 844–888

9వ శతాబ్దం రెండవ సగంలో తూర్పు చాళుక్య రాజు గుణగ విజయాదిత్యుని (మూడవ విజయాదిత్యుడు) సేనాపతి. అద్దంకిలోని తెలుగు పద్య శాసనం ఆయనను ప్రశంసిస్తుంది. రాష్ట్రకూట రెండవ కృష్ణుని, ఆయన మిత్రుడు శంకిలుని నగరం కిరణపురాన్ని తగలబెట్టిన ఘనతను తర్వాతి దానశాసనాలు ఆయనకు ఇస్తాయి. ఆయన తన రాజు దానశాసనాల అమలుదారుడు. ఆయన వారసులు తర్వాతి రాజుల కింద కటకరాజు పదవిని నిర్వహించారు.

మొదటి బద్దెగ సోలదగండ (వేములవాడ చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 850–895

9వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో వేములవాడను పాలించిన చాళుక్య రాజు, రాష్ట్రకూటుల సామంతుడు. పంప, పర్భణి ఫలకాలు ఆయనను నలభై రెండు యుద్ధాల వీరుడిగా ప్రశంసిస్తాయి. ఆయనను సోలదగండ ('ఓటమి ఎరుగని వీరుడు') అని పిలిచారు. ఆయన భీముడు అనే రాజును నీటిలో 'మొసలిని పట్టినట్లు' పట్టుకున్నాడు. చరిత్రకారులు ఆ భీముడిని తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్య భీముడిగా గుర్తిస్తారు. ఎన్. వెంకటరమణయ్య ఆయన పాలనను దాదాపు 850–895 నాటిదిగా చెప్పారు.

రెండవ కృష్ణుడు (రాష్ట్రకూట)

సుమారు క్రీ.శ. 878–914

రాష్ట్రకూట రాజు (దాదాపు 878–914), మొదటి అమోఘవర్షుని కొడుకు. తూర్పు చాళుక్య గుణగ విజయాదిత్యుడు (మూడవ విజయాదిత్యుడు) ఆయనను భయపెట్టి ఆయన నగరాన్ని తగలబెట్టానని చెప్పుకున్నాడు. ఒకసారి ఆయన శత్రువులు ఆయన రాజధానిని వదిలేశారని ఒక రాష్ట్రకూట దానశాసనం ఒప్పుకుంటుంది. మొదటి చాళుక్య భీముడు వేంగిని తిరిగి గెలుచుకునే వరకు ఆయన సైన్యం దానిని ఆక్రమించిందని తర్వాతి తూర్పు చాళుక్య శాసనాలు తమ వంతుగా ఒప్పుకుంటాయి. ఆయన పాలన కాలపు 907 నాటి కన్నడ శాసనం ఒకటి తెలంగాణలోని వెల్మజాలలో దొరికింది.

మొదటి మహేంద్రుడు (నొళంబ)

సుమారు క్రీ.శ. 878–904

నొళంబ పల్లవులలో అత్యంత శక్తిమంతుడైన రాజు, పొలల్చోర నొళంబాధిరాజు, గంగ రాకుమారి జయబ్బెల కొడుకు. ఆయన శాసనాలు శక 800 (878–79) నుంచి ఉన్నాయి. అనంతపురంలోని కంబదూరులో ఒక స్తంభం ఆయన పాలనలో శక 805 (883) నాటిది. ఆయన పుంగనూరు చుట్టూ ఉన్న బాణుల దేశం పులినాడుపై దండెత్తి, తనను తాను 'మహాబలి వంశ నాశకుడు' అని పిలుచుకున్నాడు. తన గంగ అధిపతులతో గొడవ తర్వాత బూతుగ ఆయనను ఓడించాడు. దాదాపు 904కు ముందు గంగ రాకుమారుడు ఎరెయప్ప ఆయనను చంపాడు.

గండ త్రినేత్రుడు (వైదుంబ)

సుమారు క్రీ.శ. 885

9వ శతాబ్దం చివరలో రేనాడు దేశపు వైదుంబ మహారాజు. మదనపల్లె దగ్గర తొలి తెలుగు, కన్నడ భాషలలో ఉన్న వీరగల్లుల ద్వారా ఆయన గురించి తెలుస్తుంది. వాటిలో మూడింటిని 1938లో ఆర్. ఎస్. పంచముఖి సంపాదకత్వం చేశారు. నొళంబ రాజు మహేంద్రుడు, గంగులతో జరిగిన యుద్ధాలలో అవి ఆయనను చూపిస్తాయి. అవి సోరెమతి దగ్గర యుద్ధంతో ముగిశాయి. అందులో ఆయన బాణ రాజు రెండవ విజయాదిత్యుని పక్షాన పోరాడాడు. ఆ యుద్ధాన్ని దాదాపు 877–78, దాదాపు 885, 900 నాటిదిగా చెప్పారు.

మొదటి చాళుక్య భీముడు

సుమారు క్రీ.శ. 888–918

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (ఫ్లీట్, సూయెల్ లెక్కలో 888–918), గుణగ మూడవ విజయాదిత్యుని సోదరుని కొడుకు, వారసుడు. రాష్ట్రకూట రాజు రెండవ కృష్ణుడు వేంగి దేశాన్ని ఆక్రమించిన తర్వాత ఆయన దానిని తిరిగి గెలుచుకున్నాడని ఆయన శాసనాలు చెబుతాయి. ఆయన చిన్న కొడుకు ఒకరు రాష్ట్రకూట సైన్యంతో యుద్ధంలో చనిపోయాడు. ఆయన చాళుక్య-భీమేశ్వర శివాలయాన్ని కట్టించాడు. కాకినాడ (అప్పుడు కోకనాడ) దగ్గరి భీమవరానికి ఆ దేవాలయం పేరే వచ్చింది.

రెండవ విజయాదిత్య ప్రభుమేరు (బాణ)

సుమారు క్రీ.శ. 898–909

ఆంధ్ర మార్గానికి పడమటి దేశం (చిత్తూరు ప్రాంతం) బాణ రాజు. ఆయనను ప్రభుమేరు, వీర-చూళామణి, మహావలి-వానరాయ అని కూడా అంటారు. ఆయన విక్రమాదిత్య జయమేరు (బాణవిద్యాధర) కొడుకు, గుడిమల్లం ఫలకాల దాత రెండవ విక్రమాదిత్యుని తండ్రి. గుడిమల్లం, కోలార్ ప్రాంతాలలోని ఆయన శిలాశాసనాలు శక 820, 827, 831 (898, 905, 909) నాటివి. వాటిలో అధిపతి పేరు లేదు. ఆయన పులినాడుపై నొళంబ దండయాత్రను తిప్పికొట్టి, వైదుంబులతో కలిసి సోరెమతి వద్ద పోరాడాడు.

పంప (ఆదికవి పంప)

క్రీ.శ. 902

కన్నడ కవి. ఆయన 902లో జైన మతాన్ని స్వీకరించిన, వేంగి దేశానికి చెందిన ఒక బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో పుట్టాడు. వేములవాడ చాళుక్య రాజు రెండవ అరికేసరి ఆస్థానంలో ఆయన ఆదిపురాణం, విక్రమార్జునవిజయం లేదా 'పంప భారతం' (941) రాశాడు. రెండవ కావ్యంలో ఆయన తన పోషకుడిని ఇతిహాస వీరుడు అర్జునునిగా చేశాడు. కరీంనగర్ దగ్గరి కురిక్యాలలోని బొమ్మలగుట్టపై ఉన్న ఆయన తమ్ముడు జినవల్లభుని రాతి శాసనం ఆయన కుటుంబాన్ని, రాజు ఆయనకు ఇచ్చిన గ్రామాన్ని చెబుతుంది.

రెండవ నరసింహుడు (వేములవాడ చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 915–930

దాదాపు 915 నుంచి 930 వరకు పాలించిన, రాష్ట్రకూటుల సామంతుడైన వేములవాడ చాళుక్య రాజు. పంప, ఆయన కొడుకు రెండవ అరికేసరి వేములవాడ శాసనం లాటులపై, 'ఏడు మాళవాల'పై, గూర్జర ప్రతీహార రాజు మహీపాలునిపై విజయాలను, కాలప్రియలో విజయ స్తంభాన్ని ఆయనకు ఆపాదిస్తారు. దాదాపు 916 నాటి రాష్ట్రకూట మూడవ ఇంద్రుని ఉత్తర దండయాత్రకు సేనాపతిగా ఆయన వాటిని గెలుచుకున్నాడని ఎన్. వెంకటరమణయ్య భావించారు.

మొదటి అమ్మరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 918–925

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (918–925), మొదటి చాళుక్య భీముని మనవడు. రాష్ట్రకూటులతో చేతులు కలిపిన తన సొంత బంధువుల కుట్రను ఎదిరించి ఆయన సింహాసనం ఎక్కాడు. ఆయన బిరుదు రాజమహేంద్ర కారణంగా, రాజమహేంద్రవరానికి (రాజమహేంద్రపురం) ఆయన పేరే పెట్టారని జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ సూచించారు. 925లో ఆయన మరణంతో వంశంలోని శాఖల మధ్య తొమ్మిది సంవత్సరాల అంతర్యుద్ధం మొదలైంది. బాల్యంలోనే పదవి నుంచి తొలగించిన ఆయన కొడుకు బేత-ఐదవ విజయాదిత్యుడు పిఠాపురం చాళుక్య రాకుమారుల వంశాన్ని స్థాపించాడు.

రెండవ యుద్ధమల్లుడు

సుమారు క్రీ.శ. 927–934

మొదటి యుద్ధమల్లుని నుంచి వచ్చిన చిన్న శాఖకు చెందిన వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (దాదాపు 927–934). 925లో మొదటి అమ్మరాజు మరణం తర్వాత వచ్చిన అంతర్యుద్ధంలో ఆయన సింహాసనాన్ని ఆక్రమించి, రెండవ చాళుక్య భీముడు ఆయనను తరిమేసే వరకు ఏడు సంవత్సరాలు ఉంచుకున్నాడు. కుమారస్వామి ఆలయాన్ని, శైవ సన్యాసుల కోసం మఠాన్ని నమోదు చేసే విజయవాడ (అప్పుడు బెజవాడ)లోని ఒక స్తంభంపై ఉన్న తెలుగు పద్య శాసనాన్ని ఆయనకు గానీ ఆయన తాతకు గానీ ఆపాదిస్తారు. ఆయన కొడుకులు బాడపుడు, రెండవ తాళుడు తర్వాత రాష్ట్రకూటుల సహాయంతో సింహాసనాన్ని తిరిగి గెలవడానికి ప్రయత్నించారు.

రెండవ అరికేసరి (వేములవాడ చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 930–955

ఇప్పటి కరీంనగర్ జిల్లాలోని వేములవాడ చాళుక్య రాజు, రాష్ట్రకూటుల సామంతుడు. ఆయన దాదాపు 930 నుంచి దాదాపు 955 వరకు పాలించాడు. ఆయన కన్నడ కవి పంపని పోషించాడు. పంప తన విక్రమార్జునవిజయము (941)లో ఆయననే నాయకుడిగా చేశాడు. వేములవాడలోని ఆయన స్తంభ శాసనం వంశావళిని ఇస్తుంది. ఆయన రాజధాని లెంబులవాటకలోని ఒక సూర్య దేవాలయానికి ఇచ్చిన దానాన్ని నమోదు చేస్తుంది. రాష్ట్రకూట రాజు నాల్గవ గోవిందుని నుంచి బిజ్జ అనే చాళుక్య రాకుమారుడికి ఆయన ఆశ్రయం ఇచ్చాడు. గోవిందుని పినతండ్రి బద్దెగ (మూడవ అమోఘవర్షుడు)ను సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టడానికి సాయం చేశాడు.

రెండవ చాళుక్య భీముడు (రాజభీముడు)

సుమారు క్రీ.శ. 934–945

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (దాదాపు 934–945). ఆయనను రాజభీముడు అని పిలిచారు. ఆయన నాల్గవ విజయాదిత్యుని కొడుకు. తన సవతి సోదరుడు మొదటి అమ్మరాజు మరణం తర్వాత జరిగిన అంతర్యుద్ధాన్ని ఆయన రెండవ యుద్ధమల్లుడిని వెళ్లగొట్టి ముగించాడు. ఆయన దానశాసనాలు ఆయన జయించిన శత్రువుల పెద్ద జాబితాను ఇస్తాయి. వారిలో రాష్ట్రకూట రాజు నాల్గవ గోవిందుని సైన్యం, మైసూరు ప్రాంతపు నొళంబ, గంగ రాకుమారులు ఉన్నారు. ఆయన రాజులు రెండవ అమ్మరాజు, దానార్ణవుల తండ్రి.

మూడవ కృష్ణుడు (రాష్ట్రకూట)

సుమారు క్రీ.శ. 939–966

రాష్ట్రకూట రాజు (దాదాపు 939–966), ఆ వంశంలో అత్యంత శక్తిమంతుడు. ఆయన చోళుల నుంచి కంచి, తంజావూరులను తీసుకున్నాడు. తెలుగు దేశంలో ఆయన వైదుంబ నాయకుల ద్వారా కడప ప్రాంతంలో చాలా భాగాన్ని నిలుపుకున్నాడు. అనంతపురం నొళంబ నాయకులు ఆయన కింద సేవ చేశారు. వేంగి నుంచి రెండవ అమ్మరాజును వెళ్లగొట్టడానికి తూర్పు చాళుక్య హక్కుదారు బాడప ఆయన సాయం కోరాడు. ఆయన పాలన కాలపు లేదా ఆయన సామంతుల శాసనాలు తెలంగాణలోని చెన్నూరు, మల్లికార్జునపల్లి, మీనాంబరం, ఐనవోలులలో దొరికాయి.

ఇరివ నొళంబ (దిలీపుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 943–966

నొళంబ పల్లవ రాజు, అయ్యప చిన్న కొడుకు, మొదటి మహేంద్రుని మనవడు. 940లో రాష్ట్రకూట మూడవ కృష్ణుడు అన్నిగను ఓడించిన తర్వాత ఆయన తన అన్న అన్నిగ తర్వాత పదవికి వచ్చాడు. బి. లూయిస్ రైస్ ఆయనకు 943 నుంచి 966 వరకు తేదీలు ఇస్తారు. హేమావతి స్తంభంపై ఉన్న వంశావళి శక 864 (942–43) నాటి ఒక శాసనంలో ఆయనతో ముగుస్తుంది. హిందూపురం చెరువు కింద ఆయన పాలన కాలపు ఒక శాసనం ఉంది. వైదుంబులు ఆయనకు సేవ చేశారు. 961లో ఒక బాణ నాయకుడు ఆయన కింద ఒక జిల్లాను పాలించాడు. 965లో ఆయన మనవడు పొలల్చోర కంబదూరులో ఒక స్తంభాన్ని నిలిపాడు.

రెండవ అమ్మరాజు

క్రీ.శ. 945–970

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (945–970), రెండవ చాళుక్య భీముడు, లోకమహాదేవిల కొడుకు. 945 డిసెంబర్ 5న బాలుడిగా ఉన్నప్పుడే ఆయనకు పట్టాభిషేకం జరిగింది. వంశ చరిత్రలో ఖచ్చితమైన తేదీ తెలిసిన మొదటి సంఘటన ఇదే. దాదాపు 956లో రెండవ యుద్ధమల్లుని కొడుకు బాడపకు మద్దతుగా రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ కృష్ణుడు వేంగిపై దండెత్తాడు. అమ్మరాజు కళింగకు వెళ్లాడు. ఆయన పారిపోయాడా లేక పోరాడాడా, ఆయన సవతి సోదరుడు దానార్ణవుడు అప్పుడు ఆయన పేరు మీద పాలించాడా లేక తన పేరు మీదే పాలించాడా అనే విషయాలపై వివాదం ఉంది. ఆయన అనేక దానశాసనాలలో జైన దేవాలయాలకు, బెజవాడలోని కాలాముఖ శైవ సమాజానికి ఇచ్చిన దానాలు ఉన్నాయి.

బాడపుడు

సుమారు క్రీ.శ. 956

తూర్పు చాళుక్యుల కనిష్ఠ శాఖకు చెందిన రాకుమారుడు, రెండవ యుద్ధమల్లుని కొడుకు, రెండవ తాలుని అన్న. రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ కృష్ణుని సాయంతో రెండవ అమ్మరాజును వేంగి నుంచి వెళ్లగొట్టానని ఆయన తన ఆరుంబాక ఫలకాలలో చెప్పుకున్నాడు. ఆయన సామ్రాజ్య బిరుదులు తీసుకున్నాడు. ఆయన దాదాపు 956లో వెలనాడు జిల్లాలో కొద్ది కాలం పాలించాడా, లేక తర్వాతి దానశాసనాలు అరాజక కాలం (పాలనలో విరామం) అని పిలిచే 27 సంవత్సరాలు పాలించాడా అనే విషయంలో పండితులు ఏకీభవించరు.

రెండవ తాలుడు (విష్ణువర్ధనుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 956

చిన్న శాఖకు చెందిన తూర్పు చాళుక్య రాకుమారుడు. విష్ణువర్ధనుడు అని కూడా పిలుస్తారు. రెండవ యుద్ధమల్లుని కొడుకు, బాడపుని తమ్ముడు. 'తన పాలనా కాలంలో' చేసిన ఆయన ఏకైక తెలిసిన దానశాసనం, శ్రీపూండి ఫలకాలు, తన సేవలో తండ్రి చనిపోయిన ఒక మంత్రికి వెలనాడు జిల్లాలోని ఒక చిన్న గ్రామాన్ని ఇస్తుంది. దాని ముద్రపై కుటుంబపు త్రిభువనాంకుశకు బదులు త్రిభువనసింహ అని ఉంది. దీని వల్ల ఆయన వేంగి సింహాసనం నుంచి పాలించాడా అని దాని ఇద్దరు సంపాదకులూ సందేహించారు.

సోమదేవసూరి

క్రీ.శ. 959–966

10వ శతాబ్దపు జైన పండితుడు, సంస్కృత రచయిత. వేములవాడ చాళుక్య రాజు రెండవ అరికేసరి పెద్ద కొడుకు వాగరాజు భూభాగంలోని గంగాధరలో, 959లో ఆయన తన గద్య-పద్య కావ్యం యశస్తిలకం పూర్తి చేశాడు. ఆ సమయంలో రాష్ట్రకూట మూడవ కృష్ణుడు మేల్పాటిలో శిబిరంలో ఉన్నాడు. 966లో వేములవాడలోని శుభధామ జినాలయం అనే జైన దేవాలయం కోసం మూడవ అరికేసరి ఆయనకు ఒక గ్రామాన్ని ఇచ్చాడు.

మూడవ అరికేసరి (వేములవాడ చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 966–973

రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ కృష్ణుని సామంతుడైన, తెలిసిన చివరి వేములవాడ చాళుక్య రాజు. 966 ఏప్రిల్ 7 నాటి ఆయన పర్భణి తామ్ర ఫలకాలు సబ్బి వేయి ప్రాంతంలోని ఒక గ్రామాన్ని జైన పండితుడు సోమదేవసూరికి శుభధామ జినాలయం కోసం ఇస్తాయి. ఆ దేవాలయాన్ని ఆయన తండ్రి రాజధాని వేములవాడలో కట్టించాడు. రేపాకలోని 968 నాటి ఒక శాసనం ఆయనను ఒక జైన దేవాలయ నిర్మాతగా పేర్కొంటుంది. 973 వరకు ఉన్న సంవత్సరాలలో కళ్యాణి చాళుక్యులు తెలంగాణను తీసుకోవడంతో ఈ కుటుంబ పాలన ముగిసింది.

దానార్ణవుడు

క్రీ.శ. 970–973

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (970–973), రెండవ అమ్మరాజు సవతి అన్న, రెండవ చాళుక్య భీముని కొడుకు. దాదాపు 956లో రెండవ అమ్మరాజు కళింగకు వెళ్లినప్పుడు, ఆయన రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ కృష్ణుని మద్దతుతో రాజ్యాన్ని నిలుపుకున్నాడు. కాకతీయ నాయకుడు గుండ్యన కోరిక మేరకు ఇచ్చిన ఆయన మంగల్లు దానశాసనం కాకతీయ కుటుంబం పేరు చెప్పిన తొలి శాసనం. ఆయన మూడు సంవత్సరాల పాలన తర్వాత ఇరవై ఏడు సంవత్సరాలు వేంగికి పాలకుడు లేడని తర్వాతి శాసనాలు చెబుతాయి. చోళుల సాయంతో ఆయన కొడుకులు శక్తివర్మ, విమలాదిత్యులను తిరిగి సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టే వరకు ఇది సాగింది.

రెండవ తైలపుడు

సుమారు క్రీ.శ. 973–997

కళ్యాణి పశ్చిమ చాళుక్య వంశ స్థాపకుడు. ఆయన 973లో చివరి రాష్ట్రకూట రాజు రెండవ కక్కుని పడగొట్టి, 997 వరకు పాలించాడు. ఆయన పాలనలోని 973 ఏప్రిల్ నాటి శాసనం మెదక్ జిల్లాలోని కొరపోలులో దొరికింది. అనుమకొండ దగ్గర ఆయన అతి తొలి శాసనాన్ని పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి 995 నాటిదిగా చెప్పారు. పరబ్రహ్మశాస్త్రి పఠనంలో, తైలపుని మద్దతు గల ఒక నాయకుడు కాకతీయ నాయకుడు నాల్గవ గుండను చంపాడు. గుండ కొడుకు మొదటి బేతరాజు కాలంలోనే ఆ కుటుంబం కోలుకుంది.

మొదటి రాజరాజు (చోళ)

సుమారు క్రీ.శ. 985–1014

985 నుంచి తంజావూరు చోళ రాజు, చోళ సామ్రాజ్య స్థాపకుడు. తూర్పు చాళుక్య దేశమైన వేంగై నాడును జయించానని ఆయన శాసనాలు చెప్పుకుంటాయి. దాదాపు 999లో తూర్పు చాళుక్య రాకుమారుడు మొదటి శక్తివర్మ వేంగి సింహాసనానికి తిరిగి రావడానికి ఆయన సాయం చేశాడు. ఆయన తన కూతురు కుందవదేవిని శక్తివర్మ తమ్ముడు విమలాదిత్యునికి ఇచ్చి పెళ్లి చేశాడు. తూర్పు చాళుక్యులను చోళ సామంతులుగా, రెండు తరాల తర్వాత చోళ చక్రవర్తులుగా చేసిన పొత్తు దీనితో మొదలైంది. ఆయన పాలనలోని శాసనాలు కాళహస్తిలో దొరుకుతాయి. నెల్లూరు ప్రాంతంలో ఒక వైదుంబ నాయకుడు ఆయన కింద పాలించాడు.

మొదటి బేతరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 996–1051

తొలి కాకతీయ నాయకుడు (దాదాపు 996–1051). ఆయనను గరుడ బేత అని కూడా పిలిచారు. బాలుడిగా ఉన్నప్పుడే యుద్ధంలో తండ్రిని కోల్పోయాడు. తర్వాత కుటుంబపు హోదాను తిరిగి సంపాదించాడు. సనిగరంలో 1051 నాటి శాసనం ఆయన తెలిసిన ఏకైక శాసనం. మంగల్లు దానశాసనం తర్వాత అది అతి పురాతన కాకతీయ శాసనం.

మొదటి శక్తివర్మ (తూర్పు చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 999–1011

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (దాదాపు 999–1011), దానార్ణవుని పెద్ద కొడుకు. తర్వాతి దానశాసనాలు చెప్పినట్లు, వేంగికి పాలకుడు లేని 27 సంవత్సరాల తర్వాత ఆయన సింహాసనం ఎక్కాడు. ఈ సమయంలో చోళ రాజు మొదటి రాజరాజు వేంగిలో క్రమాన్ని పునరుద్ధరించాడని చెబుతారు. చరిత్రకారులు శక్తివర్మ సింహాసనారోహణను చోళుల పునరుద్ధరణగా చదివారు. చాళుక్య చంద్ర అనే ఆయన బిరుదు గల బంగారు నాణేలు అరకాన్‌లో దొరికాయి.

విమలాదిత్యుడు

క్రీ.శ. 1011–1022

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (1011–1022), మొదటి శక్తివర్మ తమ్ముడు. ఆయన 1011 మే 10న పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు. చోళ యువరాజు రాజేంద్రుడు ఆయనను ఓడించాడు. ఆయన కొన్ని సంవత్సరాలు చోళ ఆస్థానంలో గడిపినట్లు కనిపిస్తుంది. అక్కడ ఆయన చోళ రాజు మొదటి రాజరాజు కూతురు కుందవదేవిని పెళ్లి చేసుకున్నాడు. వారి కొడుకు రాజరాజ నరేంద్రుడు ఆయన తర్వాత వచ్చాడు.

మొదటి రాజేంద్రుడు (చోళ)

సుమారు క్రీ.శ. 1012–1043

1012 నుంచి చోళ రాజు, మొదటి రాజరాజు కొడుకు, గంగైకొండచోళపుర స్థాపకుడు. రాకుమారుడిగా ఆయన తన సోదరి భర్త, తూర్పు చాళుక్య విమలాదిత్యుని ఓడించి, మహేంద్రగిరిపై విజయ స్తంభాన్ని నిలిపాడు. రాజుగా ఆయన పశ్చిమ చాళుక్య రెండవ జయసింహునితో పోరాడి, కొల్లిప్పాక్కై (కొలనుపాక)ని తనదిగా చెప్పుకున్నాడు. కృష్ణశాస్త్రి 1028 నాటిదిగా చెప్పిన దండయాత్రలో, ఆయన స్వయంగా గోదావరి మీద వేచి ఉండగా ఆయన సేనాపతి గంగ వరకు దండెత్తాడు. ఆయన కూతురు అమ్మంగదేవి తూర్పు చాళుక్య రాజరాజ నరేంద్రుని పెళ్లి చేసుకుంది. ఆమె మొదటి కులోత్తుంగుని తల్లి.

రెండవ జయసింహుడు (కళ్యాణి చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 1015–1042

జగదేకమల్ల అని పిలిచే కళ్యాణి పశ్చిమ చాళుక్య రాజు. ఆయన దాదాపు 1015 నుంచి 1042 వరకు పాలించి, చోళ రాజు మొదటి రాజేంద్రునితో పోరాడాడు. ఆయన శాసనాలు కొల్లిపాకెను ఆయన చిన్న రాజధానులలో ఒకటిగా పేర్కొంటాయి. దానిని ఇప్పుడు నల్గొండ జిల్లాలోని కొలనుపాకగా గుర్తిస్తారు. కొలనుపాకలో ఆయన పాలన కాలపు ఒక శాసనం 1033 జనవరి నాటిది.

మొదటి రాజాధిరాజు (చోళ)

క్రీ.శ. 1018–1052

చోళ రాజు, మొదటి రాజేంద్రుని పెద్ద కొడుకు, 1018 నుంచి ఆయనతో సహ పాలకుడు. ఆయన పశ్చిమ చాళుక్య మొదటి సోమేశ్వరునితో పోరాడాడు. తెలంగాణ అంచున ఉన్న పశ్చిమ చాళుక్య నగరం కొల్లిప్పాక్కై (కొలనుపాక) కేంద్రాన్ని తాను తగలబెట్టానని ఆయన మణిమంగళం శాసనం చెప్పుకుంటుంది. తనకు కప్పం కట్టినవారిలో అది ఆంధ్ర రాజును లెక్కిస్తుంది. ఆయన 28వ సంవత్సరపు శాసనం ఒకటి కాళహస్తిలో ఉంది. 1052లో కొప్పంలో సోమేశ్వరునితో యుద్ధంలో ఆయన చనిపోయాడు.

రాజరాజ నరేంద్రుడు

క్రీ.శ. 1022–1063

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (పట్టాభిషేకం 1022, మరణం దాదాపు 1061–63). ఆయన ఒక చోళ రాకుమార్తె కొడుకు, మరో చోళ రాకుమార్తె భర్త. ఆయన రాజమహేంద్రవరం నుంచి పాలించాడు. చోళులు, పశ్చిమ చాళుక్యుల జోక్యం, ఆయన సవతి సోదరుడు ఏడవ విజయాదిత్యుని తిరుగుబాటు ఆయన పాలనను కలవరపరిచాయి. మిగిలి ఉన్న అతి పురాతన తెలుగు సాహిత్య రచన మహాభారతం రచయిత నన్నయ పోషకుడిగా తెలుగు సంప్రదాయం ఆయనను గుర్తుంచుకుంటుంది.

మూడవ వజ్రహస్తుడు (తూర్పు గాంగ)

సుమారు క్రీ.శ. 1038–1070

1038 మే 3న పట్టాభిషిక్తుడైన కళింగ తూర్పు గాంగ రాజు. 1058 నాటి ఆయన నడగాం ఫలకాలు తర్వాతి గాంగుల చరిత్రలో కచ్చితంగా తేదీ వేసిన అతి తొలి సంఘటనను, ఆయన పూర్వీకుల వంశవృక్షాన్ని ఇస్తాయి. ఆయన తనను తాను త్రికళింగ ప్రభువుగా పిలుచుకుని, కళింగనగరం నుంచి దానశాసనాలను జారీ చేశాడు. ఆయన అనంతవర్మ చోడగంగుని తాత. చరిత్రకారులు ఆయనకు మూడవ వజ్రహస్తుడు లేదా ఐదవ వజ్రహస్తుడు అని సంఖ్య ఇస్తారు.

నాల్గవ కుసుమాయుధుడు (ముదిగొండ చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 1040–1065

చాళుక్యుల ముదిగొండ శాఖ నాయకుడు. ఒక సంస్కృత తామ్ర దానశాసనం, మొగలిచెరువుల దానశాసనం ద్వారా ఆయన తెలుసు. 1899లో సెసిల్ బెండాల్ దానిని హైదరాబాద్‌లోని నిజాం ఖజానాలో కనుగొని, 1903లో ప్రచురించారు. అది మంచికొండ జిల్లాలో కొరవి దగ్గరి ఒక గ్రామాన్ని ఒక బ్రాహ్మణుడికి ఇస్తుంది. కోకిరాజు నుంచి ఆ కుటుంబపు ఎనిమిది తరాలను అది ఇస్తుంది. బెండాల్ అక్షరాలను 11వ శతాబ్దం లేదా ఆ తర్వాతి కాలానివిగా చెప్పారు; ఎన్. వెంకటరమణయ్య నాల్గవ కుసుమాయుధుడిని దాదాపు 1040–1065లో ఉంచారు.

మొదటి సోమేశ్వరుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1042–1068

త్రైలోక్యమల్లుడు, ఆహవమల్లుడు అని పిలిచే పశ్చిమ చాళుక్య రాజు. ఆయన దాదాపు 1042 నుంచి 1068 వరకు పాలించి, కళ్యాణ (కళ్యాణి)ని తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు. ఆయన పాలనలోని శాసనాలు తెలంగాణలోని అలంపురం, బోధన్, కొలనుపాకలలో దొరుకుతాయి. తొలి కాకతీయ నాయకులు మొదటి బేతరాజు, మొదటి ప్రోలరాజు ఆయనకు సేవ చేశారు. చోళులతో ఆయన యుద్ధాలు వేంగి దేశం వరకు చేరాయి. వేంగికి ఆయన పంపిన సైన్యం నాశనమైందని, ఆయన కొడుకులు కూడలసంగమం వద్ద ఓడిపోయారని చోళ శాసనాలు చెప్పుకుంటాయి. 1068లో ఆయన తుంగభద్రలో మునిగి చనిపోయాడు.

మొదటి ప్రోలరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 1052–1076

కాకతీయ నాయకుడు (దాదాపు 1052–1076), మొదటి బేతరాజు కొడుకు. ఆయన పశ్చిమ చాళుక్య రాజు త్రైలోక్యమల్లుని (మొదటి సోమేశ్వరుడు) కోసం పోరాడాడు. ఆ రాజు ఆయనకు అనుమకొండ జిల్లాను శాశ్వత సామంత భూమిగా (రాజు నుంచి పొందిన భూమి) ఇచ్చాడు. ఆయనకు అరిగజకేసరి అనే బిరుదు ఉంది. కుటుంబపు వరాహ చిహ్నాన్ని తర్వాత ఆయనకు ఆపాదించారు.

మొదటి కులోత్తుంగ చోళుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1063–1118

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాకుమారుడు, రాజరాజ నరేంద్రుడు, చోళ రాకుమారి అమ్మంగదేవిల కొడుకు. రాజేంద్రుడు (రాజేంద్ర చోడుడు, రెండవ రాజేంద్రుడు)గా ఆయన 1063లో వేంగికి వారసుడు. 1070లో ఆయన చోళ సింహాసనాన్ని ఆక్రమించి, దాదాపు 1118 వరకు మొదటి కులోత్తుంగ చోళుడిగా పాలించాడు. ఆయన తూర్పు చాళుక్య, చోళ కిరీటాలను ఏకం చేశాడు. వేంగిని మొదట తన బాబాయి ఏడవ విజయాదిత్యుని ద్వారా, తర్వాత ప్రతినిధి పాలకులుగా తన సొంత కొడుకుల ద్వారా పాలించాడు.

ఏడవ విజయాదిత్యుడు (తూర్పు చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 1063–1076

తూర్పు చాళుక్య యువరాజు, విమలాదిత్యుని కొడుకు, రాజరాజ నరేంద్రుని సవతి సోదరుడు. ఆయన దాదాపు 1063 నుంచి దాదాపు 1076–77లో తన మరణం వరకు వేంగిని పాలించాడు. మొదట తన సోదరుని కొడుకు రాజేంద్రుని (మొదటి కులోత్తుంగుని)తో పోటీలో, తర్వాత ఆయన రాజప్రతినిధిగా పాలించాడు. దాదాపు 1030–35లో ఆయన రాజరాజు నుంచి వేంగిని కూడా ఆక్రమించాడని, 1061లో తన సొంత కొడుకు రెండవ శక్తివర్మను అక్కడ నిలిపాడని 20వ శతాబ్దంలో దొరికిన దానశాసనాలు చూపిస్తాయి.

వీరరాజేంద్రుడు (చోళ)

సుమారు క్రీ.శ. 1063–1070

1062–63 నుంచి 1070 వరకు చోళ రాజు, బహుశా మొదటి రాజేంద్రుని చిన్న కొడుకు. వేంగి కోసం కళ్యాణి పశ్చిమ చాళుక్యులతో జరిగిన పోరాటంపై అత్యంత పూర్తి చోళ కథనాన్ని ఆయన శాసనాలు ఇస్తాయి. ఆయన వేంగిలోకి పంపిన సైన్యాలను ఓడించాడు. ఆయన ఐదవ సంవత్సరంలో ఆయన సైన్యం కృష్ణాపై బెజవాడ వద్ద శత్రువును ఓడించి, గోదావరికి, కళింగ మీదుగా కవాతు చేసింది. ఆయన వేంగిని ఒక విజయాదిత్యునికి ఇచ్చాడు. హుల్ట్ష్ ఆయనను తూర్పు చాళుక్య ఏడవ విజయాదిత్యునిగా గుర్తించారు. ఆయన ఏడవ సంవత్సరం, శక 991 నాటి ఒక శాసనం చిత్తూరు జిల్లాలో ఉంది.

మొదటి రాజరాజు (తూర్పు గాంగ)

సుమారు క్రీ.శ. 1070–1078

కళింగ తూర్పు గాంగ రాజు, దేవేంద్రవర్మ అని కూడా పిలుస్తారు. ఆయన తన తండ్రి మూడవ వజ్రహస్తునికి, తన కొడుకు అనంతవర్మ చోడగంగునికి మధ్య ఎనిమిది సంవత్సరాలు పాలించాడు (సూయెల్ కాలక్రమంలో 1070–1078, రామమూర్తి కాలక్రమంలో 1068–1076). ఆయన భార్య రాజసుందరి బహుశా చోళ-చాళుక్య చక్రవర్తి మొదటి కులోత్తుంగుని కూతురు. ఆయన సేనాపతి వనపతి చోళులపై, వేంగి, ఒరిస్సా రాజులపై విజయాలను చెప్పుకున్నాడు. చోళులకు వ్యతిరేకంగా ఆయన తూర్పు చాళుక్య ఏడవ విజయాదిత్యునికి ఆశ్రయం ఇచ్చాడని ఆయన కొడుకు దానశాసనాలు చెబుతాయి.

రెండవ బేతరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 1076–1108

తన అధిపతి పశ్చిమ చాళుక్య రాజు ఆరవ విక్రమాదిత్యుని నుంచి త్రిభువనమల్ల అనే పేరు తీసుకున్న కాకతీయ నాయకుడు (దాదాపు 1076–1108). ఆయన చాళుక్యుల సామంతుడిగా (కింది పాలకుడు) అనుమకొండను పాలించాడు. తన మంత్రి ద్వారా సబ్బినాడు జిల్లాను సంపాదించాడు. కాలాముఖ శైవ గురువు రామేశ్వర పండితునికి భూములు ఇచ్చాడు.

మొదటి గొంకరాజు (వెలనాడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1076–1117

వెలనాటి చోడులలో మొదటి ప్రముఖ నాయకుడు. ఆయన చోళ–చాళుక్య చక్రవర్తి మొదటి కులోత్తుంగుని అధికారిగా ఆంధ్ర దేశాన్ని, లేదా దానిలో ఒక భాగాన్ని పాలించాడు. చేబ్రోలులోని ఆయన శాసనం ఒకటి తేదీ 1076. ఎం. రామారావు ఆయన పాలనను 1076 నుంచి 1117 వరకుగా చెప్పారు. ఆయన కొడుకు చోడుడు (మొదటి రాజేంద్ర చోడుడు)ను కులోత్తుంగుడు దత్తత తీసుకుని వేంగి పాలకుడిగా చేశాడు.

కరుణాకర తొండైమాన్

సుమారు క్రీ.శ. 1076–1112

చోళ రాజు మొదటి కులోత్తుంగుని సేనాపతి, మంత్రి. తమిళ కావ్యం కళింగత్తుప్పరణి నాయకుడు. ఉత్తర కళింగ రాజును ఓడించడానికి ఆయన కంచి నుంచి పెన్నా, కృష్ణా, గోదావరి దాటి ఉత్తరానికి సైన్యాన్ని ఎలా నడిపించాడో ఆ కావ్యం వర్ణిస్తుంది. కె. వి. సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్ ఆయనదిగా గుర్తించిన ద్రాక్షారామంలోని 1103 నాటి ఒక సంస్కృత శాసనం, కళింగను తగలబెట్టడాన్ని, ఒరిస్సా సరిహద్దులో విజయ స్తంభాన్ని, వేంగి దేశంలో ఆయన దానాలను నమోదు చేస్తుంది. యుద్ధ తేదీ వివాదాస్పదం: దాదాపు 1076–77, 1084–90, 1095–96కు ముందు, లేదా దాదాపు 1111–12.

ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1076–1126

త్రిభువనమల్ల అని పిలిచే కళ్యాణి పశ్చిమ చాళుక్య రాజు. 1076లో ఆయన తన సోదరుడు రెండవ సోమేశ్వరుని పదవి నుంచి తొలగించి, 1126 వరకు యాభై సంవత్సరాలు పాలించాడు. ఆయన శక శకానికి బదులు తన సొంత చాళుక్య-విక్రమ శకాన్ని ప్రవేశపెట్టాడు. ఆ కాలపు తెలంగాణ శాసనాలలో చాలా వరకు దానిలోనే తేదీ వేయబడ్డాయి. యువరాజుగా ఆయన వేంగి కోసం చోళులతో, వారి తూర్పు చాళుక్య మిత్రులతో పోరాడాడు. పాలన చివరలో, 1118లో చోళ రాజప్రతినిధి వెళ్లిపోయిన తర్వాత, వేంగిలో, తీర తెలుగు దేశంలో ఆయనను రాజుగా గుర్తించారు. తెలంగాణలో ఆయన సామంతులలో కాకతీయులు రెండవ బేతరాజు, రెండవ ప్రోలరాజు, కందూరు చోడ నాయకులు ఉన్నారు.

అనంతవర్మ చోడగంగదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1078–1146

కళింగను పాలించిన తూర్పు గాంగ రాజు. 1078లో ఆయనకు పట్టాభిషేకం జరిగింది. తన 72వ పాలనా సంవత్సరం (1146–47)లో కూడా ఆయన పాలిస్తూనే ఉన్నాడు. ఆయన గాంగ రాజు రాజరాజు, మొదటి కులోత్తుంగుని కూతురు రాజసుందరిల కొడుకు. కాబట్టి ఆయన పాలనలో కళింగపై దండెత్తిన సైన్యాల చోళ-చాళుక్య చక్రవర్తికి ఆయన మనవడు. ఆయన తెలుగు, సంస్కృత శాసనాలు డజన్ల కొద్దీ తెలుగు దేశపు ఉత్తర భాగంలోని ముఖలింగం, శ్రీకూర్మం, సింహాచలం, ద్రాక్షారామం, ఇతర ప్రదేశాలలో ఉన్నాయి. ఆయన దానశాసనాలు గాంగ కుటుంబ మూలాన్ని బ్రహ్మ వరకు తీసుకువెళ్తాయి.

వీర చోడుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1078–1093

మొదటి కులోత్తుంగుని కొడుకు, వేంగి రాజప్రతినిధి. ఆయన 1078 ఆగస్టు 23న పదవి చేపట్టాడు. ఆయన పెద్దన్న చోడగంగుని కోసం 1084లో ఆయనను వెనక్కి పిలిపించి, దాదాపు 1088–89లో మళ్లీ పంపారు. ఆయన చెల్లూరు, పిఠాపురం రాగి ఫలకాలలో పూర్తి తూర్పు చాళుక్య వంశ క్రమం, కులోత్తుంగుడు వేంగిని తన తండ్రి సోదరునికి, కొడుకులకు ఎలా అప్పగించాడో అనే కథనం ఉన్నాయి.

రెండవ తొండయ (కందూరు తొండరస)

సుమారు క్రీ.శ. 1088–1091

కందూరు చోడ నాయకుడు, కందూరు మహామండలేశ్వర తొండరస చోళ మహారాజు. 1088 డిసెంబర్‌లో ఆయన పశ్చిమ చాళుక్య ఆరవ విక్రమాదిత్యుని కోసం కొల్లిపాకె ఏడు వేల రాష్ట్రాన్ని పాలిస్తున్నాడు. పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆయనను రెండవ చోడ భీముని పెద్ద కొడుకుగా, మైలాంబ భర్తగా చేశారు. 1124 నాటి ఆమె పానుగల్లు శాసనం వారి ముగ్గురు కొడుకుల పేర్లను ఉదయాదిత్యుడు, భీముడు, గోకర్ణుడు అని చెబుతుంది.

మూడవ భీమచోడుడు (కందూరు)

సుమారు క్రీ.శ. 1105–1157

రెండవ తొండయ, మైలాంబల రెండవ కొడుకైన కందూరు చోడ నాయకుడు. ఆయన క్షేమం కోసం ఆయన తల్లి 1124లో పానుగల్లులో ఒక అగ్రహారాన్ని స్థాపించింది. తైలపుడు అనే రాజు మరణం తర్వాత ఒక భీముడు తన సోదరుడు గోకర్ణుడిని చంపి అధికారం ఆక్రమించాడని 1163 నాటి కాకతీయ శాసనం నేరం మోపుతుంది. రుద్రదేవుడు అతని నగరాన్ని తగలబెట్టి అతనిని అడవిలోకి తరిమిన తీరును అది చెబుతుంది. పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆయన శాసనాలను 1105 నుంచి దాదాపు 1157 వరకు నాటివిగా చెప్పారు.

దుర్గరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 1108–1116

కాకతీయ నాయకుడు రెండవ బేతరాజు పెద్ద కొడుకు. కాజీపేటలోని 1098 నాటి ఒకే ఒక్క శాసనం ద్వారా ఆయన గురించి తెలుస్తుంది. ఆయన తమ్ముడు రెండవ ప్రోలరాజు అధికారం చేపట్టే ముందు, దాదాపు 1108, 1116 మధ్య ఆయన కొద్ది కాలం పాలించి ఉండవచ్చు.

కుమార తైలపుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1110–1141

పశ్చిమ చాళుక్య రాకుమారుడు, ఆరవ విక్రమాదిత్యునికి రాణి చందలాదేవి ద్వారా పుట్టిన కొడుకు. కనీసం 1110 నుంచి ఆయన తన రాజధాని కొలూరు నుంచి దక్షిణ తెలంగాణలోని కందూరు వెయ్యి జిల్లాను పాలించాడు. తన సోదరుడు మూడవ సోమేశ్వరుని కాలంలో ఆయన స్వతంత్రుడు కావడానికి ప్రయత్నించాడని పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి వాదించారు. కాకతీయ రెండవ ప్రోలరాజు బంధించి విడిచిపెట్టిన 'తైలపదేవుడు' తైలపుడే అని కూడా ఆయన వాదించారు. పూర్వ రచయితలు ఈ సంఘటనను మూడవ తైలప రాజుకు ముడిపెట్టారు.

రెండవ ప్రోలరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 1116–1157

కాకతీయ నాయకుడు (పాలన దాదాపు 1116–1157), రెండవ బేతరాజు కొడుకు, రుద్రదేవుని తండ్రి. పశ్చిమ చాళుక్య సామంతుడిగా (అధీన పాలకుడు) ఆయన అనుమకొండ చుట్టూ ఉన్న ప్రత్యర్థి నాయకులను ఓడించాడు. తీర ఆంధ్ర దేశపు నాయకులతో యుద్ధంలో ఆయన చంపబడ్డాడు.

మొదటి రాజేంద్ర చోడుడు (వెలనాడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1117–1132

వెలనాటి నాయకుడు, మొదటి గొంకరాజు కొడుకు. ఇ. హుల్ట్‌జ్ ప్రకారం 1100, 1112 మధ్య చోళ-చాళుక్య చక్రవర్తి మొదటి కులోత్తుంగుడు ఆయనను తన కొడుకుగా దత్తత తీసుకుని, వేంగి దేశానికి పాలకుడిగా చేశాడు. 1118లో చోళ రాజప్రతినిధి వేంగిని వదిలినప్పుడు ఆయన పశ్చిమ చాళుక్య ఆరవ విక్రమాదిత్యుని అధిపతిగా అంగీకరించాడు. ఎం. రామారావు ఆయన పాలనను 1117 నుంచి 1132 వరకు అని చెప్పారు.

విక్రమ చోళుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1118–1135

చోళ చక్రవర్తి మొదటి కులోత్తుంగుని కొడుకు. ఆయన దాదాపు 1092–93 నుంచి తన తండ్రి కోసం వేంగిని పాలించి, చోళ రాజుగా పట్టాభిషేకం కోసం 1118లో దానిని వదిలాడు. ఆయన లేనప్పుడు పశ్చిమ చాళుక్య ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు వేంగి రాష్ట్రాన్ని తీసుకుని, 1120–21 నుంచి 1123–24 వరకు ద్రాక్షారామాన్ని ఉంచుకున్నాడు. విక్రమ చోళుడు దానిని తిరిగి గెలుచుకున్నాడు. 1127, 1135 నాటి ఆయన శాసనాలు చేబ్రోలు, నిడుబ్రోలులలో దొరుకుతాయి. ఆయన తొమ్మిదవ సంవత్సరపు ఒక శాసనం గుడిమల్లం ఆలయ నిర్మాణాన్ని నమోదు చేస్తుంది. ఆయన శాసనాలు నందలూరు, త్రిపురాంతకంలలో ఉన్నాయి.

మూడవ సోమేశ్వరుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1126–1138

భూలోకమల్లుడు అని పిలిచే పశ్చిమ చాళుక్య రాజు. ఆయన 1126 నుంచి 1138 వరకు పాలించాడు. విజ్ఞాన సర్వస్వం లాంటి సంస్కృత గ్రంథం మానసోల్లాసం ఆయనకు ఆపాదించబడింది. రాకుమారుడు సోమేశ్వరునిగా ఆయన తెలంగాణలోని కొలనుపాక నుంచి కొల్లిపాకె రాష్ట్రాన్ని పాలించాడు. అక్కడ 1125 నాటి ఒక స్తంభం త్రికళింగ ప్రభువుపై ఆయన విజయాన్ని కీర్తిస్తుంది. ఆయన పట్టాభిషేక దినం, 1127 ఫిబ్రవరి 20న చేసిన దానాలను పటాన్‌చెరులోని ఒక శాసనం నమోదు చేస్తుంది.

రెండవ గొంకరాజు (వెలనాడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1132–1163

కులోత్తుంగ చోడ గొంక అని పిలిచే వెలనాటి నాయకుడు. ఎం. రామారావు ప్రకారం ఆయన దాదాపు 1132 నుంచి 1163 వరకు పాలించాడు. ఆయన ద్రాక్షారామంలోని భీమేశ్వర దేవాలయానికి బంగారు శిఖరం పెట్టించాడని, కాళహస్తి, మహేంద్ర పర్వతం మధ్య ఉన్న రాజులను పాలించాడని పిఠాపురం శాసనం చెబుతుంది. ఆయన మంత్రి 1154లో కారెంపూడిలో సురేశ్వర దేవాలయాన్ని కట్టించాడు.

రెండవ కులోత్తుంగుడు (చోళ)

సుమారు క్రీ.శ. 1133–1146

1130ల నుంచి 1140ల చివరి వరకు పాలించిన చోళ రాజు, విక్రమ చోళుని కొడుకు, వారసుడు. తీర ఆంధ్ర ఇంకా ఆయనను గుర్తించింది: బాపట్లలోని తెలుగు శాసనాలు ఆయన పాలనా సంవత్సరాలలో తేదీ వేయబడ్డాయి, వెలనాడు నాయకుడు రెండవ గొంకుడు ఆయన సామంతుడిగా ద్రాక్షారామంలో పాలించాడు, సరసిపురి పాలకుడు కొలని కాటమనాయకుడు ఆయన పాలనలో ఇచ్చిన తామ్ర దానశాసనం చెల్లూరు ఫలకాలు (1143)గా మిగిలి ఉంది. అప్పటికి వేంగిలో చోళులకు నిజమైన అధికారం తక్కువ అని గోదావరి గెజిటీర్ భావించింది.

రెండవ ఉదయచోడుడు (కందూరు)

సుమారు క్రీ.శ. 1136–1176

కందూరు చోడ నాయకుడు, గోకర్ణుని కొడుకు. గోవిందరాజును బందీగా పట్టుకున్న తర్వాత కాకతీయ రెండవ ప్రోలుడు రాజ్యాన్ని తిరిగి ఇచ్చిన 'ఉదయ రాజు'గా పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆయనను గుర్తించారు. ఆయన శాసనాలు 1136 నుంచి 1176 వరకు ఉన్నాయి. కాకతీయ రుద్రదేవుడు ఆయన కూతురిని పెళ్లి చేసుకుని, ఆయన సామంత భూమి (రాజు నుంచి పొందిన భూమి)ని ఆయనకే వదిలాడు. జడ్చర్లలోని 1162 నాటి ఒక శాసనం ఆయన సుంకాధికారులు కోడూరు దేవునికి గోకర్ణ-సింగ రూకలు అనే నాణేలను మంజూరు చేసినట్లు చూపిస్తుంది.

రెండవ రాజరాజు (చోళ)

సుమారు క్రీ.శ. 1146–1163

1146 నుంచి చోళ రాజు, రెండవ కులోత్తుంగుని కొడుకు. ఆయన పాలనలో తెలుగు దేశంపై చోళుల పట్టు పేరుకు మాత్రమే మిగిలింది. బాపట్ల, అప్పికట్ల, ద్రాక్షారామంలలోని తెలుగు శాసనాలకు ఇంకా ఆయన పాలనా సంవత్సరాలలో తేదీ వేశారు. కానీ వాటిని వెలనాటి నాయకులు రెండవ గొంకరాజు, కులోత్తుంగ రాజేంద్ర చోడుడు, ఇతర స్థానిక పాలకులు వేయించారు.

మూడవ తైలపుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1150–1162

త్రైలోక్యమల్లుడు అని పిలిచే పశ్చిమ చాళుక్య రాజు. ఆయన 1150 నుంచి పాలించాడు. ఆయన కలచురి సేనాపతి బిజ్జలుడు 1156, 1162 మధ్య రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అనుమకొండలోని కాకతీయ రుద్రదేవుని శాసనం ఆయన మరణాన్ని పేర్కొనే 1163 జనవరి నాటికి ఆయన చనిపోయాడు. రుద్రదేవుని తండ్రి రెండవ ప్రోలుడు బందీగా పట్టుకుని వదిలేసిన 'తైలపదేవుని'గా జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ ఆయనను గుర్తించారు. దానికి బదులు ప్రోలుని బందీ రాకుమారుడు కుమార తైలపుడు అని పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి వాదించారు.

కోన మల్లిదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1155–1195

గోదావరి డెల్టా అయిన కోనమండలపు హైహయ నాయకుడు. ఆయన తన బాబాయి మొదటి సత్యుని మునిమనవడు రెండవ మన్మ సత్యునితో కలిసి పాలించాడు. 1195లో ఆ ఇద్దరూ పిఠాపురం కుంతీమాధవ దేవాలయానికి ఒడియూరు గ్రామాన్ని ఇచ్చారు. వారి శాసనం ఆ కుటుంబాన్ని పురాణ పురుషుడు కార్తవీర్యుని నుంచి గుర్తించి, వెలనాటి రాణి జయమాంబను ప్రశంసిస్తుంది. కాకతీయ రెండవ ప్రోలరాజు చంపబడిన యుద్ధంలో మల్లిదేవుడు, కోన కుటుంబానికి చెందిన ఒక సత్యుడు పాల్గొన్నారని పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి భావించారు.

రుద్రదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1158–1195

తెలంగాణలోని ప్రత్యర్థి నాయకులను ఓడించిన కాకతీయ పాలకుడు (దాదాపు 1158–1195). 1163 నాటి వేయి స్తంభాల గుడి శాసనంలో ఆయన తన కుటుంబ స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించాడు. ఓరుగల్లు (వరంగల్)లో కోటతో కూడిన రాజధాని నిర్మాణాన్ని ఆయన మొదలుపెట్టాడు.

రెండవ రాజేంద్ర చోడుడు (వెలనాడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1163–1181

దాదాపు 1163 నుంచి 1181 వరకు పాలించిన వెలనాటి నాయకుడు, రెండవ గొంకరాజు కొడుకు. చందవోలులో జారీ చేసిన 1169 నాటి ఆయన రాగి ఫలకాలు ఆయనను చోళ రాజు రెండవ రాజరాజు సేనాపతి అంటాయి. ఆయన కొలను భీముడిని చంపాడని, తూర్పు సముద్రం, కాళహస్తి, మహేంద్ర పర్వతం, శ్రీశైలం మధ్య ఆంధ్ర దేశాన్ని పొందాడని అవి చెబుతాయి. 1172 తర్వాత దర్శి నుంచి సింహాచలం వరకు తీరానికి పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆయనను అధిపతిగా చేశారు. 1181లో ఆయన మరణం కాకతీయులకు దారి తెరిచింది.

రెండవ బల్లాలుడు (హొయసల)

క్రీ.శ. 1173–1220

1173 జూలై 22న ద్వారసముద్రంలో పట్టాభిషేకం జరిగిన హొయసల రాజు. ఆయన సోరటూరు దగ్గర సేవుణ సైన్యాన్ని ఓడించాడు, పాండ్యుల కోట ఉచ్చంగిని తీసుకున్నాడు, తన సరిహద్దును భీమా నది వరకు విస్తరించాడు. ఆయన నొళంబవాడిని తీసుకున్నాడు. అనంతపురం ప్రాంతంలో ఆయన శాసనాలు పరిగి (శక 1100, 1178), హేమావతి (1205–06)లలో ఉన్నాయి. ఆయన గుత్తిని తీసుకున్నాడని హరిహరలోని ఒక శాసనం చెప్పుకుంటుంది. బి. లూయిస్ రైస్ ఆయన పాలనను 1173–1220గా చెప్పారు.

మూడవ కులోత్తుంగుడు (చోళ)

క్రీ.శ. 1178–1216

చోళ రాజు (1178–1216), ఆ వంశంలో చివరి బలమైన పాలకుడు. నల్లసిద్ధి, తమ్ముసిద్ధి, తిక్కలతో సహా పొత్తపి, నెల్లూరు తెలుగు చోడ నాయకులు తమ శాసనాలకు ఆయన పాలనలో తేదీ వేశారు. ఆయన పాలనా సంవత్సరాల శాసనాలు నెల్లూరులో, గూడూరు ప్రాంతంలో, ఆయన పునరుద్ధరించిన దేవాలయం ఉన్న కాళహస్తిలో కనిపిస్తాయి. 1196లో పాకనాడులో చోళ అధికారాన్ని పునరుద్ధరించిన ఘనతను కడప గెజిటీర్ ఆయనకు ఇస్తుంది. అదే సమయంలో కృష్ణాకు ఉత్తరాన ఉన్న పాత చోళ భూములను కాకతీయులు స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

కోట రెండవ కేతరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 1182–1209

అమరావతి–ధరణికోట నాయకుడు, కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్న ఆరు వేల దేశానికి ప్రభువు మహామండలేశ్వర కోట కేతరాజు. అమరేశ్వర దేవాలయ స్తంభంపై ఉన్న ఆయన పెద్ద శాసనం శక 1104 నాటిది. బహుశా అది ఆయన సింహాసనం ఎక్కిన రోజు (దాదాపు 1182–83). అది బ్రాహ్మణులకు దానాలను, అమరావతిలోని బుద్ధునికి దీపాలు, గ్రామాలను నమోదు చేస్తుంది. ఆయన తల్లి వెలనాడు గొంకుని సోదరి. ఆయన శాసనాలు దాదాపు 1209 వరకు ఉన్నాయి.

పృథ్వీశ్వరుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1186–1206

వెలనాటి చోడుల చివరి పాలకుడు, మూడవ గొంకరాజు, జయాంబికల కొడుకు. ఆయన పాలనలో పిఠాపురంలోని కుంతీ మాధవ దేవాలయానికి 1186లో ఆయన తల్లి చేసిన దానశాసనం చెక్కబడింది. కాకతీయ గణపతిదేవుడు ఆయనను కృష్ణా ప్రాంతం నుంచి తరిమాడు. దాదాపు 1203లో గణపతిదేవుని సేనాపతి దివి దీవిని తీసుకున్నాడు. ఆయన గోదావరికి ఉత్తరాన నిలదొక్కుకున్నాడు. ఆయన చివరి శాసనం 1206 నాటిది. ఆ తర్వాత కొద్ది కాలానికే ఆయన యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు.

మహాదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1195–1199

కాకతీయ రాజు (పాలన దాదాపు 1195–1199), రుద్రదేవుని తమ్ముడు, గణపతిదేవుని తండ్రి. యాదవ (సేవుణ) రాజుల రాజధానిపై దాడి చేస్తుండగా రాత్రి జరిగిన యుద్ధంలో ఆయన చంపబడ్డాడు.

రేచర్ల రుద్రుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1195–1213

కాకతీయ రాజులు రుద్రదేవుడు, మహాదేవుడు, గణపతిదేవుల సేనాపతి, రేచర్ల కుటుంబానికి చెందినవాడు. దేవగిరిలో మహాదేవుని మరణం తర్వాత ఆయన రాజ్యాన్ని నిలబెట్టాడు. ముదిగొండ నాయకుడు నాగతిని తరిమాడు. 1213లో ఆయన పాలంపేటలో రుద్రేశ్వర (రామప్ప) దేవాలయాన్ని, దాని సరస్సును నిర్మించాడు.

గణపతిదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1199–1262

కాకతీయ రాజు (పాలన 1199–దాదాపు 1262). ఆయన అరవై సంవత్సరాల పాలన కాకతీయ అధికారాన్ని తెలంగాణ నుంచి తీరం వరకు, సుదూర దక్షిణం వరకు తీసుకువెళ్లింది. ఆయన రాజధానిని ఓరుగల్లు (వరంగల్)కు మార్చాడు. ఆయన పాలనలో మోటుపల్లి సముద్ర వ్యాపార అభయ శాసనం, రామప్ప, గణపేశ్వరం దేవాలయాలు వచ్చాయి.

తమ్ముసిద్ధి

సుమారు క్రీ.శ. 1205–1208

పొత్తపి, నెల్లూరు కుటుంబానికి చెందిన తెలుగు చోడ రాజు, చోళ రాజు మూడవ కులోత్తుంగుని సామంతుడు. ఆయనకు 1205–06లో నెల్లూరులో పట్టాభిషేకం జరిగింది. ఆయన కాంచీపురం, తిరువాలంగాడు, తిరుప్పాసూర్, తిరువొర్రియూర్, నెల్లూరు, కావలిలలో దానాలు చేశాడు. ఆయన శాసనాలు ఆ కుటుంబపు అత్యంత పూర్తి తొలి వంశవృక్షాన్ని ఇస్తాయి, కానీ ఆయన సోదరుడు లేదా తండ్రి సోదరుడు (uncle) నల్లసిద్ధి ఎవరనే దానిపై అవి ఏకీభవించవు.

జాయప సేనాని

సుమారు క్రీ.శ. 1209–1253

దివి అయ్య కుటుంబానికి చెందిన కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుని సేనాపతి, మంత్రి. గణపతి ఆయన ఇద్దరు సోదరీమణులను పెళ్లి చేసుకుని, ఆయనను గజదళానికి అధిపతిగా, వెలనాడు పాలకుడిగా చేశాడు. ఆయన 1231లో దివిలో గణపేశ్వర దేవాలయాన్ని కట్టించాడు. నృత్యంపై సంస్కృత గ్రంథం నృత్త రత్నావళి రాశాడు.

మొదటి తిక్క (నెల్లూరు)

సుమారు క్రీ.శ. 1209–1248

తిరుకాళత్తి, గండగోపాల అని కూడా పిలిచే నెల్లూరు తెలుగు చోడ రాజు. ఆయన దాదాపు 1209 నుంచి 1248 లేదా 1250 వరకు పాలించాడు. ఆయన చోళ మూడవ రాజరాజుకు విశ్వాసపాత్రుడైన సామంతుడు, హొయసలులతో పోరాడి కంచిని ఆధీనంలో ఉంచుకున్నాడు. ఒక ఆధునిక కథనంలో నెల్లూరు సింహాసనం ఆయనకు కాకతీయ గణపతిదేవుని వల్ల లభించింది. ఆయన రెండవ మనుమసిద్ధి తండ్రి.

గంగయ సాహిణి

సుమారు క్రీ.శ. 1239–1257

కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుని దగ్గర అశ్వికదళ సేనాధిపతిగా ఉన్న కాయస్థ నాయకుడు. రాజు ఆయనను పాలనలోని డెబ్బై రెండు శాఖల అధిపతి (బాహత్తర-నియోగాధిపతి)గా చేశాడు. పానుగల్లు నుంచి కడప ప్రాంతం వరకు ఉన్న పెద్ద జాగీరును ఇచ్చాడు. దానిని ఆయన వల్లూరు నుంచి పాలించాడు. ఆయన మేనల్లుళ్లు జన్నిగదేవుడు, త్రిపురారి, అంబదేవుడు ఆయన తర్వాత పాలించారు. వారిలో చివరివాడు రుద్రమదేవిపై తిరుగుబాటు చేశాడు.

మూడవ రాజేంద్రుడు (చోళ)

సుమారు క్రీ.శ. 1246–1267

చివరి చోళ రాజు (1246 నుంచి దాదాపు 1267). కవి తిక్కన పోషకుడు మనుమసిద్ధితో సహా నెల్లూరు తెలుగు చోడ పాలకులు ఇంకా ఆయన పాలనా సంవత్సరాలను వాడారు. ఆయన పాలనలో తేదీ వేసిన ఒక తమిళ శాసనం 1263–64 వరకు కూడా నెల్లూరులోని గూడూరు ప్రాంతంలో మిగిలి ఉంది. త్రిపురాంతకంలోని 1260–61 నాటి ఒక శాసనం ఇద్దరు పాండ్య రాజులపై ఆయనకు విజయాలను చెప్పుకుంటుంది. వి. రంగాచార్య దానిని నిజమైన దండయాత్రగా భావించారు, రాబర్ట్ సూయెల్ అలా భావించలేదు. కడప గెజిటీర్ ఆయన మరణాన్ని, చోళుల ముగింపును 1268 నాటిదిగా చెబుతుంది.

రెండవ మనుమసిద్ధి

సుమారు క్రీ.శ. 1248

దాదాపు 1248 లేదా 1250 నుంచి నెల్లూరు తెలుగు చోడ రాజు, మొదటి తిక్క కొడుకు, కవి తిక్కన సోమయాజి పోషకుడు. తన పాలన మొదట్లో ఆయనను నెల్లూరు నుంచి వెళ్లగొట్టారు. తిక్కన ఆయన రాయబారిగా కాకతీయ ఆస్థానానికి వెళ్లిన తర్వాత కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుడు ఆయనను తిరిగి నిలబెట్టాడు. తర్వాత ఆయన గోదావరి మీద కళింగకు వ్యతిరేకంగా గణపతి తరఫున పోరాడాడు. ఆయన, కంచి విజయ గండగోపాలుడు ఒకే రాజా అనేది వివాదాస్పదం.

గణపాంబ

సుమారు క్రీ.శ. 1250–1257

గణపతిదేవుని కూతురైన కాకతీయ రాకుమారి. ఆమెను అమరావతి–ధరణికోటకు చెందిన కోట నాయకుడు బేతకు ఇచ్చి పెళ్లి చేశారు. బేత మరణం తర్వాత ఆమె అతని కుటుంబపు పురుష బిరుదులతో మహామండలేశ్వరిగా అతని భూములను పాలించింది. ఆమె అమరావతిలోని అమరేశ్వర దేవాలయానికి బంగారు కలశాలు పెట్టించింది. తన భర్త పేరు మీద బేతేశ్వర, తండ్రి పేరు మీద గణపేశ్వర అనే దేవాలయాలు కట్టించింది. ఆమె యనమదల స్తంభ శాసనం కోట కుటుంబం గురించిన ప్రధాన రికార్డు.

కోట బేతరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 1250–1257

అమరావతి–ధరణికోట నాయకుడు, కోట రెండవ కేతరాజు మనవడు. ఆయన కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుని కూతురు గణపాంబను పెళ్లి చేసుకున్నాడు. యెనమదలలో ఒక దేవాలయం స్థాపించిన 1251లో ఆయన జీవించి ఉన్నాడు. 1257 నాటికి చనిపోయాడు. ఆయన వితంతువు ఆయన జ్ఞాపకార్థం దేవాలయాలు కట్టించి, కుటుంబపు పురుష బిరుదులతో ఆయన భూములను పాలించింది.

మొదటి నరసింహదేవుడు (తూర్పు గాంగ)

సుమారు క్రీ.శ. 1250–1268

13వ శతాబ్దం మధ్యలో కళింగ, ఒరిస్సా తూర్పు గాంగ రాజు, అనంగభీముని కొడుకు. 1267–68లో సింహాచలం దేవాలయపు కేంద్ర గర్భగుడిని, మండపాలను, చుట్టూ ఉన్న వసారాను నల్లరాతితో కట్టించిన ఘనతను విశాఖపట్నం గెజిటీర్ ఆయనకు ఇస్తుంది. ఆయన సామంతులు, మంత్రులు శ్రీకూర్మంలో శాసనాలు వదిలారు. ఒరిస్సా దేవాలయ చరిత్ర ఆయనను కోణార్క్ సూర్య దేవాలయ నిర్మాత లంగూలియ నరసింహుడిగా గుర్తుంచుకుంటుంది. ఆయన తేదీలు ఆధారాల మధ్య చాలా భిన్నంగా ఉన్నాయి.

విశ్వేశ్వర శంభు

సుమారు క్రీ.శ. 1250–1261

పాశుపత గోళకీ మఠానికి చెందిన శైవ గురువు, కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుని, రుద్రమదేవి గురువు (ఆచార్యుడు). 1261లో రుద్రమదేవి కృష్ణా నదిపై ఉన్న మందడం గ్రామాన్ని ఆయనకు ఇచ్చింది. అక్కడ ఆయన ఒక కళాశాల, అన్నసత్రం, ప్రసూతి, ఆరోగ్య గృహంతో కూడిన మఠాన్ని స్థాపించారు. తెలుగు దేశంలోని ఇతర చోట్ల కూడా ఆయన మఠాలు, ఆలయాలు స్థాపించారు.

మొదటి జటావర్మ సుందర పాండ్యుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1251–1268

1251లో సింహాసనం ఎక్కి, రెండవ పాండ్య సామ్రాజ్యాన్ని శిఖరానికి తీసుకువెళ్లిన మదురై పాండ్య రాజు. హొయసల సోమేశ్వరుని ఓడించినట్లు, కొప్పెరుంజింగుని కోటను పట్టుకున్నట్లు, గండగోపాలుని చంపి కంచిని ఆక్రమించినట్లు, ముదుగూరు దగ్గర తెలుగువారిపై, వారి మిత్రులపై విజయం సాధించి వారిని కృష్ణా వరకు తరిమినట్లు ఆయన శాసనాలు చెప్పుకుంటాయి. నెల్లూరులో ఆయనకు విజేతగా అభిషేకం జరిగింది. పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ముత్తుకూరు యుద్ధాన్ని 1263 నాటిదిగా చెప్పి, ఆయన కాకతీయ వరాహంతో నాణేలు ముద్రించాడని జోడిస్తారు. రాబర్ట్ సూయెల్ ఉత్తర దండయాత్రను సందేహించారు.

మల్యాల గుండ సేనాని

సుమారు క్రీ.శ. 1259–1276

కాకతీయ పాలకులు గణపతిదేవుడు, రుద్రమదేవిల కింద మల్యాల కుటుంబానికి చెందిన సేనాపతి (దండనాథుడు). మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలోని బొత్‌పూర్‌లో 1259, 1272 నాటి ఆయన శాసనాల ద్వారా ఆయన తెలుసు. అవి పండితుడు ఈశ్వరసూరి రచించిన అలంకార సంస్కృత కావ్యాలు. కాకతీయులు నాల్గవ వర్ణంలో పుట్టారని అవి చెబుతాయి. 1276–77 నాటికి ఆయన చనిపోయాడు. ఆ సంవత్సరం గోన బుద్ధయ కూతురైన ఆయన వితంతువు కుప్పమాంబ ఆయన పుణ్యం కోసం ఒక దేవాలయం కట్టించింది.

రుద్రమదేవి

సుమారు క్రీ.శ. 1262–1289

కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుని కూతురు, వారసురాలు. ఆమె దాదాపు 1260 నుంచి రుద్రదేవ మహారాజు అనే పురుష బిరుదుతో ఓరుగల్లు (వరంగల్) నుంచి పాలించింది. ఆమె తిరుగుబాటుదారులను, యాదవులను, తూర్పు గాంగులను, కాయస్థ అంబదేవుని తిరుగుబాటును ఎదుర్కొంది. చందుపట్ల శాసనం ప్రకారం ఆమె 1289లో చనిపోయింది (పాత కథనాలలో 1294–95). మార్కో పోలో పేరు చెప్పకుండా ప్రశంసించిన న్యాయవంతురాలు, ప్రజలు ప్రేమించిన రాణిగా హెన్రీ యూల్, ఇ. హుల్ట్‌జ్ ఆమెను గుర్తించారు.

కాయస్థ అంబదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1272–1294

కడప ప్రాంతంలోని వల్లూరుకు చెందిన కాయస్థ నాయకుడు (పాలన 1272–దాదాపు 1294), గంగయ సాహిణి మేనల్లుడు. ఆయన కాకతీయ రాణి రుద్రమదేవి అధికారాన్ని ధిక్కరించాడు. యాదవుల, పాండ్యుల మద్దతుతో కృష్ణా నదికి నైరుతిలో ఒక స్వతంత్ర రాజ్యాన్ని నిర్మించాడు. 1290లో త్రిపురాంతకంలో తన విజయాలను ప్రకటించాడు. 1291లో ప్రతాపరుద్రుని సైన్యాలు ఆయనను త్రిపురాంతకం నుంచి వెళ్లగొట్టాయి.

ఎఱ్ఱాప్రెగడ (ఎఱ్ఱన)

సుమారు క్రీ.శ. 1280–1350

14వ శతాబ్దపు తెలుగు కవి, తెలుగు మహాభారతాన్ని పూర్తి చేసిన 'కవిత్రయం'లో మూడవవాడు. నన్నయ అసంపూర్తిగా వదిలిన అరణ్య పర్వాన్ని ఆయన పూర్తి చేశాడు. ఆయన నెల్లూరు ప్రాంతంలోని గుడ్లూరుకు చెందిన నియోగి బ్రాహ్మణుడు, శివభక్తుడు (శంభుదాసుడు). ఆయన రెడ్డి రాజ్య స్థాపకుడు ప్రోలయ వేముని ఆశ్రయంలో ఉండి, తన హరివంశాన్ని ఆయనకు అంకితం ఇచ్చాడు. ఆయన ఒక రామాయణం, అహోబిల దేవుని కోసం నరసింహ పురాణం కూడా రాశాడు.

ఇందులూరి అన్నయ

సుమారు క్రీ.శ. 1289–1323

ఇందులూరి కుటుంబానికి చెందిన బ్రాహ్మణ మంత్రి, సేనాపతి. రాణి రుద్రమదేవి అల్లుడు, ప్రతాపరుద్రుని మహాప్రధానుడు (ప్రధాన మంత్రి). 1291లో కాయస్థ నాయకుడు అంబదేవుని నుంచి త్రిపురాంతకాన్ని తిరిగి గెలుచుకున్న కాకతీయ సైన్యానికి ఆయన నాయకత్వం వహించాడు. తర్వాత ఆయన వేంగి దేశాన్ని పాలించాడు.

ప్రతాపరుద్రుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1289–1323

చివరి కాకతీయ రాజు (పాలన 1289–దాదాపు 1323; పాత కథనాలలో 1295–1323), రుద్రమదేవి మనవడు. ఆయన కాయస్థ తిరుగుబాటును అణచివేసి, నాయంకర సైనిక వ్యవస్థను పునర్వ్యవస్థీకరించాడు. 1310, 1318 ముట్టడుల తర్వాత ఆయన ఢిల్లీకి కప్పం చెల్లించాడు. 1320లలో ఉలుగ్ ఖాన్ వరంగల్‌ను తీసుకున్నప్పుడు ఆయన బందీ అయ్యాడు. తమను ఉన్నత స్థాయికి పెంచిన రాజుగా తర్వాతి యోధ కుటుంబాలు ఆయనను గుర్తుంచుకున్నాయి.

విద్యానాథుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1289–1323

చివరి కాకతీయ రాజు ప్రతాపరుద్రుని ఆస్థాన కవి. ఆయన ప్రతాపరుద్రీయం (ప్రతాపరుద్ర యశోభూషణం) రాశాడు. అది కావ్య సిద్ధాంతంపై సంస్కృత గ్రంథం. దానిలోని ఉదాహరణ పద్యాలన్నీ రాజును స్తుతిస్తాయి. దానిలోని నమూనా నాటకం ప్రతాపరుద్ర కల్యాణం, కాకతీయ ఆస్థానానికి ఆ కాలపు కొన్ని సాహిత్య ఆధారాలలో ఒకటి.

మూడవ బల్లాలుడు (హొయసల)

క్రీ.శ. 1292–1342

చివరి గొప్ప హొయసల రాజు. 1292 జనవరి 31న ఆయనకు పట్టాభిషేకం జరిగింది. ఆయన రాజ్యపు రెండు భాగాలను ఏకం చేశాడు. 1311లో మాలిక్ కాఫూర్ ఆయన రాజధాని ద్వారసముద్రాన్ని తీసుకున్నాడు. 1316 నాటికి నగరాన్ని మళ్లీ కట్టారు. ఒక తుగ్లక్ సైన్యం దానిని మళ్లీ నాశనం చేసింది. ఆ తర్వాత ఆయన తిరువణ్ణామలైలో నివసించాడు. అనంతపురం జిల్లాలో ఆయన శాసనాలు 1317 నుంచి 1340 వరకు ఉన్నాయి. 1328లో ఆయన మంత్రి పెనుకొండలో పాలించాడు. ఒక కాకతీయ సేనాపతి కంచి దగ్గర ఆయనను ఓడించాడు. 1342 సెప్టెంబర్ 8న మదురై సుల్తాన్‌తో పోరాడుతూ ఆయన చనిపోయాడు.

మాలిక్ కాఫూర్

సుమారు క్రీ.శ. 1309–1313

మాలిక్ నాయిబ్ అని పిలిచే సుల్తాన్ అల్లా-ఉద్-దీన్ ఖల్జీ బానిస సేనాపతి. ఆయన 1309–10లో వరంగల్‌ను ముట్టడించి, కాకతీయ రాజు ప్రతాపరుద్రుని తన ఖజానాను వదులుకుని, ఏటా కప్పం చెల్లించేలా చేశాడు. తర్వాత సుదూర దక్షిణానికి వెళ్తూ ఆయన తెలుగు దేశం గుండా వెళ్లాడు. దాని కప్పాన్ని దేవగిరి నుంచి వసూలు చేశాడు. ఈ పేజీ తెలుగు దేశ చరిత్రలో ఆయన పాత్రను మాత్రమే వివరిస్తుంది.

మాలిక్ మక్బూల్ (ఖాన్-ఇ-జహాన్)

సుమారు క్రీ.శ. 1323–1370

మతం మారక ముందు కట్టు అని పిలిచిన వరంగల్ తెలుగు ప్రముఖుడు. కాకతీయుల పతనం తర్వాత ఆయన ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ సేవలో చేరాడు. కన్య నాయక్ తిరుగుబాటు ఆయనను వెళ్లగొట్టే వరకు ఆయన తెలింగాణ రాష్ట్రాన్ని పాలించాడు. ఆయన ఖాన్-ఇ-జహాన్ అనే బిరుదుతో సుల్తాన్ ఫిరోజ్ తుగ్లక్‌కు ప్రధాన మంత్రి అయ్యాడు.

మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్

క్రీ.శ. 1325–1351

ఢిల్లీ సుల్తాన్ (1325–1351). రాకుమారుడు ఉలుగ్ ఖాన్‌గా ఆయన 1320ల మొదట్లో వరంగల్‌ను రెండుసార్లు ముట్టడించి, కాకతీయ రాజు ప్రతాపరుద్రుని బంధించి, నగరానికి సుల్తాన్‌పూర్ అని పేరు మార్చాడు. సుల్తాన్‌గా ఆయన 1335లో తన పర్యటన తర్వాత జరిగిన తెలుగు తిరుగుబాటు ఆయన పాలకుడి నుంచి వరంగల్‌ను తీసుకునే వరకు తెలింగాణను రాష్ట్రంగా నిలుపుకున్నాడు. ఈ పేజీ తెలుగు దేశ చరిత్రలో ఆయన పాత్రను మాత్రమే వివరిస్తుంది.

ముసునూరి ప్రోలయ నాయకుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1325–1336

ముసునూరి నాయకుడు (దాదాపు 1325–1336 ప్రాంతంలో ఉన్నాడు). ఆయన విలస దానశాసనం ప్రకారం, ప్రతాపరుద్రుని మరణం తర్వాత ఆయన తిరుగుబాటు చేసి, ఢిల్లీ సైనిక స్థావరాలను తెలుగు తీరం నుంచి తరిమాడు. ఆయన గోదావరి మీది రేకపల్లి నుంచి పాలించి, ఆక్రమణదారులు స్వాధీనం చేసుకున్న గ్రామాలను బ్రాహ్మణులకు తిరిగి ఇచ్చాడు.

ప్రోలయ వేమారెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1325–1353

అద్దంకి, కొండవీడు రెడ్డి రాజ్య స్థాపకుడు (దాదాపు 1325–1353). కాకతీయుల పతనం తర్వాత ఆయన శ్రీశైలం, సముద్రం మధ్య దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. వరంగల్‌ను జయించిన ముస్లింలు స్వాధీనం చేసుకున్న బ్రాహ్మణ గ్రామాలను తాను తిరిగి ఇచ్చానని 1345, 1346 నాటి ఆయన దానశాసనాలు చెబుతాయి. శ్రీశైలం, అహోబిలంలలోని మెట్ల వరుసల కోసం తర్వాతి శాసనాలు ఆయనను గుర్తుంచుకుంటాయి. కవి ఎఱ్ఱాప్రెగడ తన హరివంశాన్ని ఆయనకు అంకితం ఇచ్చాడు.

మొదటి హరిహరరాయలు

సుమారు క్రీ.శ. 1336–1355

విజయనగరపు మొదటి పాలకుడు, సంగముని ఐదుగురు కొడుకులలో పెద్దవాడు. తన సోదరుడు బుక్కరాయలతో కలిసి ఆయన దాదాపు 1336లో తుంగభద్ర మీద రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. 1340 నాటి ఆయన తేదీ ఉన్న మొదటి శాసనం ఆయనను మహామండలేశ్వరుడు, 'గొప్ప ప్రభువు' అని మాత్రమే అంటుంది. ఆయన, ఆయన సోదరులు వరంగల్ కాకతీయుల సేవ నుంచి వచ్చారా, కంపిలి రాయల సేవ నుంచి వచ్చారా, హొయసలుల సేవ నుంచి వచ్చారా అనే విషయంపై వివాదం ఉంది. తెలుగు దేశంలో విజయనగరపు మొదటి స్థావరాలైన ఉదయగిరి, నెల్లూరులను ఆయన సోదరుడు కంపుడు పాలించాడు.

ముసునూరి కాపయ నాయకుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1336–1368

ముసునూరి నాయకుడు (దాదాపు 1336–1368 కాలంలో ప్రసిద్ధుడు), ప్రోలయ నాయకుని దాయాది, వారసుడు. ఆయన ఢిల్లీ అధిపతుల నుంచి వరంగల్‌ను తీసుకుని 'ఆంధ్ర దేశాధీశ్వరుడు'గా పాలించాడు. ఆయనను బరనీ చెప్పిన కన్య నాయక్‌గా, ఫెరిష్తా చెప్పిన కృష్ణ నాయక్‌గా గుర్తిస్తారు. ఆయన బహమనీ రాజ్య స్థాపకులకు సాయం చేశాడు, తర్వాత కౌలాస్, గోల్కొండలను వారికి కోల్పోయాడు. దాదాపు 1368లో రేచర్ల వెలమలు ఆయనను పడగొట్టారు.

రేచర్ల సింగమ నాయకుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1336–1361

14వ శతాబ్దం మధ్యలో రేచర్ల నాయకుడు, దాచయ కొడుకు. రాచకొండ, దేవరకొండ వెలమ రాజ్యాల స్థాపకులు అనపోత, మాదాల తండ్రి. ఆయన ముసునూరి నాయకుడు కాపయ నాయకునితో పోరాడి, కృష్ణ మీద బ్రాహ్మణులను స్థిరపరిచాడు. దాదాపు 1361లో జల్లిపల్లి కోటను ముట్టడిస్తుండగా ఆయనను కత్తితో పొడిచి చంపారని కుటుంబ చరిత్ర చెబుతుంది.

అల్లావుద్దీన్ హసన్ బహమన్ షా

క్రీ.శ. 1347–1358

ఢిల్లీ సుల్తానత్ అధికారి. ఆయన వరంగల్ పాలకుడి సాయంతో ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్‌కు వ్యతిరేకంగా దక్కన్ తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించాడు. 1347లో ఆయన గుల్బర్గాలో బహమనీ సుల్తానత్‌ను స్థాపించాడు. ఆయన వరంగల్ నుంచి కౌలాస్‌ను తీసుకుని, పశ్చిమ తెలంగాణను తన రాజ్యంలో ఒక రాష్ట్రంగా చేశాడు.

అనవోతారెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1353–1364

అద్దంకి రెండవ రెడ్డి రాజు (దాదాపు 1353–1364), ప్రోలయ వేముని పెద్ద కొడుకు. కోడూరు నుంచి వచ్చిన ఆయన ఏకైక తామ్ర దానశాసనం (1358), మోటుపల్లిలో సముద్ర వ్యాపారుల కోసం కాకతీయ అభయ శాసనాన్ని ఆయన పునరుద్ధరించిన శాసనం (1358) మిగిలి ఉన్నాయి. 1361లో ధరణికోట దగ్గర ఆయనపై విజయం సాధించామని ఒక వెలమ చరిత్ర చెప్పుకుంటుంది. ఆయన కొడుకు కుమారగిరి, అల్లుడు కాటయ వేముడు తర్వాత కొండవీడు, రాజమహేంద్రవరంలలో పాలించారు.

మొదటి బుక్కరాయలు

సుమారు క్రీ.శ. 1355–1377

విజయనగరపు రెండవ పాలకుడు, మొదటి హరిహరుని సోదరుడు, వారసుడు. ఆయన సరిహద్దు రాజ్యాన్ని సామ్రాజ్యంగా మార్చాడు. రాయచూరు దోఆబ్ కోసం ఆయన బహమనీ సుల్తానులు మొదటి ముహమ్మద్ షా, ముజాహిద్‌లతో పోరాడాడు. ఆయన కొడుకు కుమార కంపణుడు మదురై సుల్తానత్‌ను నాశనం చేశాడు. ఆంధ్రులను ఉదయగిరి వైపు కొండలలోకి తరిమానని ఆయన శాసనాలు గొప్పలు చెబుతాయి. 1364లో ఆయన మంత్రి అనంతపురం ప్రాంతంలో బుక్కరాయసముద్రం చెరువును కట్టించాడు. సూయెల్ 1900లో ఆయన పాలనను 1343–1379గా, 1932లో 1355–1377గా చెప్పారు.

మొదటి ముహమ్మద్ షా (బహమనీ)

క్రీ.శ. 1358–1375

రెండవ బహమనీ సుల్తాన్ (1358–1375), స్థాపకుని కొడుకు. ఆయన ఆస్థానాన్ని, సైన్యాన్ని, నాలుగు రాష్ట్రాలను వ్యవస్థీకరించి, వంశపు సొంత బంగారు నాణేన్ని ముద్రించి, వరంగల్, విజయనగరాలతో మొదటి పెద్ద యుద్ధాలు చేశాడు. ఫెరిష్తా కథనంలో వరంగల్ పాలకుడు గోల్కొండను ఆయనకు అప్పగించి, రత్నాల సింహాసనం తఖ్త్-ఇ-ఫిరోజా లేదా ఫిరోజా సింహాసనాన్ని ఇచ్చాడు. బుర్హాన్-ఇ మాసిర్ తెలింగాణ యుద్ధాన్ని ఒకే ఒక్క వాక్యంలో చెబుతుంది.

రేచర్ల అనపోత నాయకుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1361–1384

సింగమ నాయకుని కొడుకైన రేచర్ల వెలమ నాయకుడు (పాలన దాదాపు 1361–1384). ఆయన 1365లో రాచకొండకు కోట కట్టించాడు. దాదాపు 1368లో ముసునూరి నాయకుడు కాపయ నాయకుడిని పడగొట్టాడు. 1369 జూలై నాటికి ఆయన వరంగల్, భువనగిరి, రాచకొండలను పాలిస్తున్నాడు. దేవరకొండకు చెందిన తన సోదరుడు మాదాతో కలిసి ఆయన రేచర్ల కుటుంబాన్ని తెలంగాణలో ప్రధాన శక్తిగా చేశాడు.

రేచర్ల మాదా నాయకుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1361–1384

రేచర్ల వెలమ నాయకుడు (పాలన దాదాపు 1361–1384), సింగమ నాయకుని చిన్న కొడుకు, అనపోతుని సోదరుడు. ఆయన దేవరకొండ నుంచి పాలించాడు. ఆయనను దేవరకొండ శాఖ స్థాపకుడిగా లెక్కిస్తారు. శ్రీశైలపు ఉత్తర ద్వారమైన ఉమామహేశ్వరంలో ఆయన కట్టించిన మండపాన్ని 1377 నాటి ఆయన శాసనం నమోదు చేస్తుంది. ఆయన కొడుకు వెన్నుడు కందికొండను పాలించాడు.

అనవేమారెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1364–1386

మూడవ రెడ్డి రాజు (దాదాపు 1364–1386), ప్రోలయ వేముని చిన్న కొడుకు. ఆయన కొండవీడు నుంచి పాలించాడు. రాజ్యపు దానశాసనాలను గోదావరి డెల్టా వరకు తీసుకువెళ్లాడు. ఐదు తామ్ర దానశాసనాల (పచ్చని తాడిపర్రు 1374, నడుపూరు, పెదపలకలూరు 1378, వానపల్లి 1380, ఇతరాలు) ద్వారా, శ్రీశైలం, ద్రాక్షారామంలలోని శాసనాల ద్వారా ఆయన గురించి తెలుస్తుంది. వసంతోత్సవం కారణంగా ఆయనకు వసంతరాయ అనే బిరుదు వచ్చింది. కవి శ్రీనాథుడికి రెడ్లతో సంబంధం బహుశా ఆయన కాలంలోనే మొదలైంది.

శ్రీనాథుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1365–1440

14వ శతాబ్దం చివర, 15వ శతాబ్దం మొదటి భాగపు తెలుగు కవి. తరచుగా మహాభారతపు ముగ్గురు అనువాదకులతో సమానంగా ఆయనను పరిగణిస్తారు. ఆయన కొండవీడు పెదకోమటి వేమునికి విద్యాధికారిగా సేవ చేసి, ఆయన దానశాసనాలను, శాసనాలను రచించాడు. తర్వాత ఆయన రాజమహేంద్రవరం రెడ్ల కోసం రాశాడు. ఆయన శృంగారనైషధం, భీమఖండం, కాశీఖండం రెడ్డి రాజులకు, మంత్రులకు అంకితం. అవి వారి చరిత్రకు ప్రధాన ఆధారం.

రేచర్ల పెద వేదగిరి

సుమారు క్రీ.శ. 1384–1410

దేవరకొండ రేచర్ల వెలమ నాయకుడు (పాలన దాదాపు 1384–1410), మాదా నాయకుని కొడుకు. 1399 నాటి ఒక శాసనం ఆయనను శ్రీశైలం, వింధ్యల మధ్య దేశానికి పాలకుడు అంటుంది. కాపయ నాయకునిపై యుద్ధంలో వరంగల్ దగ్గర విజయాన్ని కుటుంబ చరిత్ర ఆయనకు ఆపాదిస్తుంది.

రేచర్ల సింగభూపాలుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1384–1399

రాచకొండ రేచర్ల వెలమ రాజు (14వ శతాబ్దం చివర), అనపోత నాయకుని కొడుకు. ఆయన రసార్ణవసుధాకరం రాశాడు. అది నాటకంపై సంస్కృత గ్రంథం. దాని ప్రారంభ పద్యాలు ఆయన కుటుంబం గురించిన అత్యంత పూర్తి తొలి కథనం. తర్వాతి సంప్రదాయం ఆయనను, లేదా తర్వాతి శతాబ్దపు అదే పేరుగల మరొకరిని, శ్రీనాథుడు, పోతనల పోషకుడు సర్వజ్ఞ ('సర్వం తెలిసినవాడు') సింగ అంటుంది. ఎవరు ఎవరు అనేది వివాదాస్పదం.

కాటయ వేముడు

సుమారు క్రీ.శ. 1386–1415

కొండవీడు కుమారగిరి మంత్రి, బావమరిది. 1380లలో ఆయన రాజమహేంద్రవరం రాజధానిగా 'తూర్పు దేశాన్ని' పొందాడు. దాదాపు 1414–16 వరకు గోదావరి డెల్టాను, సింహాచలం వరకు తీరాన్ని పాలించాడు. తల్లి ద్వారా ప్రోలయ వేముని మనవడైన ఆయన సంస్కృత పండితుడు కూడా. కాళిదాసు నాటకాలపై వ్యాఖ్యానం కుమారగిరిరాజీయము రాశాడు.

కుమారగిరిరెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1386–1402

కొండవీడు రెడ్డి రాజు (దాదాపు 1386–1402), అనవోత కొడుకు. ఆయన వసంతోత్సవం, ఆయన ఆస్థానపు విదేశీ వ్యాపారం కోసం, కాళిదాసుపై తన వ్యాఖ్యానానికి కాటయ వేముడు ఎవరి పేరు పెట్టాడో ఆ పోషకుడిగా ఆయనను గుర్తుంచుకుంటారు. ఆయన రాజమహేంద్రవరం చుట్టూ ఉన్న గోదావరి ప్రాంతాన్ని తన మంత్రి, బావమరిది కాటయ వేమునికి ఇచ్చాడు. తన పాలన చివరలో ఆయన కొండవీడును తన బంధువు పెదకోమటి వేమునికి కోల్పోయాడు.

ఫిరోజ్ షా (బహమనీ)

క్రీ.శ. 1397–1422

ఎనిమిదవ బహమనీ సుల్తాన్ (1397–1422), స్థాపకుని మనవడు. తొలి సంవత్సరాలలో పండితుడు, సహనశీలి అయిన ఈ రాజు తన పాలనలో చాలా భాగం విజయనగరంతో పోరాడాడు. ఆయన రాజమహేంద్రవరం వరకు తెలింగాణను జయించాడని బుర్హాన్-ఇ మాసిర్ చెబుతుంది. 1417లో ఆయన తెలింగాణ రాజా నుంచి కప్పం తీసుకున్నాడు. కానీ తర్వాత పానగల్‌పై రెండు సంవత్సరాల ముట్టడిని విజయనగరం, తెలింగాణ రాజా కలిసి ఓడించడంతో కోల్పోయాడు. 1422లో ఆయన తన సోదరుడు అహ్మద్‌కు సింహాసనం వదులుకుని, కొన్ని రోజుల తర్వాత చనిపోయాడు.

బమ్మెర పోతన

సుమారు క్రీ.శ. 1400–1475

పదిహేనవ శతాబ్దపు తెలుగు కవి, తెలుగు భాగవత రచయిత. సంప్రదాయం ఆయనను రాచకొండ రేచర్ల వెలమ రాజు సర్వజ్ఞ సింగనితో ముడిపెడుతుంది. రాజు ఉంపుడుగత్తెను పొగుడుతూ ఆయన భోగినీదండకము రాశాడని, కానీ తన భాగవతాన్ని మానవ రాజుకు అంకితం ఇవ్వడానికి నిరాకరించాడని అది చెబుతుంది. ఏ శాసనమూ ఈ కథను ధృవీకరించదు.

పెదకోమటి వేమారెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1402–1420

కొండవీటి ఐదవ రెడ్డి రాజు (దాదాపు 1402–1420), ప్రోలయ వేముని అన్న మాచ మనవడు. ఆయన పండిత రాజుగా ప్రసిద్ధుడు. అమరుశతకంపై శృంగారదీపిక వ్యాఖ్యానాన్ని, ఇతర రచనలను ఆయనకు ఆపాదిస్తారు. కవి శ్రీనాథుడు ఆయన దగ్గర విద్యాధికారిగా పనిచేసి, ఆయన దానశాసనాలను రచించాడు. ఆయన పాలన రాజమహేంద్రవరం రెడ్లు, విజయనగరం, రేచర్ల వెలమలతో యుద్ధాలలో గడిచింది.

అల్లాడరెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1416–1420

పంట కుటుంబంలోని దువ్వూరి శాఖకు చెందిన రెడ్డి ప్రముఖుడు. కాటయ వేముడి మరణం తర్వాత (దాదాపు 1416–1420) ఆయన రాజమహేంద్రవరం రాజ్యాన్ని తన అధీనంలోకి తీసుకున్నాడు. ఆయన మొదట కాటయ వేముడి కొడుకుకు, కూతురుకు సంరక్షక పాలకుడిగా పాలించినట్లు కనిపిస్తుంది. ఆయన కొడుకుల దానశాసనాలు కొండవీడు రాజు పెదకోమటి వేముడిపై, 'అల్ప ఖాన్'పై విజయాలను, గజపతితో, విజయనగర రాజుతో స్నేహాన్ని ఆయనకు ఆపాదిస్తాయి. ఆయన తర్వాత ఆయన కొడుకులు అల్లయ వేముడు, వీరభద్రుడు రాజమహేంద్రవరాన్ని పాలించారు.

మొదటి అహ్మద్ షా (బహమనీ)

క్రీ.శ. 1422–1435

తొమ్మిదవ బహమనీ సుల్తాన్ (1422–1435). ఆయనను 'వలీ' (సాధువు) అని పిలిచారు. ఆయన తన సోదరుడు ఫిరోజ్ నుంచి సింహాసనం తీసుకుని విజయనగరాన్ని ఓడించాడు. 1424 లేదా 1425లో ఆయన వరంగల్‌ను తీసుకున్నాడు, అక్కడి రాజు చనిపోయాడు. ఆ తర్వాత దేవరకొండ, రాచకొండల వెలమ రాయలు ఆయనకు కప్పం కట్టారు. ఆయన రాజధానిని గుల్బర్గా నుంచి బీదర్‌కు మార్చాడు. ఆయన గుజరాత్, మాల్వాలతో యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు తిరగబడిన నాయకులను అణచడానికి మళ్లీ తెలంగాణకు దండెత్తవలసి వచ్చింది.

రెండవ దేవరాయలు (ప్రౌఢ దేవరాయలు)

క్రీ.శ. 1422–1446

1422 లేదా 1423 నుంచి 1446 వరకు విజయనగర రాజు, మొదటి వంశంలో గొప్ప పాలకుడు. ఆయన తన సైన్యంలో ముస్లిం విలుకాండ్రను చేర్చుకున్నాడు. 1443లో తన ప్రాణాలపై జరిగిన ప్రయత్నం నుంచి బయటపడ్డాడు. పర్షియన్ రాయబారి అబ్దుర్ రజాక్‌ను స్వీకరించాడు. ఆయన శాసనాలు గోదావరి డెల్టా, గుంటూరు, నెల్లూరు ప్రాంతాల వరకు చేరాయి. తెలుగు కవి వల్లభరాయుడు ఆయన తరఫున వినుకొండను పాలించాడు. ఆయన ముత్యాల శాలలో శ్రీనాథుడికి కనకాభిషేకం జరిగింది. ఆయన మరణం తర్వాత బహమనీ సుల్తాన్, ఒరిస్సా గజపతి కలిసి ఆయన రాజధానిని ముట్టడించారు.

రేచర్ల లింగమ నాయకుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1427–1475

పదిహేనవ శతాబ్దపు దేవరకొండ రేచర్ల వెలమ నాయకుడు. 1427 నాటి ఒక శాసనం ప్రకారం మాదా నాయకుని ముని మునిమనవడు. 1427 నాటి రెండు చెరువు శాసనాల నుంచి, కుటుంబ చరిత్రలోని విజయాల పెద్ద జాబితా నుంచి ఆయన తెలుసు. ఆ చరిత్ర ఆయనను రెడ్డి రాజుల ప్రత్యర్థిగా, విజయనగర రాజు ప్రౌఢ దేవరాయల సమకాలికుడిగా చెబుతుంది.

కపిలేంద్రుడు (కపిలేశ్వరుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1434–1470

ఒరిస్సా సూర్యవంశీ గజపతి వంశ స్థాపకుడు. ఆయన 1434–35లో చివరి తూర్పు గాంగ రాజు సింహాసనాన్ని తీసుకుని, దాదాపు 1470 వరకు పాలించాడు. ఆయన రాజమహేంద్రవరం, కొండవీడు రెడ్డి రాజ్యాలను జయించి, తన సోదరుడి కొడుకు రఘుదేవుడు, తన బంధువు గణదేవుని ద్వారా వాటిని పాలించాడు. 1459లో ఆయన దేవరకొండను బహమనీల నుంచి విడిపించాడు. 1460లో ఆయన కొడుకు హంవీరుడు, రఘుదేవుడు వరంగల్‌ను తీసుకున్నారు. ఆయన శాసనాలు తీరం వెంట కావేరి వరకు విజయాలను ఆయనకు ఆపాదిస్తాయి.

హుమాయూన్ షా (బహమనీ)

క్రీ.శ. 1458–1461

పదకొండవ బహమనీ సుల్తాన్ (1458–1461). ఆయనను జాలిమ్, 'క్రూరుడు' అని గుర్తుంచుకుంటారు. తెలంగాణలో ఆ రాష్ట్రంపై హక్కు కోరిన తన దాయాది సికందర్ ఖాన్ తిరుగుబాటును ఆయన అణచాడు. వెలమల దేవరకొండ కోటపైకి ఒక సైన్యాన్ని పంపాడు. 1459లో దాని రక్షకులు, ఒరిస్సా సహాయ సైన్యం ఆ సైన్యాన్ని చెల్లాచెదురు చేశారు. ఆయన వరంగల్‌లో విడిది చేసి, తెలంగాణను నిలుపుకోవడానికి మహమూద్ గవాన్‌ను వదిలి, బీదర్‌లోని తిరుగుబాటుపై క్రూరమైన ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి తిరిగి వెళ్లాడు.

హంవీరుడు (హంబీరుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1459–1478

గజపతి రాజు కపిలేంద్రుని కొడుకు, తెలుగు, తమిళ దేశాలలో ఆయన విజయాలకు ప్రధాన సేనాపతి. 1460 ఫిబ్రవరి 2న ఆయన వరంగల్ కోటను పట్టుకున్నాడు. 1461లో కృష్ణా ఒడ్డున చిరువ్రోలి దానశాసనం ఇచ్చాడు. 1464లో ఆయన కొడుకు దక్షిణ-కపిలేశ్వరుడు కొండవీడును, దక్షిణ కోటలను పాలించాడు. కపిలేంద్రుని మరణం తర్వాత బహమనీ సాయంతో ఒరిస్సా సింహాసనం తీసుకున్న 'అంబూర్ రాయ్' గురించి ఫెరిష్తా రాశారు. ఈ వ్యక్తిని హంవీరుడిగా గుర్తించారు, కానీ వారసత్వంపై వివాదం ఉంది.

మూడవ ముహమ్మద్ షా (బహమనీ)

క్రీ.శ. 1463–1482

బాలుడిగా సింహాసనం ఎక్కిన బహమనీ సుల్తాన్ (1463–1482). ఆయన రాజమహేంద్రవరం, కొండపల్లి, కృష్ణా–గోదావరి తీరాన్ని బహమనీ పాలనలోకి తెచ్చి, తెలంగాణను స్థిరపరుస్తూ మూడు సంవత్సరాలు గడిపాడు. 1481లో ఒక నకిలీ లేఖ కారణంగా ఆయన తన గొప్ప మంత్రి మహమూద్ గవాన్‌ను చంపించాడు. రాజ్య విచ్ఛిన్నానికి ఆధారాలు ఈ చర్యనే నిందిస్తాయి.

పురుషోత్తముడు (గజపతి)

సుమారు క్రీ.శ. 1470–1497

1469–70 నుంచి 1496–97 వరకు ఒరిస్సా గజపతి రాజు, కపిలేంద్రుని కొడుకు. ఆయన పాలన మొదట్లో, వివాదాస్పద వారసత్వం తర్వాత బహమనీలు రాజమహేంద్రవరాన్ని, కొండపల్లి లేదా కొండవీడును తీసుకున్నారు. ఆ వారసత్వ వివాదంలో ఆయన వారి సాయాన్ని కొనుక్కుని ఉండవచ్చు. 1470లలో గోదావరి ప్రాంతాన్ని తిరిగి పొందడానికి ఆయన చేసిన ప్రయత్నం మూడవ ముహమ్మద్ షా ఒరిస్సాపై దండయాత్రతో ముగిసింది. కానీ 1489 నాటికి ఆయన దానశాసనాలు, శాసనాలు మళ్లీ కృష్ణ, ఒంగోలు ప్రాంతం వరకు చేరాయి. కంచిపై దండయాత్రను, ఒక ప్రేమ వివాహాన్ని ఒరిస్సా సంప్రదాయం ఆయనకు ఆపాదిస్తుంది.

మహమూద్ షా (బహమనీ)

క్రీ.శ. 1482–1518

పద్నాలుగవ బహమనీ సుల్తాన్ (1482–1518). ఆయన పన్నెండేళ్ల వయసులో సింహాసనం ఎక్కి, తన పాలనను తన మంత్రుల చేతిలో కీలుబొమ్మగా గడిపాడు. అదే సమయంలో పాలకులు రాజులయ్యారు. తెలంగాణ అందరికంటే ఎక్కువ కాలం విశ్వాసంతో ఉంది. ఆయన 1486లో వరంగల్ దగ్గర దండయాత్ర చేసి, 1490లలో ఆ రాష్ట్రాన్ని సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్-ఉల్-ముల్క్‌కు ఇచ్చాడు. ఆయన పాలన కాలపు బహమనీ మసీదులు రాచకొండ (1484), గోల్కొండ (1518)లలో ఉన్నాయి. గోల్కొండ మసీదు ఇప్పటికీ ఆయనను సార్వభౌముడిగా పేర్కొంటుంది.

సాళువ నరసింహరాయలు

సుమారు క్రీ.శ. 1485–1492

చంద్రగిరి సాళువ కుటుంబ నాయకుడు. ఆయన ఒరిస్సా గజపతులను తీరం వెంట రాజమహేంద్రవరం వైపు వెనక్కి తరిమి, 1470లలో అక్కడ బహమనీ సుల్తాన్‌ను ఎదుర్కొన్నాడు. 1485–86లో ఆయన చివరి సంగమ రాజు నుంచి విజయనగర సింహాసనాన్ని తీసుకుని, రెండవ వంశమైన సాళువ వంశాన్ని స్థాపించాడు. ఆయన 1492–93లో చనిపోయి, తన చిన్న కొడుకులను తన సేనాపతి నరస నాయకుని సంరక్షణలో వదిలాడు. ఆయన ఒరిస్సా నుంచి ఉదయగిరిని తిరిగి పొందాడా అనేది వివాదాస్పదం.

యూసుఫ్ ఆదిల్ ఖాన్ (యూసుఫ్ ఆదిల్ షా)

సుమారు క్రీ.శ. 1489–1510

బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీ వంశ స్థాపకుడు (పాలన దాదాపు 1489–1510). ఆయన బహమనీ రాజుల విదేశంలో పుట్టిన అధికారి. ఆదిల్ ఖాన్ బిరుదుతో బీజాపూర్ రాష్ట్రాన్ని పాలించాడు. హిజ్రీ 895 (1489–90; హిజ్రీ అనేది సంవత్సరాలను లెక్కించే ఇస్లామిక్ పద్ధతి)లో ఆయన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించాడు. 1493లో ఆయన విజయనగర రాజప్రతినిధి తిమ్మరాజును ఓడించి, ముద్గల్, రాయచూరులను తీసుకున్నాడు. దీనితో రాయచూరు దోఆబ్ కోసం ఒక శతాబ్దం యుద్ధం మొదలైంది.

ప్రతాపరుద్రుడు (గజపతి)

సుమారు క్రీ.శ. 1497–1540

1496–97 నుంచి దాదాపు 1540 వరకు ఒరిస్సా గజపతి రాజు, పురుషోత్తముని కొడుకు, సూర్యవంశీ వంశపు చివరి గొప్ప రాజు. ఆయన సింహాసనం ఎక్కినప్పుడు ఆయన సామ్రాజ్యం బెంగాల్ నుంచి గుంటూరు, నెల్లూరు ప్రాంతం వరకు విస్తరించింది. 1512–19లో విజయనగర రాజు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లిలను తీసుకుని, ఆయన కొడుకు వీరభద్రుడిని బందీగా పట్టుకుని, సింహాచలం వరకు దండెత్తి, ఆయన కూతురిని పెళ్లి చేసుకున్నాడు. తర్వాత గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ గోదావరి–కృష్ణ ప్రాంతాన్ని తీసుకున్నాడు. సరస్వతీవిలాసం అనే ధర్మశాస్త్ర సంగ్రహం ఆయన పేరుతో ఉంది. ఆయన చైతన్యుని శిష్యుడు.

షితాబ్ ఖాన్ (సీతాపతి)

సుమారు క్రీ.శ. 1504–1516

16వ శతాబ్దం మొదటి భాగంలో వరంగల్, ఖమ్మం, బెల్లంకొండలను ఆధీనంలో ఉంచుకున్న సామాన్య కుటుంబంలో పుట్టిన తెలుగు నాయకుడు. హీరానంద శాస్త్రి ఆయనను దాదాపు 1461లో బహమనీ సుల్తాన్ హుమాయూన్ షా నుంచి పారిపోయిన అధికారిగా, గోల్కొండ చరిత్రలోని సీతాపతిగా గుర్తించారు. 1504 జనవరి 21న ఆయన ముస్లింల నుంచి కోటను తీసుకున్నాడని వరంగల్ కోటలోని ఆయన స్తంభ శాసనం నమోదు చేస్తుంది. ఆయన కృష్ణుని, కాకతీయ కుల దేవత విగ్రహాలను తిరిగి ప్రతిష్ఠించాడు. ఆయన తెలుగు కవులను పోషించి, తనను తాను భోగి కుటుంబపు రాజుగా పిలుచుకున్నాడు. గోల్కొండ సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ షా ఆయనను ఓడించాడు. ఆయన కొండపల్లిలోని గజపతి రాకుమారుని దగ్గర ఆశ్రయం పొంది, పలంచినూరు వద్ద ఓడిపోయిన పక్షాన పోరాడాడు. ఆయన ఒరిస్సా సామంతుడని కృష్ణా మాన్యువల్ భావించింది.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు

క్రీ.శ. 1509–1529

1509 నుంచి 1529 వరకు విజయనగర రాజు, తుళువ వంశీయుడు, ఆ సామ్రాజ్యపు అత్యంత ప్రసిద్ధ పాలకుడు. 1512–16లో ఆయన గజపతి ప్రతాపరుద్రుని నుంచి ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లిలను తీసుకున్నాడు. ఆయన సింహాచలం వరకు దండెత్తి, గజపతి కూతురిని పెళ్లి చేసుకున్నాడు. 1520లో రాయచూరు దగ్గర ఆదిల్ షాను ఓడించాడు. ఆయన తెలుగు కావ్యం ఆముక్తమాల్యద రాశాడు. అందులో దేశ భాషలలో తెలుగు ఉత్తమమైనదని దేవుడు చెబుతాడు. అల్లసాని పెద్దన, నంది తిమ్మనలు ఉన్న ఆయన ఆస్థానం తెలుగు ప్రబంధ (దీర్ఘ కథా కావ్యం) యుగాన్ని మొదలుపెట్టింది.

ఇస్మాయిల్ ఆదిల్ షా

క్రీ.శ. 1510–1534

బీజాపూర్ రెండవ ఆదిల్ షాహీ సుల్తాన్ (పాలన 1510–1534), యూసుఫ్ ఆదిల్ ఖాన్ కొడుకు. ఆయన పాలనలో రాయచూరు, ముద్గల్ కోటలు విజయనగరంతో చేతులు మారాయి. 1520లో శ్రీకృష్ణదేవరాయలు రాయచూరును ముట్టడించి, కృష్ణా నది మీద ఆయన సైన్యాన్ని చెల్లాచెదురు చేశాడు. శ్రీకృష్ణదేవరాయల మరణం తర్వాత ఇస్మాయిల్ రెండు కోటలనూ తిరిగి తీసుకున్నాడు.

అచ్యుతదేవరాయలు

క్రీ.శ. 1529–1542

1529 లేదా 1530 నుంచి 1542 వరకు విజయనగర రాజు. ఆయన శ్రీకృష్ణదేవరాయలకు సవతి సోదరుడు, వారసుడు. చంద్రగిరిలో చాలా సంవత్సరాలు నిర్బంధంలో ఉన్న తర్వాత ఆయనకు తిరుపతిలో పట్టాభిషేకం జరిగింది. ఆయన రాయచూరు, ముద్గల్‌లను బీజాపూర్‌కు కోల్పోయాడు. అదే సమయంలో గోల్కొండ సుల్తాన్ కులీ కొండవీడుపై దాడి చేశాడు. ఆయన ఆస్థాన కావ్యం ఆయనకు దక్షిణ దండయాత్రను, రాయచూరులో విజయాన్ని ఆపాదిస్తుంది. ఆయన రాజధానిలో నివసించిన నూనిజ్ ఆయనను నిరంకుశుడని, ఆయన ఇద్దరు బావమరుదులైన సాళకం తిరుమలల మాట మీద నడిచేవాడని అన్నారు. ఆయన మరణం తర్వాత వారి సంరక్షక పాలన అంతర్యుద్ధానికి దారి తీసింది.

ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా (మల్కిభరాముడు)

క్రీ.శ. 1530–1580

గోల్కొండ నాలుగవ కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ (1550–1580), సుల్తాన్ కులీ చిన్న కొడుకు. ఆయన రామరాయల కింద విజయనగరంలో ఏడు సంవత్సరాలు ప్రవాసంలో గడిపాడు. కోటలను కాపాడిన తెలుగు కాల్బలం సాయంతో ఆయన సింహాసనం తీసుకోవడానికి తిరిగి వచ్చాడు. 1565లో తళ్ళికోట దగ్గర విజయనగరాన్ని నాశనం చేసిన కూటమిలో ఆయన చేరాడు. రాజమహేంద్రవరం, ఉత్తర తీరం, కొండవీడులను జయించాడు. తెలుగు కవులు ఆయనకు, ఆయన అధికారులకు రచనలు అంకితం ఇచ్చారు. తెలుగు రికార్డులు ఆయనను ఇభరాముడు అంటాయి. నెల్లూరు నుంచి వచ్చిన ఒక సంస్కృత తామ్ర దానశాసనం ఆయనను మల్కిభరాముడు అంటుంది.

ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా I

సుమారు క్రీ.శ. 1535–1558

బీజాపూర్ నాలుగవ ఆదిల్ షాహీ సుల్తాన్ (పాలన 1535–1558), ఇస్మాయిల్ ఆదిల్ షా చిన్న కొడుకు. విజయనగరపు భోజ తిరుమల ఆహ్వానంపై ఆయన 1535లో విజయనగర రాజధానిలో ప్రవేశించాడు. తర్వాత ఆయన సేనాపతి అసద్ ఖాన్ ఆదోనిని ముట్టడించాడు. ఆ కోటపై బీజాపూర్ చేసిన మొదటి దాడి ఇదే. ఇది చర్చల ద్వారా కుదిరిన శాంతితో ముగిసిందని ఫెరిష్తా చెబుతారు. 1551–52లో ఆయన రాయచూరు, ముద్గల్‌లను అళియ రామరాయలకు కోల్పోయాడు.

అళియ రామరాయలు

క్రీ.శ. 1542–1565

అరవీటి కుటుంబ నాయకుడు, శ్రీకృష్ణదేవరాయల అల్లుడు (అళియ). అచ్యుతరాయల మరణం తర్వాత ఆయన, ఆయన సోదరులు తిరుమల, వేంకటాద్రి కలిసి సంరక్షక పాలకుడు సాళకం తిమ్మను పడగొట్టారు. ఆయన 1542లో సదాశివుడిని సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టి, 1565 వరకు ఆయన పేరు మీద సామ్రాజ్యాన్ని పాలించాడు. ఆయన కుటుంబ భూములు కర్నూలు, ఆదోని, గుత్తి చుట్టూ ఉండేవి. ఆయన పాలకులు కొండవీడును పాలించారు. ఆయన దక్కన్ సుల్తానులను ఒకరిపై ఒకరిని ఉసిగొల్పాడు. చివరకు వారంతా ఆయనకు వ్యతిరేకంగా ఏకమయ్యారు. 1565 జనవరి యుద్ధంలో ఆయనను పట్టుకుని తల నరికారు.

అలీ ఆదిల్ షా I

సుమారు క్రీ.శ. 1558–1580

బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీ వంశంలో ఐదవ సుల్తాన్ (పాలన 1558–1580). ఆయన మొదట అళియ రామరాయలకు మిత్రుడు. కానీ తర్వాత దక్కన్ సుల్తానుల కూటమిలో చేరాడు. ఆ కూటమి 1565 జనవరిలో రామరాయలను ఓడించి చంపింది. తర్వాత ఆయన రాయచూరు, ముద్గల్‌లను తిరిగి గెలుచుకున్నాడు. 1568లో ఆదోనిని తీసుకున్నాడు. దక్షిణాన అరవీటి రాజులపైకి తిరిగి పెనుకొండను ముట్టడించాడు. ఆ ముట్టడి తేదీ, వివరాలపై వివాదం ఉంది. ఆయన చాంద్ బీబీ భర్త.

మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా

క్రీ.శ. 1566–1612

గోల్కొండ ఐదవ కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ (1580–1612), ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా మూడవ కొడుకు. దాదాపు 1589–91లో ఆయన మూసీ నది మీద భాగ్‌నగర్ నగరాన్ని, తర్వాతి హైదరాబాద్‌ను స్థాపించి, అక్కడ చార్మినార్, జామా మసీదు, దార్-ఉష్-షిఫా ఆసుపత్రిని కట్టించాడు. భాగమతి అనే గాయని పేరు మీద ఆయన ఆ నగరానికి పేరు పెట్టాడని ఫెరిష్తా చెబుతారు. ఆమె ఎవరు, ఆ నగరానికి తర్వాతి పేరు ఎలా వచ్చింది అనే విషయాలలో ఆధారాలు భిన్నంగా ఉన్నాయి. ఆయన పర్షియన్‌లో, దక్కన్ పాత ఉర్దూలో కవిత్వం రాశాడు.

తిరుమలదేవరాయలు (ఆరవీడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1569–1572

అళియ రామరాయల సోదరుడు, విజయనగర నాల్గవ వంశమైన ఆరవీటి వంశపు మొదటి రాజు. 1565 యుద్ధంలో ఆయన సైన్యంలోని ఒక పక్షానికి నాయకత్వం వహించి, అక్కడ ఒక కన్ను కోల్పోయాడు. ఆయన రాజు సదాశివునితో, ఖజానాతో పెనుకొండకు పారిపోయాడు. అది రాజధాని అయింది. దాదాపు 1569–70లో ఆయన సింహాసనం ఎక్కి, సామ్రాజ్యాన్ని మూడు రాజప్రతినిధి ప్రాంతాలుగా విభజించాడు. తెలుగు ప్రాంతం ఉదయగిరి, పెనుకొండలలో ఆయన కొడుకు శ్రీరంగని కింద ఉంది. తెలుగు కావ్యం వసుచరిత్రము ఆయనకు అంకితం. హెరాస్ ఆయన మరణాన్ని 1572 నాటిదిగా, సూయెల్ 1578 నాటిదిగా చెబుతారు.

ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా II

క్రీ.శ. 1580–1627

బీజాపూర్ ఆరవ ఆదిల్ షాహీ సుల్తాన్ (పాలన 1580–1627). అలీ ఆదిల్ షా I మేనల్లుడు (nephew), వారసుడు. ఆయనను జగద్గురు అని పిలిచారు. చరిత్రకారుడు ఫెరిష్తాకు ఆయన పోషకుడు, ఇబ్రహీం రౌజా నిర్మాత. ఆయన పాలనలో 1595–96 నాటి ముట్టడికి వ్యతిరేకంగా బీజాపూర్ ఆదోనిని నిలుపుకుంది. పదిహేడవ శతాబ్దం మొదట్లో అది ఆ పట్టణపు చివరి హిందూ నాయకుడి నుంచి కర్నూలును తీసుకుంది. పెనుకొండపై బీజాపూర్ చేసిన విఫల ముట్టడి గురించిన ఫెరిష్తా కథనాన్ని హెరాస్ ఈ సంవత్సరాలలో ఉంచారు.

రెండవ వేంకటపతిరాయలు

క్రీ.శ. 1586–1614

1586 నుంచి 1614 వరకు విజయనగర రాజు, తిరుమలరాయల చిన్న కొడుకు, సామ్రాజ్యపు చివరి బలమైన పాలకుడు. చిన్న వయసులోని తన అన్న కొడుకులను కాదని ఆయనను రాజుగా ఎన్నుకున్నారు. ఆయన మొదట పెనుకొండ నుంచి, తర్వాత చంద్రగిరి నుంచి, 1606 నుంచి వెల్లూరు నుంచి పాలించాడు. తెలుగు దేశం కోసం ఆయన గోల్కొండతో పోరాడాడు. కృష్ణా నదిని సరిహద్దుగా చేసి శాంతి కుదిరిందని తెలుగు రామరాజీయము చెబుతుంది. జెసూట్ మిషనరీలు ఆయన ఆస్థానంలో నివసించారు. తెనాలి రామకృష్ణుడు, తరిగొప్పుల మల్లనలను ఆయన కవులలో లెక్కిస్తారు. 1614లో చంద్రగిరిలో ఆయన మరణం తర్వాత వారసత్వ యుద్ధం వచ్చింది.

సుల్తాన్ ముహమ్మద్ కుతుబ్ షా

క్రీ.శ. 1593–1626

గోల్కొండ ఆరవ కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ (1611/12–1626), మహమ్మద్ కులీ సోదరుడి కొడుకు, అల్లుడు. ఆయన పండితుడైన, శాంతియుతుడైన రాజు. ఆయన హైదరాబాద్‌లో మక్కా మసీదును స్థాపించాడు, సుల్తాన్‌నగర్ అనే కొత్త పట్టణాన్ని మొదలుపెట్టాడు, తిరుగుబాటు మొఘల్ రాకుమారుడు ఖుర్రం (షాజహాన్)కు ఆశ్రయం ఇచ్చాడు, తన వంశపు మొదటి చరిత్రను రాయించాడు. ఆయన రాణి హయాత్ బఖ్ష్ బేగం అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా తల్లి.

అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా

క్రీ.శ. 1614–1672

గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీ వంశంలో ఏడవ సుల్తాన్ (1626–1672). ఆయన బాలుడిగా ఉన్నప్పుడే పట్టాభిషేకం జరిగింది. పాలనను తన తల్లి హయాత్ బఖ్ష్ బేగంకు, మంత్రులకు వదిలేశాడు. 1636లో మొఘల్ చక్రవర్తి షాజహాన్‌ను తన అధిపతిగా అంగీకరించాడు. ఆయన మంత్రి మీర్ జుమ్లా కర్ణాటకను, అక్కడి వజ్రాల గనులను జయించాడు. 1656లో మీర్ జుమ్లాతో ఆయనకు వచ్చిన గొడవ కారణంగా ఔరంగజేబు గోల్కొండను ముట్టడించాడు. పర్షియన్, తెలుగు భాషలలో ఉన్న ఒక శాసనం ఆ ముట్టడిని నమోదు చేస్తుంది. ఆయన కొడుకు లేకుండానే 1672లో చనిపోయాడు.

ముహమ్మద్ ఆదిల్ షా

క్రీ.శ. 1627–1656

బీజాపూర్ ఏడవ ఆదిల్ షాహీ సుల్తాన్ (పాలన 1627–1656). కొన్ని చరిత్రలు ఆయనను మహమూద్ అంటాయి. ఆయన గోల్ గుంబజ్ నిర్మాత. ఆయన 1636లో షాజహాన్‌తో శాంతి చేసుకుని, తర్వాత తన సైన్యాలను కర్ణాటకలోకి పంపాడు. సేనాపతులలో షాహ్‌జీ భోంస్లే ఒకరు. బీజాపూర్ జింజీ, వెల్లూరు, పెనుకొండ (మెకంజీ వ్రాతప్రతి ప్రకారం 1652), బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంతపు ఎగువ ప్రాంతాలను తీసుకుంది. అది గోల్కొండ మంత్రి మీర్ జుమ్లాతో కర్ణాటకను పంచుకుంది.

శివాజీ

సుమారు క్రీ.శ. 1627–1680

మరాఠా రాజ్య స్థాపకుడు (మరణం 1680), 1674లో రాయ్‌గఢ్‌లో పట్టాభిషిక్తుడు. తెలుగు దేశంలో 1677 నాటి ఆయన కర్ణాటక్ దండయాత్ర కోసం ఆయనను గుర్తుంచుకుంటారు. ఆయన గోల్కొండ అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షాతో పొత్తు పెట్టుకున్నాడు. రాజు, ఆయన మంత్రులు మాదన్న, అక్కన్న హైదరాబాద్‌లో ఆయనకు గొప్ప వైభవంతో స్వాగతం పలికారు. ఆయన శ్రీశైలానికి తీర్థయాత్ర చేసి, కర్నూలు దగ్గర కృష్ణను దాటి, కడప ప్రాంతం గుండా తన సైన్యాన్ని దక్షిణాన జింజీకి పంపాడు. ఇంటికి తిరిగి వెళ్లే దారిలో ఆయన బళ్లారి కోటను తీసుకున్నాడు. 1680లో బీజాపూర్ బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంతంపై తన హక్కులను ఆయనకు ఇచ్చింది.

అలీ ఆదిల్ షా II

క్రీ.శ. 1656–1672

బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీ వంశంలో ఎనిమిదవ సుల్తాన్ (పాలన 1656–1672). ఆయన సింహాసనం ఎక్కినప్పుడు, ఆయన ముహమ్మద్ ఆదిల్ షా కొడుకు కాదని చెబుతూ ఔరంగజేబు రాజ్యంపై దండెత్తాడు. ఆయన పాలనలో శివాజీ ఎదిగాడు. కర్నూలు పాలకుడైన అబిసీనియా మూలపు సిద్దీ జౌహర్ తిరుగుబాటు చేశాడు. రాజు దండయాత్రలు కర్నూలు రాష్ట్రాన్ని, రాయచూరు ప్రాంతాన్ని మళ్లీ అదుపులోకి తెచ్చాయి. ఆ తర్వాత 1666–68 మొఘల్ ఒప్పందాలు రాజ్యాన్ని కుదించాయి.

ఔరంగజేబు (ఆలంగీర్)

క్రీ.శ. 1658–1707

ఆరవ మొఘల్ చక్రవర్తి (1658–1707). తండ్రి తరఫున దక్కన్ వైస్రాయ్‌గా ఉన్నప్పుడు ఆయన గోల్కొండ చేత బాకీ కప్పం కట్టించాడు. 1656లో మీర్ జుమ్లా సాయంతో గోల్కొండలో అబ్దుల్లా కుతుబ్ షాను ముట్టడించాడు. రామగిరిని, కర్ణాటకను అప్పగించేలా చేశాడు. చక్రవర్తిగా ఆయన 1687లో ఎనిమిది నెలల ముట్టడి తర్వాత గోల్కొండను తీసుకున్నాడు. ఆ రాజ్యాన్ని హైదరాబాద్ మొఘల్ రాష్ట్రం (సుబా)గా చేశాడు. దానిని స్థిరపరచడానికి 1688 జనవరి వరకు కోట దగ్గరే ఉన్నాడు. ఈ పేజీ తెలుగు దేశ చరిత్రలో ఆయన పాత్రను మాత్రమే వివరిస్తుంది.

సిద్దీ మసూద్ ఖాన్

సుమారు క్రీ.శ. 1662–1688

బీజాపూర్ అబిసీనియన్ సామంతుడు. బళ్లారి గెజిటీర్ లెక్క ప్రకారం ఆయన 1662 నుంచి 1687 వరకు ఆదోని పాలకుడు, జాగీర్దారు (భూమి మంజూరు పొందినవాడు). 1678 నుంచి ఆయన బాల రాజు సికందర్ ఆదిల్ షాకు రాజ్య ప్రతినిధి. ఆయన ఆదోని జామా మసీదును కట్టించాడు. దాని శాసనాలు దానిని హిజ్రీ 1079 (1666–67) నాటిదిగా చెబుతాయి. రాజధాని నుంచి తరమబడిన ఆయన, తెలుగు దేశంలో బీజాపూర్ చివరి దుర్గంగా ఆదోనిని ఉంచుకున్నాడు. సర్కార్ ప్రకారం 1688లో ఆయన దానిని మొఘలులకు అప్పగించాడు.

అబుల్ హసన్ తానీషా

సుమారు క్రీ.శ. 1672–1699

తానీషా అని పిలిచే అబుల్ హసన్ గోల్కొండను పాలించిన చివరి కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ (1672–1687). ఆయన అబ్దుల్లా కుతుబ్ షాకు బంధువు, అల్లుడు. ఆయన పాలనను బ్రాహ్మణ సోదరులు మాదన్న, అక్కన్నలకు వదిలేశాడు. వారు రాజ్యాన్ని మరాఠాలతో మిత్రత్వంలోకి తెచ్చారు. ఔరంగజేబు దీనిని ఆయనపై నేరంగా మోపి, 1685లో హైదరాబాద్‌ను తీసుకున్నాడు. 1687లో ఔరంగజేబు గోల్కొండను ఎనిమిది నెలలు ముట్టడించాడు. చివరకు ద్రోహంతో ఒక ద్వారం తెరిచారు. అబుల్ హసన్ దౌలతాబాద్‌లో రాజ ఖైదీగా చనిపోయాడు.

సికందర్ ఆదిల్ షా

క్రీ.శ. 1672–1686

బీజాపూర్ తొమ్మిదవ, చివరి ఆదిల్ షాహీ సుల్తాన్ (పాలన 1672–1686). ఆయన చిన్న బాలుడిగా సింహాసనం ఎక్కి, రాజప్రతినిధుల కింద పాలించాడు: ఖవాస్ ఖాన్, బహలోల్ ఖాన్, ఆదోని జాగీర్దారు (భూమి మంజూరు పొందినవాడు) అయిన అబిసీనియన్ సిద్దీ మసూద్. ఆయన పాలనలో బీజాపూర్ కర్ణాటక్ కోటలను తీసుకోవడానికి శివాజీ కర్నూలు ప్రాంతం గుండా దండెత్తాడు (1677). రాయచూరు దోఆబ్‌ను మరాఠాలకు వదులుకున్నారు. 1686 సెప్టెంబర్ 12న ఔరంగజేబు బీజాపూర్‌ను తీసుకున్నాడు. సికందర్ 1700లో బందీగా చనిపోయాడు.

జోసెఫ్ ఫ్రాంస్వా డూప్లే

క్రీ.శ. 1697–1764

1742 నుంచి 1754 వరకు పాండిచ్చేరికి, భారతదేశంలోని ఫ్రెంచి స్థావరాలకు గవర్నర్. నిజాం సింహాసనం కోసం జరిగిన యుద్ధంలో ముజఫర్ జంగ్‌కు, తర్వాత సలాబత్ జంగ్‌కు మద్దతు ఇవ్వడం ద్వారా ఆయన ఫ్రెంచి కంపెనీకి మచిలీపట్నం మంజూరు (1750)ను, తన అధికారి బుస్సీ ద్వారా ఉత్తర సర్కారులను (1753) సంపాదించాడు. 1754లో గోదేహూ ఆయన స్థానంలోకి వచ్చాడు. ఆయన ఫ్రాన్స్‌లో పేదరికంలో చనిపోయాడు.

కాం బఖ్ష్

క్రీ.శ. 1707–1709

ఔరంగజేబు చిన్న కొడుకు (1667–1709). 1707లో ఆయన తండ్రి చనిపోయినప్పుడు ఆయన బీజాపూర్‌ను పాలించడానికి వెళ్తున్నాడు. ఆయన తనను తాను చక్రవర్తిగా ప్రకటించుకుని, నాణేలు ముద్రించి, హైదరాబాద్‌ను తన స్థానంగా చేసుకున్నాడు. అక్కడ ఆయన సుబేదార్ రుస్తం దిల్ ఖాన్‌ను ఏనుగుతో తొక్కించి చంపించాడు. ఆయన సోదరుడు బహదూర్ షా దక్షిణానికి దండెత్తి, 1709 జనవరి 13న హైదరాబాద్ దగ్గర ఆయనను ఓడించాడు. ఆ రాత్రే ఆయన తన గాయాలతో చనిపోయాడు.

సర్వాయి పాపడు (పాప్ రాయ్)

సుమారు క్రీ.శ. 1708

18వ శతాబ్దం మొదటి భాగపు తెలంగాణ తిరుగుబాటుదారుడు, కులపరంగా కల్లు గీసేవాడు. మొఘల్ చరిత్రకారుడు ఖాఫీ ఖాన్ ఆయనను పాప్ రాయ్ అంటాడు. భువనగిరి ప్రాంతంలోని షాపూర్‌లో, మరో దుర్గంలో ఉన్న కోటల నుంచి ఆయన దారులను దోచుకుని, మొఘల్ అధికారులను చంపాడు. 1708లో ఆయన వరంగల్‌ను దోచుకున్నాడు. ఆయనకు ద్రోహం జరిగి, పట్టుబడి, ఉరితీయబడ్డాడు. ఆయన తలను చక్రవర్తి దర్బారుకు పంపారు. ధనికులను దోచి పేదలకు అన్నం పెట్టిన, గోల్కొండను మూడు గంటలు ఆధీనంలో ఉంచుకున్న గౌండ్ల వీరుడు సర్వాయి పాపడుగా తెలంగాణ సంప్రదాయం ఆయనను గుర్తుంచుకుంటుంది.

అబ్దుల్ నబీ ఖాన్ (కడప నవాబు)

సుమారు క్రీ.శ. 1714

18వ శతాబ్దం మొదట్లో కడపను పాలించిన పఠాన్ (మియానా) నవాబు. గ్రిబుల్ ఇచ్చిన కాలక్రమ పట్టిక ఆయనను 'కడప నవాబులలో గొప్పవాడు' అంటుంది. చక్రవర్తి బహదూర్ షా ఆయనకు కడపను భూమి మంజూరుగా ఇచ్చాడని కిర్మాణీ చెప్పారు. కడప గెజిటీర్ ఆయన పాలనను 1714 నుంచి లెక్కిస్తుంది. ఆయన 1714లో సిద్ధవటాన్ని దాని కోట అధికారి నుంచి తీసుకున్నాడు. గండికోట, కంభం, గుర్రంకొండలను తన అధీనంలో ఉంచుకున్నాడు. పుంగనూరు పాలెగాడితో కప్పం కట్టించాడు, బారామహల్‌పై దాడి చేశాడు, ఆర్కాట్ నవాబుతో కలిసి మైసూరు నుంచి డబ్బు వసూలు చేశాడు. కడప పట్టణాన్ని ఆయనే స్థాపించాడని స్థానిక సంప్రదాయం చెబుతుంది. 1732 నాటికి ఆయన పాలన ఆగిపోయింది. ఆ సంవత్సరపు ఒక శాసనం ఆయన కొడుకును నవాబుగా పేర్కొంటుంది.

చార్లెస్ డి బుస్సీ

క్రీ.శ. 1718

1718లో పుట్టిన ఫ్రెంచి సేనాపతి. 1751 నుంచి 1758 వరకు నిజాములు ముజఫర్ జంగ్, సలాబత్ జంగ్‌ల ఆస్థానంలో ఫ్రెంచి సైన్యానికి నాయకత్వం వహించాడు. ఆయన సలాబత్ జంగ్‌ను సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టి, 1753లో ఆయన నుంచి ఫ్రెంచి కంపెనీకి నాలుగు ఉత్తర సర్కారులను పొందాడు. విజయనగరం రాజా, జమీందారుల ద్వారా వాటిని పాలించాడు. 1757లో బొబ్బిలి కోటను నాశనం చేశాడు, తీరంలోని ఇంగ్లీషు ఫ్యాక్టరీలను తీసుకున్నాడు. 1758లో లాలీ ఆయనను కర్ణాటకకు వెనక్కి పిలిపించాడు. ఆయన వదిలి వెళ్లిన సర్కారులను కల్నల్ ఫోర్డ్ చేతిలో ఫ్రెంచి వారు కోల్పోయారు.

నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా I (మీర్ కమరుద్దీన్)

క్రీ.శ. 1724–1748

అసఫ్ జాహీ వంశ స్థాపకుడు, హైదరాబాద్ మొదటి నిజాం. తురానీ సంతతికి చెందిన మొఘల్ సామంతుడు. ఆయన 1671లో ఢిల్లీలో పుట్టాడు. 1713లో నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అనే బిరుదుతో ఆయనను దక్కన్ సుబేదారుగా నియమించారు. 1724లో బేరార్‌లోని శకర్ ఖేడాలో ఆయన పాలకుడు ముబారిజ్ ఖాన్‌ను ఓడించి చంపాడు, అసఫ్ జా అనే బిరుదు పొందాడు. 1748లో బుర్హాన్‌పూర్‌లో చనిపోయే వరకు ఆయన దక్కన్‌ను స్వతంత్ర పాలకుడిగా పాలించాడు. ఆయన సమాధి ఔరంగాబాద్ దగ్గరి ఖుల్దాబాద్‌లో ఉంది.

హిమ్మత్ బహదూర్ ఖాన్ (కర్నూలు నవాబు)

క్రీ.శ. 1733–1751

1733 నుంచి 1751 వరకు కర్నూలు పఠాన్ నవాబు. కర్నూలు మాన్యువల్ ఆయనను హిమాయత్ ఖాన్ అని, కిర్క్‌ప్యాట్రిక్ కుటుంబ చిత్రణ బహదూర్ ఖాన్ లేదా హిమ్మత్ బహదూర్ అని పిలుస్తాయి. 1741లో మరాఠాలు ఆయన దేశాన్ని ఆక్రమించారు. 1750లో నాసిర్ జంగ్ ఆయనను తన శిబిరానికి పిలిచాడు. జింజీ దగ్గర నాసిర్ జంగ్ హత్యతో ముగిసిన, ఫ్రెంచి వారితో కలిసి చేసిన కుట్రలో ఆయన కడప, సావనూరు పఠాన్ నవాబులతో చేరాడు. కాల్చింది ఆయనే అని చాలా మంది చరిత్రకారులు చెబుతారు. 1751 మొదట్లో ముగ్గురు నవాబులు రాయచోటి దగ్గర కొత్త నిజాం ముజఫర్ జంగ్‌పై తిరగబడ్డారు. హిమ్మత్ బహదూర్ ఈటెతో ఆయనను చంపి, తానూ నరికివేయబడ్డాడు. తర్వాత సలాబత్ జంగ్, బుస్సీ కర్నూలుపై దాడి చేసి పట్టుకుని, ఆయన కొడుకులను హైదరాబాద్‌కు తీసుకువెళ్లారు.

మురారిరావు ఘోర్పడే

సుమారు క్రీ.శ. 1741–1776

జీతం కోసం పోరాడిన ఘోర్పడే కుటుంబానికి చెందిన మరాఠా సైనికుడు. 1740ల నుంచి 1776లో హైదర్ అలీ కోటను తీసుకునే వరకు ఆయన గుత్తి ప్రభువు. 1741లో మరాఠాలు ఆయనను తిరుచిరాపల్లి పాలకుడిగా వదిలారు. 1740ల మధ్యలో ఆయన దానిని మొదటి నిజాంకు అప్పగించి, దక్కన్ సుబేదార్ కింద గుత్తి నాయకుడిగా అంగీకారం పొందాడు. ఓర్మ్ ఆనాటి అత్యుత్తమ భారతీయ సైనికులుగా భావించిన ఆయన గుర్రపు సైనికులు కర్ణాటక యుద్ధాలలో ముహమ్మద్ అలీ, ఇంగ్లీషువారి తరఫున, మైసూరు తరఫున, ఫ్రెంచి వారి తరఫున పోరాడారు. తర్వాత వారు హైదర్‌కు వ్యతిరేకంగా ఇంగ్లీషువారితో కలిసి పోరాడారు. ఆయన పెనుకొండ, మడకశిరలను నిలుపుకుని, అనంతపురం పాలెగాళ్ల నుంచి కప్పం తీసుకున్నాడు. గుత్తి దీర్ఘ ముట్టడి తర్వాత ఆయన హైదర్‌కు లొంగిపోయి, కబ్బాళదుర్గంలో ఖైదీగా చనిపోయాడు.

నాసిర్ జంగ్ (మీర్ అహ్మద్ ఖాన్)

క్రీ.శ. 1748–1750

నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా I రెండవ కొడుకు. 1748లో తన తండ్రి చనిపోయినప్పుడు ఆయన దక్కన్ ఖజానాను, సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఆయన సోదరి కొడుకు ముజఫర్ జంగ్‌కు, ఫ్రెంచి వారికి వ్యతిరేకంగా ఇంగ్లీషువారు ఆయనకు మద్దతు ఇచ్చారు. 1750లో ఆయన ముజఫర్ జంగ్‌ను బందీగా పట్టుకున్నాడు. 1750 డిసెంబర్‌లో డూప్లే ప్రోత్సహించిన కుట్రలో కడప నవాబు ఆయన ఏనుగుపై ఉండగా ఆయనను కాల్చి చంపాడు.

ముహమ్మద్ అలీ ఖాన్ వాలాజా

క్రీ.శ. 1749–1795

1749 నుంచి 1795 వరకు కర్ణాటక (ఆర్కాటు) నవాబు, అన్వరుద్దీన్ ఖాన్ కొడుకు. 1749లో ఆంబూరులో ఆయన తండ్రి చంపబడ్డాడు. ఆయన తిరుచిరాపల్లిలో నిలబడి, ఇంగ్లీషు సాయంతో చందా సాహెబ్, ఫ్రెంచి వారి నుంచి నవాబు పదవిని గెలుచుకున్నాడు. 1763 పారిస్ ఒప్పందం ఆయనను గుర్తించింది. మొఘల్ చక్రవర్తి ఆయనకు వాలాజా అనే బిరుదు ఇచ్చాడు. ఆయన తెలుగు జిల్లాలు 1757లో తిరుగుబాటు చేసిన ఆయన సోదరుడు నజీబుల్లా కింద నిలుపుకున్న నెల్లూరు, ఒంగోలు, పల్నాడు. ఆయన కంపెనీకి, ప్రైవేటు అప్పులవారికి పెద్ద అప్పులు పడ్డాడు. 1781లో ఆయన కర్ణాటక ఆదాయాలను కంపెనీకి అప్పగించాడు. 1790–92లో కంపెనీ వాటి నిర్వహణను తీసుకోవడం చూశాడు. 1792 ఒప్పందం ద్వారా దాని సైన్యాల కోసం ఏటా తొమ్మిది లక్షల వరహాలు చెల్లించడానికి ఒప్పుకున్నాడు. ఆయన 1795 అక్టోబర్‌లో చనిపోయాడు.

ముజఫర్ జంగ్ (హిదాయత్ ముహియుద్దీన్ ఖాన్)

క్రీ.శ. 1750–1751

నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా I ఇష్టమైన కూతురు ద్వారా ఆయన మనవడు, బీజాపూర్ పాలకుడు. 1748లో తన తాత మరణంతో ఆయన చందా సాహెబ్, ఫ్రెంచి వారి సాయంతో దక్కన్‌పై హక్కు కోరాడు. 1750లో ఆయన మేనమామ (uncle) నాసిర్ జంగ్ ఆయనను జైలులో పెట్టాడు. 1750 డిసెంబర్‌లో నాసిర్ జంగ్ హత్యకు గురైనప్పుడు ఆయనను సుబేదార్‌గా ప్రకటించారు. ఆయన ఫ్రెంచి వారికి మచిలీపట్నాన్ని, ఇతర భూమిని మంజూరు చేశాడు. 1751 మొదట్లో దక్కన్‌కు తిరిగి వెళ్తుండగా కర్నూలు నవాబు ఆయనను చంపాడు.

సలాబత్ జంగ్

క్రీ.శ. 1751–1761

నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా I మూడవ కొడుకు. 1751లో ఫ్రెంచి సేనాని బుస్సీ ఆయనను దక్కన్ సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాడు. బుస్సీ రక్షణలో ఆయన మరాఠాలను, తన అన్న ఘాజీ-ఉద్-దీన్‌ను ఓడించాడు. 1753లో ఉత్తర సర్కారులను ఫ్రెంచి వారికి అప్పగించాడు. కర్నల్ ఫోర్డ్ ఫ్రెంచి వారిని తీరం నుంచి తరిమిన తర్వాత, ఆయన మచిలీపట్నాన్ని ఇంగ్లీషువారికి వదులుకున్నాడు (1759). ఆయన సోదరుడు నిజాం అలీ ఆయన మంత్రిగా అధికారం చేపట్టి, 1761 లేదా 1762లో ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేసి, దాదాపు 1763లో జైలులో ఆయనను చంపించాడు.

రణమస్త్ ఖాన్ (మునవ్వర్ ఖాన్, కర్నూలు నవాబు)

క్రీ.శ. 1752–1792

1752 నుంచి 1792 వరకు కర్నూలు పఠాన్ నవాబు, హిమ్మత్ బహదూర్ ఖాన్ సోదరుడు. ఆయనను రణమస్త్ ఖాన్ అని, మునవ్వర్ ఖాన్ అని పిలిచారు. ఆయన సోదరుడు చనిపోయాడు, 1751లో ఫ్రెంచి వారు కర్నూలును ఆక్రమించారు. ఆయన ఆర్కాటు నుంచి తిరిగి వచ్చి, కడప నవాబు డబ్బుతో, కర్నూలు దేశ్‌ముఖ్ సాయంతో సైన్యాన్ని సమకూర్చాడు. 1752లో ఆయన నిజాం అధికారి, గద్వాల రాజా నుంచి తన రాజధానిని తిరిగి గెలుచుకున్నాడు. ఆయన నిజాంకు, 1769 నుంచి లేదా దాదాపు 1775 నుంచి హైదర్ అలీకి కప్పం చెల్లించాడు. ఒక సాధువు హైదర్‌ను భయపెట్టడానికి చేసిన ప్రయత్నం విఫలమైన తర్వాత ఆయన హైదర్‌కు చెల్లించాడని స్థానిక సంప్రదాయం చెబుతుంది. చెల్లించని కప్పం కోసం టిప్పు సుల్తాన్ ఆయనపై ఒత్తిడి తెచ్చాడు. 1790–92లో టిప్పుకు వ్యతిరేకంగా నిజాం సైన్యంతో ఆయన కొడుకు అలిఫ్ ఖాన్ ఆయన అశ్వికులకు నాయకత్వం వహించాడు. ఆయన 1792లో చనిపోయాడు.

అబ్దుల్ హలీం ఖాన్ (కడప నవాబు)

క్రీ.శ. 1761–1779

కడపను పాలించిన చివరి పఠాన్ నవాబు. ఆయన 1761 నుంచి 1779లో హైదర్ అలీ జయించే వరకు కడప, సిద్ధవటం (సిధౌట్)లను పాలించాడు. సి. పి. బ్రౌన్ అనువదించిన ఒక తెలుగు కథనం ప్రకారం, 1761లో సిద్ధవటం కోటలోని చెరసాల నుంచి ఆయనను విడిపించారు. నవాబు మొహసిన్ ఖాన్ వెళ్లిపోయినప్పుడు ఆయన పాలకుడయ్యాడు. గ్రిబుల్ ప్రకారం ఆయన తన చిన్నాన్న తర్వాత వచ్చాడు. ఆ చిన్నాన్నను గ్రిబుల్ మహసిం ఖాన్ అంటారు. ఆయన 1769లో హైదర్‌కు డబ్బు చెల్లించాడు, 1776లో గుర్రపు సైనికులను పంపాడు. కానీ హైదర్‌కు వ్యతిరేకంగా నిజాం సేనాపతి పక్షం వహించాడు. 1779లో హైదర్, మీర్ సాహెబ్ దువ్వూరు దగ్గర ఆయన పఠాన్ గుర్రపు సైనికులను ఓడించారు, కడపను తీసుకున్నారు, సిద్ధవటంలో ఆయనను లొంగిపోయేలా చేశారు. ఆయన శ్రీరంగపట్టణంలో ఖైదీగా చనిపోయాడు. ఆయన సోదరి బఖ్షీ బేగంగా హైదర్ భార్య అయింది.

హైదర్ అలీ

క్రీ.శ. 1761–1782

1761లో మైసూరుకు అధిపతి అయి, 1782 డిసెంబర్‌లో చనిపోయే వరకు దానిని పాలించిన సైనికుడు. తెలుగు దేశంలో ఆయన 1762లో మరాఠా మురారిరావు నుంచి పెనుకొండ, మడకశిరలను తీసుకున్నాడు. 1768లో తన బావమరిది మీర్ సాహెబ్ ద్వారా గుర్రంకొండను తిరిగి గెలుచుకున్నాడు. 1775లో బళ్లారిని, 1776లో మురారిరావు నుంచి గుత్తిని తీసుకున్నాడు. 1779లో ఆయన కడప నవాబును జయించాడు. కర్నూలు నవాబు, బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంతాల పాలెగాళ్లు ఆయనకు కప్పం కట్టారు. 1780లో కర్ణాటకపై ఆయన దండయాత్ర రెండవ మైసూరు యుద్ధాన్ని మొదలుపెట్టింది.

మొదటి మాధవరావు పేష్వా

క్రీ.శ. 1761–1772

1761 నుంచి 1772 నవంబర్‌లో తన మరణం వరకు మరాఠాల పేష్వా (ప్రధాన మంత్రి), బాలాజీ బాజీరావు కొడుకు. యువకుడిగా ఆయన 1763లో గోదావరి మీది రాక్షసభువన్ దగ్గర నిజాం అలీకి వ్యతిరేకంగా తన బాబాయి రఘునాథరావు పక్కన పోరాడాడు. మైసూరు హైదర్ అలీతో యుద్ధాలలో ఆయన 1767లో సిరాను తీసుకున్నాడు. తర్వాత మైసూరు సేనాపతి మీర్ సాహెబ్ మరాఠాల నుంచి గుర్రంకొండను పొందాడు. ఆయన బాబాయి త్రయంబకరావు 1771లో ముట్టడి ద్వారా గుర్రంకొండను తీసుకున్నాడు. 1773–74లో టిప్పు దానిని తిరిగి తీసుకునే వరకు 1772 జూన్ ఒప్పందం దానిని మరాఠాల దగ్గరే ఉంచింది.

నిజాం అలీ ఖాన్ (అసఫ్ జా II)

క్రీ.శ. 1761–1803

నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా I నాల్గవ కొడుకు. 1761–62లో ఆయన తన సోదరుడు సలాబత్ జంగ్‌ను పక్కకు నెట్టి, 1803లో హైదరాబాద్‌లో చనిపోయే వరకు దక్కన్‌ను పాలించాడు. ఆయన పాలనలో ఉత్తర సర్కారులు ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి చేరాయి (1766, గుంటూరు 1788లో). నిజాం టిప్పు సుల్తాన్‌కు వ్యతిరేకంగా బ్రిటిష్‌వారితో చేరాడు, ఖర్దాలో (1795) మరాఠాల చేతిలో ఓడిపోయాడు, శాశ్వత సబ్సిడియరీ సైన్యాన్ని అంగీకరించాడు (1798). దాని ఖర్చు కోసం ఆయన తన మైసూరు లాభాలను, అంటే తర్వాతి రాయలసీమ దత్త మండలాలను వదులుకున్నాడు (1800). మక్కా మసీదులో సమాధి చేయబడిన మొదటి నిజాం ఆయనే.

సర్ థామస్ మన్రో

క్రీ.శ. 1761–1827

సర్ థామస్ మన్రో (1761–1827) స్కాట్లాండ్‌కు చెందిన సైనికుడు, పరిపాలకుడు. 1800 నుంచి 1807 వరకు రాయలసీమ దత్త మండలాల మొదటి ప్రిన్సిపల్ కలెక్టర్‌గా ఆయన పాలెగాళ్లను (స్థానిక సైనిక నాయకులు) అణచివేసి, ప్రతి రైతుతో రైత్వారీ సెటిల్‌మెంట్ చేశారు. 1820లో ఆయన మద్రాసు గవర్నర్ అయ్యారు. 1827 జూలై 6న అప్పుడు బళ్లారి జిల్లాలో ఉన్న పత్తికొండలో పదవిలో ఉండగానే ఆయన చనిపోయారు. దత్త మండలాలలో గేయాలతో, 'తండ్రి'గా ఆయనను గుర్తుంచుకున్నారు.

కమరుద్దీన్ ఖాన్

క్రీ.శ. 1781–1799

మీర్ సాహెబ్ కొడుకు, టిప్పు సుల్తాన్‌కు వరుసకు సోదరుడు. 1781–82లో ఆయన తన తండ్రి తర్వాత గుర్రంకొండ, కడప ప్రాంతానికి అధిపతి అయ్యాడు. 1783లో ఆయన కడప నవాబు పదవికి ఒక హక్కుదారుని, కంబంను తీసుకున్న ఇంగ్లీషు దళాన్ని ఓడించాడు. 1785లో టిప్పు ఆయనను బంధించి ఆయన జాగీర్లను తీసివేశాడు, కానీ 1791లో ఆయన మళ్లీ మైసూరు సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు. 1799లో శ్రీరంగపట్టణం పతనం తర్వాత ఆయన బ్రిటిష్‌వారికి లొంగిపోయాడు. విభజన ఒప్పందం గుర్రంకొండ జిల్లాలలో ఆయనకు వ్యక్తిగత జాగీర్ ఇవ్వడానికి నిజాంను కట్టుబడి ఉంచింది.

టిప్పు సుల్తాన్

క్రీ.శ. 1782–1799

హైదర్ అలీ కొడుకు. 1782 డిసెంబర్ నుంచి 1799 మే 4న శ్రీరంగపట్టణం పతనంలో చంపబడే వరకు మైసూరు పాలకుడు. యువ సేనానిగా ఆయన 1773–74లో మరాఠాల నుంచి గుర్రంకొండను తిరిగి తీసుకున్నాడు. సుల్తాన్‌గా ఆయన గుత్తి, గుర్రంకొండ, కడప, బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంతాన్ని ఆధీనంలో ఉంచుకున్నాడు. ఆయన గుత్తికి, గుర్రంకొండకు ఫైజ్ హిసార్, జఫరాబాద్ అనే కొత్త పేర్లు పెట్టి, రెండు చోట్లా రాగి నాణేలు ముద్రించాడు. 1786లో ఆయన ఆదోనిని ముట్టడించి, రాయదుర్గం, హర్పనహళ్లి పాలెగాళ్లను పట్టుకున్నాడు. 1792 ఒప్పందం ద్వారా ఆయన కడప, గుర్రంకొండ, బళ్లారి, తాడిపత్రిలను నిజాంకు వదులుకున్నాడు. ఆయన మిగిలిన తెలుగు జిల్లాలు ఆయన మరణం తర్వాత నిజాంకు వెళ్లి, 1800లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించబడ్డాయి.

అసద్ అలీ ఖాన్ (ముజఫ్ఫరుల్ ముల్క్, బనగానపల్లె)

సుమారు క్రీ.శ. 1783–1815

18వ శతాబ్దం చివరలో బనగానపల్లె జాగీర్ (భూమి మంజూరు)కు సహ-పాలకుడు. ఆయన బిరుదు ముజఫ్ఫరుల్ ముల్క్. తల్లి వైపు నుంచి ఆయన మొఘల్ ఖిల్లాదారు (కోట అధికారి) ముహమ్మద్ బేగ్ ఖాన్ వంశానికి మనవడు. ఆయన చెంచెలిమలను అనుభవించాడు, తన చిన్న వయసు సోదరుని కొడుకుల కోసం బనగానపల్లెను నిర్వహించాడు. 1783లో టిప్పు సుల్తాన్ జాగీరును స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు ఆయన ఒక పాలెగాడి దగ్గర ఆశ్రయం పొందాడు. 1790లో నిజాం సైన్యంతో ఆయన, ఆయన సోదరుని కొడుకు గులాం అలీ ఖాన్ తమ్మడపల్లె దగ్గర టిప్పు అధికారిని ఓడించి ప్రాంతాన్ని తిరిగి గెలుచుకున్నారు. 1791లో టిప్పుకు వ్యతిరేకంగా ఆయన నిజాం సేవలో ఉన్నాడు. కొంత కాలం కడప సుబేదారుగా ఉన్నాడు. 1800లో జాగీరును ఆయనకు, ఆయన సోదరుని కొడుకుకు కొనసాగించాలని నిజాం కంపెనీతో షరతు పెట్టాడు.

గులాం అలీ ఖాన్ (మన్సూరుద్దౌలా, బనగానపల్లె)

సుమారు క్రీ.శ. 1790–1822

1790 నుంచి 1820ల మొదటి వరకు బనగానపల్లె జాగీర్దారు (భూమి మంజూరు కలిగినవాడు). ఆయన బిరుదు మన్సూరుద్దౌలా. తర్వాత ఆ కుటుంబం ఆయనను సంస్థాన స్థాపకుడిగా భావించింది. హుసేన్ అలీ ఖాన్ కొడుకైన ఆయనకు 1783లో టిప్పు సుల్తాన్ జాగీరును ఖరారు చేసి, వెంటనే బహిష్కరించాడు. తన బాబాయి అసద్ అలీ ఖాన్‌తో, నిజాం సైన్యంతో కలిసి 1790లో తమ్మడపల్లె దగ్గర ఆయన దానిని తిరిగి గెలుచుకున్నాడు. ఆయన ఎక్కువగా హైదరాబాద్‌లో నివసించి, నిజాం సైన్యంలో పోరాడాడు. మరాఠాలతో పోరాటంలో కుడి చేతి పట్టు కోల్పోయాడు. 1800 అప్పగింత ప్రకారం జాగీరు కప్పం లేకుండా కంపెనీ అధీనంలోకి వెళ్లింది. చనిపోయే ముందు ఆయన తన బంధువులకు గ్రామాలను ఉప-జాగీర్లుగా పంచి, తన కొడుకు హుసేన్ అలీ ఖాన్‌ను మస్నద్ (సింహాసనం)పై కూర్చోబెట్టాడు.

రెండవ అలిఫ్ ఖాన్ (కర్నూలు నవాబు)

క్రీ.శ. 1792–1815

1792 నుంచి 1815 వరకు కర్నూలు పఠాన్ నవాబు. ఆయన రణమస్త్ (మునవ్వర్) ఖాన్ మూడవ కొడుకు. కర్నూలు మాన్యువల్ ఆయనను అలూఫ్ ఖాన్ అంటుంది. ఆయన తన అన్న హసన్ అలీ ఖాన్‌ను అణచాడు. 1795లో ఖర్దా దగ్గర నిజాం కోసం 1,400 గుర్రపు సైనికులను నడిపించాడు. టిప్పు సుల్తాన్ కప్పం కోరడాన్ని తిరస్కరించాడు. 1800లో నిజాం కర్నూలు కప్పాన్ని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించాడు. అలిఫ్ ఖాన్ అది చెల్లించవలసినది కాదని అన్నాడు, కానీ తన ఇష్టంతో చెల్లించడానికి ఒప్పుకున్నాడు. 1804లో ఆ చెల్లింపును ఎనిమిది సంవత్సరాలు ఒకటింపావు లక్ష గద్వాల్ రూపాయలుగా, ఆ తర్వాత ఒక లక్షగా నిర్ణయించారు. దానితో పాటు 500 గుర్రపు సైనికులు, 500 కాల్బలం ఇవ్వాలి. ఆయన తన ఇష్టమైన కొడుకు గులాం రసూల్‌ను వారసుడిగా చేయాలని ప్రయత్నించి, పెద్ద కొడుకును బంధించాడు. 1813లో కంపెనీ సైన్యం అతనిని విడిపించింది. ఆయన పాలనను కఠినమైనదిగా గుర్తుంచుకున్నారు.

సికందర్ జా (అసఫ్ జా III)

క్రీ.శ. 1803–1829

నిజాం అలీ ఖాన్ పెద్ద కొడుకు, 1803 నుంచి 1829 వరకు హైదరాబాద్ నిజాం. ఆయన పాలన 1803 మరాఠా యుద్ధంతో మొదలై అప్పుతో ముగిసింది. ఆయన పాలనను తన మంత్రులు మీర్ ఆలం, మునీర్-ఉల్-ముల్క్, వారి ఉప మంత్రి చందూలాల్‌కు వదిలాడు. వారి కింద దాదాపు 1820 నుంచి యూరోపియన్ అధికారులు జిల్లాలను పర్యవేక్షించారు. ఉత్తర సర్కారుల నుంచి నిజాంకు వచ్చే కప్పాన్ని ఒకేసారి మొత్తం చెల్లించి కొనేశారు (1823). సికింద్రాబాద్ కంటోన్మెంట్‌కు ఆయన పేరు పెట్టారు.

సర్ ఆర్థర్ కాటన్

క్రీ.శ. 1803–1899

మద్రాసు సైన్యంలో ఇంజనీర్ అధికారి (1803–1899). ఆయన ధవళేశ్వరం దగ్గర గోదావరిపై ఆనకట్ట (1847–1852)ను రూపొందించి కట్టించాడు. అది గోదావరి డెల్టాను నీటిపారుదల ఉన్న వరి భూమిగా మార్చింది. బెజవాడ దగ్గర కృష్ణా ఆనకట్ట (1852–1855లో కట్టారు) ప్రణాళికకు ఆయన మద్దతు ఇచ్చాడు. విశాఖపట్నంలో ఆయన 1844లో సముద్ర గ్రోయిన్లను, సెయింట్ జాన్స్ చర్చిని కట్టించాడు. ఎగువ గోదావరిలో పడవ ప్రయాణ ప్రణాళికను ఆయన రూపొందించాడు. దానిలో దుమ్ముగూడెం ఆనకట్ట మిగిలి ఉంది.

మీర్ ఆలం (మీర్ అబుల్ ఖాసిం)

క్రీ.శ. 1804–1808

నిజాములు నిజాం అలీ ఖాన్, సికందర్ జాల దౌత్యవేత్త, సేనాపతి, మంత్రి. ఆయన పర్షియాలోని షుష్తర్‌కు చెందిన సయ్యద్ కుటుంబం నుంచి వచ్చాడు. 1786–89లో కలకత్తాలో, 1791లో లార్డ్ కార్న్‌వాలిస్ దగ్గర ఆయన నిజాంకు ప్రాతినిధ్యం వహించాడు. 1799లో టిప్పు సుల్తాన్‌కు వ్యతిరేకంగా నిజాం సైన్యానికి నాయకత్వం వహించాడు. 1804 నుంచి 1808లో తన మరణం వరకు మంత్రిగా ఉన్నాడు. శ్రీరంగపట్టణం బహుమతి ధనంలో తన వాటాతో ఆయన హైదరాబాద్‌కు నైరుతిన మీర్ ఆలం చెరువు (1806)ను కట్టించాడు. ఆయన సాలార్ జంగ్ I ముత్తాత.

చందూలాల్

క్రీ.శ. 1806–1843

1808 నుంచి 1843 వరకు సికందర్ జా, నాసిర్-ఉద్-దౌలాల కింద హైదరాబాద్ పేష్కార్ (ఉప మంత్రి), ఆచరణలో ప్రధాన మంత్రి. అసఫ్ జాతో దక్కన్‌కు వచ్చిన కుటుంబంలో 1766లో పుట్టాడు. ఆయన సుంకాల శాఖ నుంచి ఎదిగాడు. 1806లో పేష్కార్ అయ్యాడు. అధికారం లేని మంత్రి మునీర్-ఉల్-ముల్క్ తరఫున పాలించాడు. బ్రిటిష్ మిత్రత్వాన్ని గట్టిగా పట్టుకున్నాడు. ఆయన ప్రభుత్వం సంస్కరించిన సైన్యాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. అదే హైదరాబాద్ కంటింజెంట్ అయింది. కానీ ఆయన ప్రభుత్వం తీవ్రమైన అప్పుల్లో పడింది. ఆయన 1843 సెప్టెంబర్ 6న రాజీనామా చేసి, 1845 ఏప్రిల్‌లో చనిపోయాడు. ఆయన ఉదారతకు ప్రసిద్ధుడు.

గులాం రసూల్ ఖాన్ (కర్నూలు నవాబు)

క్రీ.శ. 1823–1839

1823 నుంచి 1839 వరకు పాలించిన చివరి కర్నూలు నవాబు. ఆయన రెండవ అలిఫ్ ఖాన్ చిన్న కొడుకు. మరో సోదరుడు ముజఫర్ ఖాన్‌ను హత్య నేరానికి జైలులో పెట్టిన తర్వాత ఆయన తన సోదరుడు మునవ్వర్ ఖాన్ తర్వాత పాలకుడయ్యాడు. కర్నూలు మాన్యువల్ ఆయన పాలనను దురాశపూరితమైనదిగా, ఆయన అలవాట్లను దుబారాగా వర్ణిస్తుంది. బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా వహాబీ కుట్ర గురించి వార్తలు వస్తున్న సమయంలో, ఆయన తన కోటలను బాగు చేయిస్తున్నాడని, రహస్యంగా ఫిరంగులు, యుద్ధ సామగ్రి పోగు చేస్తున్నాడని మద్రాసు ప్రభుత్వానికి తెలిసింది. అది 1839లో సైన్యంతో ఒక కమిషన్‌ను పంపింది. ఆయన కోటను అప్పగించాడు. జీతాలు అందని ఆయన రోహిల్లా, అరబ్ సైనికులపై కాల్పులు జరిగాయి. ఆయనను తిరుచిరాపల్లికి పంపారు. అక్కడ ఒక సేవకుడు ఆయనను హత్య చేశాడు. ఆయన జాగీరును స్వాధీనం చేసుకుని, ఆయన కుటుంబానికి పింఛన్లు ఇచ్చారు.

నాసిర్-ఉద్-దౌలా (అసఫ్ జా IV)

క్రీ.శ. 1829–1857

1829 నుంచి 1857 వరకు హైదరాబాద్ నిజాం, సికందర్ జా పెద్ద కొడుకు. ఆయన కోరికపై జిల్లాలను పర్యవేక్షించిన బ్రిటిష్ అధికారులను ఉపసంహరించారు. తర్వాత దుష్పరిపాలన, అప్పు, హైదరాబాద్ కంటింజెంట్ బకాయిలు వచ్చాయి. 1843లో చందూలాల్ రాజీనామా చేశారు. 1853 మే 21 నాటి ఒప్పందం ద్వారా కంటింజెంట్ ఖర్చు కోసం బేరార్, ఉస్మానాబాద్, రాయచూరు దోఆబ్‌లను బ్రిటిష్‌వారికి అప్పగించారు. ఒక వారం తర్వాత ఆయన సాలార్ జంగ్‌ను మంత్రిగా నియమించాడు. ఆయన 1857 మే 16న చనిపోయాడు.

ఉయ్యాలవాడ నరసింహారెడ్డి

క్రీ.శ. 1846

కర్నూలు సీమలోని ఉయ్యాలవాడ, నొస్సం పూర్వ పాలెగాళ్ల (స్థానిక నాయకుల) కుటుంబ సభ్యుడు. 1846లో ఆయన కంపెనీ ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా కట్టుబడులను (గ్రామ రెవెన్యూ బంట్రోతులను) లేవనెత్తారు, కోయిలకుంట్ల ఖజానాను దోచుకున్నారు, గిద్దలూరు వద్ద సైన్యంతో పోరాడారు. 1846 అక్టోబరులో ఆయన పట్టుబడ్డారు, కోయిలకుంట్లలో ఉరి తీయబడ్డారు. 1875, 1886 నాటి జిల్లా మాన్యువల్‌లు ప్రభుత్వ పక్షం నుంచి ఈ కథను చెబుతాయి.

గులాం ముహమ్మద్ అలీ ఖాన్ (బనగానపల్లె)

క్రీ.శ. 1848–1868

1848 నుంచి 1868 వరకు బనగానపల్లె జాగీర్దారు. ఒప్పందాలలో, కుటుంబ చరిత్రలో ఆయనను గులాం అలీ ఖాన్ అని పిలిచారు. మన్సూరుద్దౌలా మనవడైన ఆయనను ఆయన బాబాయి హుసేన్ అలీ ఖాన్ దత్తత తీసుకుని, తన కూతురును ఇచ్చి పెళ్లి చేశాడు. 1848లో కుటుంబ అప్పులు తీర్చిన తర్వాత మద్రాసు ప్రభుత్వం జాగీరును తిరిగి ఇచ్చింది, కానీ హుసేన్ అలీ ఖాన్ సనద్ (మంజూరు పత్రం) జారీ కాకముందే చనిపోయాడు. మరణశిక్ష తప్ప సివిల్, క్రిమినల్ న్యాయాధికారంతో 1849 సనద్‌ను గులాం అలీ ఖాన్ పొందాడు. 1862లో ముస్లిం చట్టం ప్రకారం వారసత్వాన్ని అనుమతించే రాజ సనద్ పొందాడు. ఆయనను కంపానియన్ ఆఫ్ ది స్టార్ ఆఫ్ ఇండియాగా చేశారు. ఆయన 1868 అక్టోబర్ 7న చనిపోయాడు.

కందుకూరి వీరేశలింగం

క్రీ.శ. 1848–1919

రాజమహేంద్రవరానికి చెందిన సంఘ సంస్కర్త, పత్రికా రచయిత, రచయిత (1848–1919). ఆయన బాలికల విద్య కోసం, వితంతువుల పునర్వివాహం కోసం పనిచేశారు. 1881లో మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో మొదటి వితంతు పునర్వివాహం జరిపించారు. తొలి తెలుగు సాంఘిక నవల రాజశేఖర చరిత్రము రాశారు.

సాలార్ జంగ్ I (మీర్ తురాబ్ అలీ ఖాన్)

క్రీ.శ. 1853–1883

ముప్పై సంవత్సరాలు (1853–1883) హైదరాబాద్ మంత్రి, మహబూబ్ అలీ ఖాన్ బాలుడిగా ఉన్నప్పుడు రాజప్రతినిధి. ఆయన మంత్రి మీర్ ఆలం మునిమనవడు. ఆయన 1847లో తెలంగాణలోని జిల్లాలకు తాలూక్‌దారు (జిల్లా అధికారి)గా మొదలుపెట్టి, 1853లో ఇరవై నాలుగేళ్ల వయసులో మంత్రి అయ్యారు. 1857లో ఆయన నిజాం ప్రభుత్వాన్ని బ్రిటిష్ వైపు ఉంచారు. ఆయన రాజ్యాన్ని పునర్వ్యవస్థీకరించారు: శిస్తు గుత్తేదారులకు బదులు జీతాలు పొందే ఆదాయ అధికారులు, రెవెన్యూ సర్వే, సెటిల్‌మెంట్, సివిల్, క్రిమినల్ న్యాయస్థానాలు, నలుగురు మంత్రుల కింద శాఖలు (1868), మెరుగైన ఆర్థిక స్థితి. ఆయన 1883 ఫిబ్రవరి 8 లేదా 9న చనిపోయారు.

అఫ్జల్-ఉద్-దౌలా (అసఫ్ జా V)

క్రీ.శ. 1857–1869

1857 నుంచి 1869 వరకు హైదరాబాద్ నిజాం. ఆయన నాసిర్-ఉద్-దౌలా పెద్ద కొడుకు. కంపెనీకి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ఉత్తర భారతదేశం అంతటా వ్యాపిస్తున్నప్పుడు, 1857 మే 16న ఆయన సింహాసనం ఎక్కాడు. తన మంత్రి సాలార్ జంగ్‌తో కలిసి ఆయన హైదరాబాద్‌ను బ్రిటిష్ వారి వైపు ఉంచాడు. 1857 జూలై 17న రెసిడెన్సీపై దాడి జరిగింది, ఆ దాడిని తిప్పికొట్టారు. 1860 ఒప్పందం ప్రకారం ఉస్మానాబాద్, రాయచూరు దోఆబ్‌లను ఆయనకు తిరిగి ఇచ్చారు. యాభై లక్షల అప్పును రద్దు చేశారు. షోరాపూర్‌ను ఆయన రాజ్యానికి కలిపారు. బేరార్ బ్రిటిష్ వారి ధర్మకర్తృత్వంలోనే ఉండిపోయింది. ఆయన 1869 ఫిబ్రవరి 26న చనిపోయాడు.

మౌల్వీ అల్లాఉద్దీన్

సుమారు క్రీ.శ. 1857–1884

రోహిల్లా నాయకుడు తుర్రేబాజ్ ఖాన్‌తో కలిసి 1857 జూలై 17న బ్రిటిష్ రెసిడెన్సీపై దాడికి నాయకత్వం వహించిన హైదరాబాద్ ముస్లిం మత బోధకుడు. ఆయన సుమారు రెండు సంవత్సరాలు నగరం దగ్గరి గ్రామాలలో దాక్కున్నారు, మంగళపల్లి వద్ద పట్టుబడ్డారు. నిజాం కోర్టు ఆయనకు యావజ్జీవ ద్వీపాంతర శిక్ష విధించింది. 1859 జూన్‌లో ఆయనను అండమాన్‌కు పంపారు. సుమారు 1884లో ఆయన అక్కడ మరణించారు.

రాజగోపాలకృష్ణ యాచేంద్ర (వెంకటగిరి)

క్రీ.శ. 1857–1916

నెల్లూరు జిల్లాలోని వెంకటగిరి రాజా, తర్వాత మహారాజా (1857–1916), వెలుగోటి కుటుంబ అధిపతి. ఆయన 1879లో పట్టాభిషిక్తుడయ్యారు. ఆయన వెంకటగిరిలో ఇంద్ర మహల్, టౌన్ హాల్ కట్టించారు. రెండు సార్లు మద్రాసు శాసన మండలిలో సభ్యులుగా ఉన్నారు. 1890లో మద్రాసు భూస్వాముల సంఘం స్థాపన నుంచి ఆయన దాని అధ్యక్షుడు. 1888లో ఆయనకు కె.సి.ఐ.ఇ., 1910లో మహారాజా, 1915లో జి.సి.ఐ.ఇ. బిరుదులు లభించాయి. ఆయన సోదరులను బొబ్బిలి, పిఠాపురం, జటప్రోలు కుటుంబాలు దత్తత తీసుకున్నాయి.

తుర్రేబాజ్ ఖాన్

క్రీ.శ. 1857–1859

మౌల్వీ అల్లాఉద్దీన్‌తో కలిసి 1857 జూలై 17న హైదరాబాద్‌లోని బ్రిటిష్ రెసిడెన్సీపై దాడికి నాయకత్వం వహించిన రోహిల్లా జమేదార్ (సాయుధ అనుచరుల నాయకుడు). ఆయన గాయపడి పట్టుబడ్డారు. నిజాం కోర్టు ఆయనను విచారించి యావజ్జీవ ద్వీపాంతర శిక్ష విధించింది. 1859 జనవరిలో ఆయన జైలు నుంచి తప్పించుకున్నారు. ఒక పోలీసు దళం ఆయనను పట్టుకున్నప్పుడు ఆయన చంపబడ్డారు.

రాంజీ గోండు

సుమారు క్రీ.శ. 1860

ఇప్పటి ఆదిలాబాద్ జిల్లాలోని నిర్మల్ ప్రాంతపు గోండు నాయకుడు. 1860లో నిజాం ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా రోహిల్లా బృందాలతో చేరిన గోండులకు ఆయన నాయకత్వం వహించారు. 1860 ఏప్రిల్‌లో నిర్మల్ కలెక్టర్ వారి శిబిరంపై దాడి చేశారు. రోహిల్లా నాయకుడు మియాన్ సాహెబ్ ఖుర్ద్ సహా దాదాపు ముప్పై మంది తిరుగుబాటుదారులు చనిపోయారు. కానీ రాంజీ తప్పించుకున్నారు. తర్వాత ఆయనను పట్టుకుని, విచారించి, నిర్మల్‌లో ఉరి తీశారు.

వెంకట శ్వేతాచలపతి రంగారావు (బొబ్బిలి)

క్రీ.శ. 1862

విశాఖపట్నం జిల్లాలోని బొబ్బిలి రాజా, తర్వాత మహారాజా. ఆయన 1862లో వెంకటగిరి రాజా చిన్న కొడుకుగా పుట్టారు. 1872లో బొబ్బిలి రాణి ఆయనను దత్తత తీసుకున్నారు. 1881లో ఆయన పీఠమెక్కారు. ఆయన 1893లో ఇంగ్లాండ్ వెళ్లారు. 1895లో ఆయనకు K.C.I.E. బిరుదు వచ్చింది. పెద్ద భూస్వాముల తరఫున ఆయన మద్రాస్ శాసన మండలిలో కూర్చుని, కౌలుదారు బిల్లుకు వ్యతిరేకంగా మాట్లాడారు. పందొమ్మిదవ శతాబ్దం చివరలో ఆయనకు మహారాజా బిరుదు వచ్చింది. 1926లో ఆయన ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయపు మొదటి ప్రో-ఛాన్సలర్ అయ్యారు.

కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు

క్రీ.శ. 1867–1938

కృష్ణా జిల్లా ఎలకుర్రుకు చెందిన, తెలుగు పత్రిక ఆంధ్ర పత్రిక స్థాపకుడు, అమృతాంజన్ బామ్ తయారీదారు (1867–1938). తన పత్రిక ద్వారా ఆయన సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమానికి మద్దతు ఇచ్చారు. సైమన్ కమిషన్‌కు వ్యతిరేకంగా మద్రాసులో ఒక సభకు అధ్యక్షత వహించారు. 1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో, 1932 శాసనోల్లంఘనలో ఆయన జైలుకు వెళ్లారు. 1934లో ఆయన కేంద్ర శాసనసభకు ఎన్నికయ్యారు.

ఫతే అలీ ఖాన్ (బనగానపల్లె నవాబు)

క్రీ.శ. 1868–1905

1868 నుంచి 1905 వరకు బనగానపల్లె పాలకుడు. 1876లో ఇచ్చిన వంశపారంపర్య నవాబు బిరుదు పొందిన మొదటి పాలకుడు ఆయనే. ఆయన 1848లో పుట్టాడు. ఆయన గులాం ముహమ్మద్ అలీ ఖాన్‌కు సోదరుని కొడుకు, అల్లుడు. ఆయన బాబాయి వితంతువు, ఒక అల్లుడి హక్కులను కాదని మద్రాసు ప్రభుత్వం ఆయనను అంగీకరించింది. ఆయనను కంపానియన్ ఆఫ్ ది స్టార్ ఆఫ్ ఇండియాగా చేశారు. ఆయన సంస్థానపు కోర్టులు, పోలీసు, జైలు, వైద్యశాలలను పునర్వ్యవస్థీకరించాడు. 1877లో ప్రభుత్వం నుంచి మూడు లక్షల రూపాయలు అప్పు తీసుకున్నాడు. చెడ్డ పాలన కారణంగా 1905 జనవరిలో ఆయనను సంస్థాన ప్రత్యక్ష నిర్వహణ నుంచి తొలగించారు. మూడు నెలల తర్వాత ఆయన చనిపోయాడు.

మీర్ మహబూబ్ అలీ ఖాన్ (అసఫ్ జా VI)

క్రీ.శ. 1869–1911

1869 నుంచి 1911 వరకు హైదరాబాద్ నిజాం, అఫ్జల్-ఉద్-దౌలా ఏకైక కొడుకు. రెండేళ్ల వయసులో సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టబడిన ఆయన సాలార్ జంగ్ I సంరక్షక పాలనలో పెరిగాడు. 1884 ఫిబ్రవరి 5న వైస్రాయ్ లార్డ్ రిప్పన్ నుంచి పూర్తి అధికారాలు తీసుకున్నాడు. ఆయన పాలనలో రైల్వేలు, నూలు మిల్లులు, 1892 నియమావళి, బేరార్‌ను బ్రిటిష్‌వారికి శాశ్వతంగా కౌలుకు ఇవ్వడం (1902), ఫలక్‌నుమా ప్యాలెస్ కొనుగోలు (1897), 1908 మూసీ వరద జరిగాయి. హైదరాబాద్‌లో 'మహబూబ్ పాషా'గా గుర్తుంచుకునే ఆయన 1911 ఆగస్టు 31న చనిపోయాడు.

చంద్రయ్య (రంప)

సుమారు క్రీ.శ. 1879–1881

గోదావరి, విశాఖపట్నం కొండ ప్రాంతాలలో 1879–1880 రంప తిరుగుబాటులో కొండ బృందాల నాయకుడు. ఆ తిరుగుబాటు రంప మన్సబ్దారు దోపిడీలకు, కొత్త కల్లు నియమాలకు, పోలీసులకు వ్యతిరేకంగా జరిగింది. 1879లో ఆయన అడ్డతీగల పోలీసు స్టేషన్‌ను తగలబెట్టి, నెలల తరబడి ఎదిరించారు. మరో తిరుగుబాటుదారు ద్రోహం చేసిన తర్వాత 1880లో గానీ 1881లో గానీ ఆయన చంపబడ్డారు. ఈ విషయంలో ఆధారాలు భిన్నంగా ఉన్నాయి.

కారం తమ్మన్నదొర

క్రీ.శ. 1879–1880

గోదావరి, విశాఖపట్నం కొండ ప్రాంతాలలో 1879–1880 రంప తిరుగుబాటు ప్రధాన నాయకులలో ఒకరు. పోలీసు చరిత్ర ఆయనను తిరుగుబాటుకు ప్రధాన నాయకుడు అని, 1880 జూలై 25న ఒక పోలీసు అధికారి ఆయనను కాల్చి చంపారని చెబుతుంది. గోదావరి గెజిటీర్ ప్రకారం 1880 అక్టోబర్‌లో ఆయన విశాఖపట్నం జిల్లాలోకి ఒక దాడికి నాయకత్వం వహించారు.

ముట్నూరి కృష్ణారావు

క్రీ.శ. 1879–1945

ప్రముఖ తెలుగు జాతీయవాద పత్రిక, మచిలీపట్నం కృష్ణా పత్రిక సంపాదకుడు (1879–1945). 1907లో తెలుగు జిల్లాలలో బిపిన్ చంద్ర పాల్ పర్యటనను ఆయన నిర్వహించారు, మచిలీపట్నంలో జాతీయ కళాశాల నిర్మాణంలో సహాయపడ్డారు. 1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో, 1932 శాసనోల్లంఘనలో, 1940–41 వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహంలో ఆయన జైలుకు వెళ్లారు.

అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు

క్రీ.శ. 1881–1962

1881లో పుట్టిన, విజయవాడకు చెందిన కాంగ్రెస్ నాయకుడు, న్యాయవాది. 1905 స్వదేశీ ఉద్యమం నుంచి క్విట్ ఇండియా వరకు ప్రతి కాంగ్రెస్ ఉద్యమంలో ఆయన పాల్గొన్నారు. 1922, 1930, 1932, 1933, 1940–41, 1942–43లలో ఆయన జైలుకు వెళ్లారు. ఆయన ఆంధ్రలో స్వరాజ్య పార్టీకి నాయకత్వం వహించారు, 1947–48లో హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్‌కు సహాయం చేశారు, 1956–62లో ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ స్పీకర్‌గా ఉన్నారు.

సాలార్ జంగ్ II (మీర్ లాయక్ అలీ ఖాన్)

క్రీ.శ. 1884–1887

1884 నుంచి 1887 వరకు హైదరాబాద్ మంత్రి, సాలార్ జంగ్ I పెద్ద కొడుకు. 1883లో తన తండ్రి మరణం తర్వాత ఆయన రాజా నరేంద్ర పర్షాద్‌తో కలిసి ఉమ్మడి నిర్వాహకుడిగా, రాజప్రతినిధి మండలి కార్యదర్శిగా పనిచేశారు. 1884 ఫిబ్రవరి 5న మహబూబ్ అలీ ఖాన్ పూర్తి అధికారాలు చేపట్టినప్పుడు, దాదాపు ఇరవై ఏళ్ల వయసులో ఆయనను మంత్రిగా చేశారు. 1884లో ఆయన ఒక అరబ్ అల్లర్లను అణచివేశారు. కానీ ఆయన సమకాలికులు చెప్పినట్లు దర్బారు కుట్రలు, ఆయన సొంత అవివేకాలు 1887 ఏప్రిల్‌లో ఆయన రాజీనామాకు దారితీశాయి. ఆయన 1889 జూలై 7న ఇరవై ఏడేళ్ల వయసులో చనిపోయారు. తర్వాత సాలార్ జంగ్ III అయిన శిశువు కొడుకును వదిలి వెళ్లారు.

చెరుకువాడ వెంకట నరసింహం

క్రీ.శ. 1887–1964

కృష్ణా జిల్లాలోని ఘంటసాలకు చెందిన కాంగ్రెస్ వక్త, రచయిత (1887–1964). ఆయన జాతీయవాద పత్రికలు దేశాభిమాని, కృష్ణా పత్రికలలో పనిచేశారు. మచిలీపట్నంలోని జాతీయ కళాశాలలో బోధించారు. 1921 సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమంలో, 1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో, 1932 శాసనోల్లంఘనలో ఆయన ఒక్కో సంవత్సరం జైలులో ఉన్నారు. ఆయనను ఉపన్యాస చక్రవర్తి అనేవారు.

వేమూరి రాంజీరావు

సుమారు క్రీ.శ. 1891–1963

దళితుల, గిరిజనుల కోసం పనిచేసిన మచిలీపట్నం సామాజిక కార్యకర్త (దాదాపు 1891–1963). ఆయన మచిలీపట్నంలో దళిత విద్యార్థుల కోసం ఒక ఉన్నత పాఠశాల, వసతి గృహం ఏర్పాటు చేశారు. 1930లో గాంధీ అరెస్టయినప్పుడు, నిరసనగా ఆయన రావు సాహెబ్ బిరుదును, మద్రాస్ శాసన మండలిలో తన నామినేటెడ్ స్థానాన్ని వదులుకున్నారు. ఆయన దీనబంధు అనే తెలుగు వారపత్రికను స్థాపించి, సంపాదకత్వం వహించారు.

సురవరం ప్రతాపరెడ్డి

క్రీ.శ. 1896–1953

మహబూబ్‌నగర్ జిల్లా ఆలంపూర్ తాలూకాకు చెందిన హైదరాబాద్ రాష్ట్ర తెలుగు రచయిత, సంపాదకుడు, ప్రజా కార్యకర్త (1896–1953). 1925 నుంచి 1949 వరకు ఆయన గోలకొండ పత్రికను స్థాపించి, సంపాదకత్వం వహించారు. 1930లో జోగిపేటలో మొదటి ఆంధ్ర మహాసభకు అధ్యక్షత వహించారు. సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం పొందిన తెలుగు ప్రజల సాంఘిక చరిత్రను రాశారు.

అల్లూరి సీతారామరాజు

క్రీ.శ. 1897–1924

గోదావరి, విశాఖపట్నం జిల్లాల కొండ ప్రాంతాలలో 1922–1924 రంప లేదా ఏజెన్సీ తిరుగుబాటు నాయకుడు. ఆయన ఆయుధాల కోసం పోలీస్ స్టేషన్లపై దాడులు చేశాడు. ప్రత్యేక పోలీసులను, అస్సాం రైఫిల్స్‌ను దాదాపు రెండు సంవత్సరాలు ఎదిరించాడు. 1924 మేలో ఆయనను పట్టుకుని కాల్చి చంపారు. ఆయన లక్ష్యాల గురించి, ఆయన మరణించిన తీరు గురించి ప్రభుత్వ కథనాలు, జాతీయవాద కథనాలు భిన్నంగా ఉన్నాయి.

గాం మల్లుదొర

క్రీ.శ. 1900

విశాఖపట్నం కొండ ప్రాంతాలలోని బట్టపనుకులకు చెందిన కోయ నాయకుడు (జననం 1900), 1922–1924 రంప తిరుగుబాటులో అల్లూరి సీతారామరాజు ఇద్దరు ప్రధాన సహాయకులలో ఒకరు. ఆయన 1923 సెప్టెంబర్‌లో పట్టుబడ్డారు. 1924 మేలో ఆయనకు మరణశిక్ష పడింది. తగ్గించిన శిక్షను ఆయన 1937 వరకు అండమాన్‌లో, ఒక నిర్బంధ శిబిరంలో అనుభవించారు. 1952లో ఆయన విశాఖపట్నం నుంచి మొదటి లోక్‌సభకు ఎన్నికయ్యారు.

కాకాని వెంకటరత్నం

క్రీ.శ. 1900–1972

కృష్ణా జిల్లా కాంగ్రెస్ నాయకుడు (1900–1972). 1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో, 1932 శాసనోల్లంఘనలో ఆయన జైలుకు వెళ్లారు. క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో మూడు సంవత్సరాలు నిర్బంధంలో ఉన్నారు. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ఆయన ఆంధ్రప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీ అధ్యక్షుడు, వ్యవసాయ శాఖ మంత్రి. ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఉద్యమ సమయంలో 1972 డిసెంబర్ 25న ఆయన విజయవాడలో చనిపోయారు.

ఎన్. జి. రంగా

క్రీ.శ. 1900

గుంటూరు జిల్లాలోని నిడుబ్రోలుకు చెందిన రైతు నాయకుడు, ఆర్థికవేత్త (జననం 1900). 1923 నుంచి ఆయన ఆంధ్రలో రైతు సంఘాలను నిర్వహించారు. 1934లో ఆంధ్ర సోషలిస్టు పార్టీని స్థాపించారు. యువ కార్యకర్తల కోసం రాజకీయ పాఠశాలలు నడిపారు. అఖిల భారత కిసాన్ సభ స్థాపనకు సహాయం చేశారు. గ్రామీణ రైతు సంఘాలను నిర్వహించినందుకు, మళ్లీ 1942లో ఆయన జైలుకు వెళ్లారు. 1951లో ఆయన కాంగ్రెస్‌ను వదిలి కృషికార్ లోక్ పార్టీని స్థాపించారు. 1952 నుంచి ఆయన రాజ్యసభలో ఉన్నారు.

కిషన్ ప్రసాద్

క్రీ.శ. 1901–1912

వంశపారంపర్య పేష్కార్, రెండుసార్లు హైదరాబాద్ ప్రధాన మంత్రి: 1901 (1902లో ధృవీకరణ) నుంచి 1912 వరకు మహబూబ్ అలీ ఖాన్, మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ కింద ప్రధాన మంత్రి, 1925 నుంచి కార్యనిర్వాహక మండలి అధ్యక్షుడు. తల్లి ద్వారా చందూలాల్ వంశీయుడైన ఆయన హిజ్రీ 1281 (1864–65)లో జన్మించారు. ఆయన ఉర్దూ, పర్షియన్ కవి. ఆయన సాహిత్య పత్రికలు స్థాపించారు, హైదరాబాద్ దగ్గర పెద్ద జాగీర్లు కలిగి ఉన్నారు.

గోరా (గోపరాజు రామచంద్రరావు)

క్రీ.శ. 1902–1975

గోరా అని పేరు పొందిన విజయవాడకు చెందిన ఉపాధ్యాయుడు, సంఘ సంస్కర్త, నాస్తికుడు (1902–1975). 1940 వరకు ఆయన సైన్స్ అధ్యాపకుడు. స్వాతంత్ర్య దినం జరుపుకున్నందుకు 1943లో ఆయనకు జైలు శిక్ష పడింది. క్విట్ ఇండియా ఉద్యమ సమయంలో ఆయనను రెండుసార్లు నిర్బంధించారు. ఆయన అంటరానితనానికి వ్యతిరేకంగా పనిచేశారు. తన పిల్లలను కులాంతర వివాహాలు చేసుకోమని ప్రోత్సహించారు. తెలుగు వారపత్రిక సంఘం, ఇంగ్లీషు మాసపత్రిక ది ఎథీయిస్ట్‌లకు సంపాదకత్వం వహించి, పాజిటివ్ ఎథీయిజం అనే పుస్తకం రాశారు.

అన్నే అంజయ్య

క్రీ.శ. 1905–1975

కృష్ణా జిల్లాలోని ముదునూరుకు చెందిన కాంగ్రెస్, ఫార్వర్డ్ బ్లాక్ కార్యకర్త (1905–1975). ఆయన 1920 నుంచి స్వచ్ఛంద సేవకులకు శిక్షణ ఇచ్చారు. 1930లలో హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో ఖాదీని వ్యాపింపజేశారు. 1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో, 1932 శాసనోల్లంఘనలో ఆయనకు జైలు శిక్ష, జరిమానా పడ్డాయి. యుద్ధానికి వ్యతిరేకంగా ఆయన రహస్య పత్రికలు నడిపారు. 1942 డిసెంబర్ నుంచి 1945 సెప్టెంబర్ వరకు ఆయన నిర్బంధంలో ఉన్నారు.

బద్దం ఎల్లారెడ్డి

క్రీ.శ. 1906–1978

కరీంనగర్ జిల్లాకు చెందిన తెలంగాణ నాయకుడు (1906–1978). 1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో, 1938–39 హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ సత్యాగ్రహంలో ఆయన జైలుకు వెళ్లారు. 1946లో ఆయన ఆంధ్ర మహాసభకు నాయకత్వం వహించారు, తెలంగాణ సాయుధ పోరాట కాలంలో హైదరాబాద్‌లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకుడిగా ఉన్నారు. తర్వాత ఆయన లోక్‌సభలో, రాజ్యసభలో, ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభలో ఉన్నారు.

జమలాపురం కేశవరావు

క్రీ.శ. 1908–1953

ఖమ్మం జిల్లాకు చెందిన హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ నాయకుడు (1908–1953). స్టేట్ కాంగ్రెస్‌లో చేరడానికి ఆయన ప్రభుత్వ గుమాస్తా ఉద్యోగాన్ని వదులుకున్నారు. 1938–39 సత్యాగ్రహంలో, మళ్లీ 1947–48లో భారతదేశంలో చేరడం కోసం జరిగిన ఉద్యమంలో ఆయన జైలుకు వెళ్లారు. ఆయన దాని కార్యాచరణ కమిటీ సభ్యుడు. తర్వాత ఆయనను రాజ్యాంగ సభకు నామినేట్ చేశారు.

మఖ్దూం మొహియుద్దీన్

క్రీ.శ. 1908–1969

హైదరాబాద్‌కు చెందిన ఉర్దూ కవి, కార్మిక సంఘ నాయకుడు, కమ్యూనిస్టు (1908–1969). ఆయన హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్యదర్శి. ఒక ప్రసంగం కారణంగా 1944లో జైలుకు వెళ్లారు. తెలంగాణ సాయుధ పోరాట కాలంలో కమ్యూనిస్టుల రాష్ట్ర కమిటీ సభ్యుడిగా 1949లో హైదరాబాద్ ప్రభుత్వం ఆయన పేరు చెప్పింది. 1957 నుంచి మరణించే వరకు ఆయన ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనమండలిలో కమ్యూనిస్టు వర్గానికి నాయకత్వం వహించారు.

రావి నారాయణరెడ్డి

క్రీ.శ. 1908

1938 హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ సత్యాగ్రహంలో జైలుకు వెళ్లిన తెలంగాణ నాయకుడు. 1944లో ఆంధ్ర మహాసభను చేజిక్కించుకున్న వామపక్షానికి ఆయన నాయకత్వం వహించారు. తెలంగాణ సాయుధ పోరాట కాలంలో హైదరాబాద్‌లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకులలో ఆయన ఒకరు. ఆ కాలపు కాంగ్రెస్, ప్రభుత్వ ఆధారాలు ఆ పోరాటాన్ని తీవ్రంగా భిన్నమైన మాటలలో వర్ణిస్తాయి.

ఆరుట్ల రామచంద్రారెడ్డి

క్రీ.శ. 1909

1909లో పుట్టిన, నల్గొండ జిల్లా కొలనుపాకకు చెందిన ఆర్య సమాజ్, ఆంధ్ర మహాసభ కార్యకర్త. 1938 వందేమాతరం ఉద్యమంలో పోలీసు కస్టడీలో ఆయనను కొట్టారు. 1945లో ఆయనను తన గ్రామానికే పరిమితం చేశారు, విచారణ ఖైదీగా ఒక సంవత్సరం నిర్బంధించారు. 1947–48లో రజాకార్లు ఆయన ఇంటిని దోచుకున్నారు. 1952లో ఆయన కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరారు.

మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ (అసఫ్ జా VII)

క్రీ.శ. 1911–1948

హైదరాబాద్ ఏడవ, చివరి పాలక నిజాం (1911–1948), మహబూబ్ అలీ ఖాన్ కొడుకు. ఆయన 1914 నుంచి 1919 వరకు నేరుగా, తర్వాత కార్యనిర్వాహక మండలి ద్వారా పాలించాడు. ఆయన పాలనలో ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం (బోధనా మాధ్యమంగా ఉర్దూతో, 1917 నాటి ఆయన ఫర్మానా ద్వారా స్థాపించబడింది), 1908 మూసీ వరద తర్వాత కట్టిన ఉస్మాన్ సాగర్, హిమాయత్ సాగర్ జలాశయాలు, నగర అభివృద్ధి మండలి, కొత్త హైకోర్టు, ఉస్మానియా జనరల్ ఆసుపత్రి వచ్చాయి. 1948 సెప్టెంబర్‌లో భారత సైన్యం రాష్ట్రంలోకి ప్రవేశించి, ఒక సైనిక గవర్నర్ బాధ్యత తీసుకున్నప్పుడు ఆయన ప్రభుత్వం ముగిసింది.

పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య

క్రీ.శ. 1913

నెల్లూరు జిల్లాలోని అలగానిపాడుకు చెందిన కమ్యూనిస్టు నాయకుడు (జననం 1913). 1930లో జాతీయ ఉద్యమం కోసం ఆయన చదువు వదిలేశారు. 1934 నుంచి కమ్యూనిస్టు పార్టీ కేంద్ర కమిటీ సభ్యుడు. ఆంధ్ర సోషలిస్టు పార్టీ వామపక్షానికి నాయకత్వం వహించారు. 1946–1948 పోరాట సమయంలో తెలంగాణ కమ్యూనిస్టులతో సంబంధంలో ఉన్నారు. 1952 నుంచి ఆయన రాజ్యసభలో ఉన్నారు.

కొమరగిరి నారాయణరావు

క్రీ.శ. 1915–1978

ఖమ్మంకు చెందిన హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ కార్యకర్త (1915–1978). 1930 నుంచి ఆయన ఆంధ్ర మహాసభలో పనిచేశారు. 1938లో స్టేట్ కాంగ్రెస్‌లో చేరారు. 1942–43 క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో ఆయన తొమ్మిది నెలలు వరంగల్‌లో జైలులో ఉన్నారు. తర్వాత ఆయన భూ సంస్కరణల కోసం, భూదాన ఉద్యమం కోసం పనిచేసి, హైదరాబాద్‌పై తెలుగులో, ఇంగ్లీషులో పుస్తకాలు రాశారు.

రేణిగుంట రామిరెడ్డి

క్రీ.శ. 1915–1948

నల్గొండ జిల్లా భువనగిరి తాలూకాలోని రేణిగుంటకు చెందిన భూస్వామి, ఆంధ్ర మహాసభ కార్యకర్త (జననం 1915). రజాకార్లకు, నిజాం పోలీసులకు వ్యతిరేకంగా గ్రామ సాయుధ దళానికి ఆయన శిక్షణ ఇచ్చి నాయకత్వం వహించారు. 1948 మార్చి 4న వారు గ్రామాన్ని ముట్టడించినప్పుడు, దాదాపు పన్నెండు గంటల పోరాటం తర్వాత ఆయన చంపబడ్డారు. ప్రభుత్వ, కాంగ్రెస్ వైపు, కమ్యూనిస్టు ఆధారాలన్నీ ఆ పోరాటాన్ని నమోదు చేస్తాయి. కానీ ఆయన ఎలా చనిపోయారు, ఎంత మంది చనిపోయారు అనే విషయాలలో అవి భిన్నంగా ఉన్నాయి.

అక్బర్ హైదరీ (నవాబ్ హైదర్ నవాజ్ జంగ్)

క్రీ.శ. 1917

మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ కింద పనిచేసిన హైదరాబాద్ అధికారి, మంత్రి. విద్యా శాఖ కార్యదర్శిగా ఆయన 1917లో ఉర్దూలో బోధించే విశ్వవిద్యాలయాన్ని ప్రతిపాదించాడు. అదే ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం అయింది. 1919 నుంచి 1930లలో కూడా ఆయన కార్యనిర్వాహక మండలిలో ఆర్థిక సభ్యుడిగా ఉన్నాడు. రాష్ట్రం రైల్వేను కొన్న తర్వాత రాష్ట్ర రైల్వే బోర్డు అధ్యక్షుడయ్యాడు. 1934–35లో సమాఖ్య ప్రణాళికపై సంస్థానాల మంత్రుల కమిటీకి అధ్యక్షత వహించాడు. 1938 నాటికి ఆయన ప్రభుత్వానికి అధిపతి. ఆ సంవత్సరం ఆ ప్రభుత్వం కొత్త హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్‌ను నిషేధించింది. ఆయన ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ ఛాన్సలర్ కూడా.

దేవులపల్లి వెంకటేశ్వరరావు

క్రీ.శ. 1917–1984

నల్గొండ జిల్లా కమ్యూనిస్టు నాయకుడు (1917–1984), తెలంగాణ సాయుధ పోరాట చరిత్రకారుడు. వందేమాతరం సమ్మెలో ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం నుంచి బహిష్కరించబడిన ఆయన 1939లో కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరారు. దాని నల్గొండ జిల్లా కమిటీకి నాయకత్వం వహించి, 1948 మార్చిలో దాని రాష్ట్ర కార్యదర్శివర్గంలో చేరారు. ఆయన 1957 నుంచి 1962 వరకు లోక్‌సభలో ఉన్నారు. తర్వాత ఒక విప్లవ కమ్యూనిస్టు బృందానికి నాయకత్వం వహించి, చాలా సంవత్సరాలు అజ్ఞాతంలో, జైలులో గడిపారు. పోరాటంపై ఆయన తెలుగు చరిత్ర ఆయన మరణం తర్వాత 1988లో ప్రచురించబడింది.

ఆరుట్ల లక్ష్మీనరసింహారెడ్డి

క్రీ.శ. 1918–1976

నల్గొండ జిల్లాలోని కొలనుపాకకు చెందిన న్యాయవాది, కమ్యూనిస్టు నాయకుడు (1918–1976). 1936–37లో ఆయన నల్గొండలో జాగీర్దార్లకు వ్యతిరేకంగా ఉద్యమాలు నిర్వహించారు. 1938 అక్టోబర్ హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ సత్యాగ్రహంలో ఒక బృందానికి నాయకత్వం వహించి, 1939 ఏప్రిల్ వరకు జైలులో ఉన్నారు. 1940లో ఆయన కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరి, ఆంధ్ర మహాసభ కార్యవర్గంలో ఉన్నారు. 1947లో నిజాం ప్రభుత్వం ఆయనను అరెస్టు చేయాలని చూసింది. తర్వాత ఆయన ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ రెండు సభలలోనూ పనిచేశారు.

ఆరుట్ల కమలాదేవి

క్రీ.శ. 1921

1921లో పుట్టిన, నల్గొండ జిల్లా భువనగిరి తాలూకాకు చెందిన కమ్యూనిస్టు కార్యకర్త. 1942–44లో ఆమె హైదరాబాద్ మహిళా సంఘం ప్రధాన కార్యదర్శి. 1946–48 తెలంగాణ పోరాటంలో ఆమె అజ్ఞాతంలో పని చేసి, రజాకార్లకు వ్యతిరేకంగా మహిళలను సంఘటితం చేసింది. తర్వాత 1952 నుంచి 1967 వరకు ఆమె హైదరాబాద్, ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభల సభ్యురాలు.

గాం గంటందొర

క్రీ.శ. 1922–1924

విశాఖపట్నం కొండ ప్రాంతాలలోని బట్టపనుకులకు చెందిన కోయ నాయకుడు, గాం మల్లుదొర అన్న, 1922–1924 రంప తిరుగుబాటులో అల్లూరి సీతారామరాజు ఇద్దరు ప్రధాన సహాయకులలో ఒకరు. 1924 మేలో సీతారామరాజు మరణం తర్వాత ఆయన ఒక చిన్న బృందాన్ని కలిపి ఉంచారు. 1924 జూన్ 7న పోలీసు గస్తీ దళం ఆయనను చంపింది.

గొట్టిముక్కల గోపాలరెడ్డి

క్రీ.శ. 1926–1948

నల్గొండ జిల్లా సూర్యాపేట తాలూకాలోని ఆత్మకూరుకు చెందిన కమ్యూనిస్టు దళ నాయకుడు (జననం దాదాపు 1926). పేద రైతు కొడుకైన ఆయన 1946లో నిజాంకు వ్యతిరేక పోరాటంలో చేరి, ఒక గెరిల్లా దళానికి నాయకుడిగా ఎదిగారు. 1947–48లో సూర్యాపేట తాలూకాలోని పాతర్లపాడు (పాతర్లపహాడ్) వద్ద సైనికులు, రజాకార్లు ఆయన దళాన్ని చుట్టుముట్టినప్పుడు, ఆయన నలుగురు సహచరులతో పాటు చంపబడ్డారు.

దొడ్డి కొమరయ్య

క్రీ.శ. 1946

జనగాం తాలూకాలోని కడవెండికి చెందిన ఆంధ్ర మహాసభ గ్రామ స్వచ్ఛంద సేవకుల యువ సభ్యుడు. 1946లో విసునూరు దేశ్‌ముఖ్ ఇంటి ముందు నుంచి వెళ్తున్న ఊరేగింపులో ఆయనను కాల్చి చంపారు. పి. సుందరయ్య దానిని 1946 జూలై 4 నాటిదిగా చెబుతారు. తెలంగాణ పోరాటంపై రెండు కమ్యూనిస్టు చరిత్రలు ఆయనను దాని మొదటి అమరవీరుడు అని, ఆయన మరణం విస్తృత తిరుగుబాటును రేకెత్తించిందని చెబుతాయి. ఎవరు కాల్చారు, గ్రామ సంస్థలో ఆయన స్థానం ఏమిటి, పోలీసులు ఏం చేశారు అనే విషయాలలో అవి భిన్నంగా ఉన్నాయి.

ఖాసిం రజ్వీ

క్రీ.శ. 1946–1948

1946 నుంచి హైదరాబాద్ ముస్లిం రాజకీయ పార్టీ మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ అధ్యక్షుడు, 1947–48లో దాని సాయుధ స్వచ్ఛంద దళం రజాకార్ల నాయకుడు. ఆయన భారతదేశంలో విలీనాన్ని, బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించారు. ఢిల్లీతో చర్చలలో నిజాం ప్రభుత్వంపై ఒత్తిడి తెచ్చారు. 1948లో భారత ప్రభుత్వం నిరసన తెలిపిన ప్రసంగాలు చేశారు. గ్రామాలపై దాడులకు ఆయన నాయకత్వంలోని రజాకార్లను కాంగ్రెస్ పక్ష చరిత్రలు నిందిస్తాయి. భారతదేశం దాడి చేస్తే హిందువులపై ఆయన బెదిరింపులను 1948 ఆగస్టు నాటి ఒక అమెరికా నివేదిక నమోదు చేస్తుంది. పోలీసు చర్య తర్వాత రజాకార్లను రద్దు చేసి, వారి నాయకులను అరెస్టు చేశారు.

మీర్ లాయక్ అలీ

క్రీ.శ. 1947–1948

1947 డిసెంబర్ నుంచి 1948 సెప్టెంబర్ 17 వరకు హైదరాబాద్ నిజాం ప్రభుత్వపు చివరి ప్రధాన మంత్రి. యథాతథ స్థితి ఒప్పందం (స్టాండ్‌స్టిల్ అగ్రిమెంట్) సంక్షోభం తర్వాత ఆయన పదవి చేపట్టారు. 1948లో ఢిల్లీతో చర్చలు జరిపారు. 1948 ఆగస్టు నాటి ఒక అమెరికా గూఢచార నివేదిక ప్రకారం, తర్వాత నిజాం తిరస్కరించిన 1948 జూన్ ముసాయిదా ఒప్పందాన్ని ఆయన అంగీకరించారు. ఆయన మంత్రివర్గం సైన్యం, పోలీసులపై ఖర్చు పెంచి, ఐక్యరాజ్యసమితి వైపు తిరిగింది; నిజాం కాల్పుల విరమణకు ఆదేశించిన రోజు ఆయన రాజీనామా చేశారు. కాంగ్రెస్ పక్ష చరిత్రలు, 1949 నాటి కొత్త ప్రభుత్వం, ఆయన సొంత తర్వాతి పుస్తకం మధ్య ఆయన గురించిన కథనాలు తీవ్రంగా భిన్నంగా ఉన్నాయి.

జె. ఎన్. చౌదరి

క్రీ.శ. 1948–1949

1948 సెప్టెంబర్‌లో హైదరాబాద్‌పై పోలీసు చర్యలో ప్రధాన సైన్యానికి నాయకత్వం వహించి, తర్వాత 1949 డిసెంబర్ 1 వరకు సైనిక గవర్నర్‌గా రాష్ట్రాన్ని పాలించిన భారత సైన్య అధికారి. భారత ప్రభుత్వం నియమించిన మంత్రివర్గంతో ఆయన రజాకార్లను, ఇతర ప్రైవేటు సైన్యాలను రద్దు చేశారు, భారత రాష్ట్రాల నుంచి అధికారులను తెచ్చారు, జిల్లాలలో పర్యటించారు. 1949 నాటి ఆయన ప్రభుత్వ ప్రచారం ఆయన పాలనను లౌకికమైనదిగా, నిష్పక్షపాతమైనదిగా చూపించింది.

షోయబుల్లా ఖాన్

క్రీ.శ. 1948

రజాకార్లను విమర్శించిన హైదరాబాద్ జాతీయవాద వార్తాపత్రిక ఇమ్రోజ్ సంపాదకుడు. భారత సైన్యం హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోకి ప్రవేశించడానికి కొన్ని వారాల ముందు, 1948 ఆగస్టు 21న ఆయనను కాల్చి, కత్తులతో దాడి చేశారు. కొత్త ప్రభుత్వం ఆయన భార్యకు పింఛను ఇచ్చింది. ఒక ప్రత్యేక ట్రిబ్యునల్ ఆ కేసును విచారించింది.

అబ్దుల్ వహాబ్ ఖాన్

క్రీ.శ. 1618 కి ముందు

బీజాపూర్‌కు చెందిన అబిసీనియా (ఇథియోపియా) మూలపు సేనాపతి. 17వ శతాబ్దం మొదట్లో ఆయన అళియ రామరాయల మనవడు గోపాలరాజు నుంచి కర్నూలును తీసుకున్నాడు. ఆ పట్టణానికి మొదటి బీజాపూర్ పాలకుడిగా ఆయన దాదాపు పదహారు సంవత్సరాలు పాలించాడు. ఆయన హిజ్రీ 1028 (1618)లో చనిపోయాడు. కర్నూలులో హంద్రీ నది ఒడ్డున ఉన్న రెండు గుమ్మటాల సమాధిలో ఆయనను ఖననం చేశారు.

అద్దంకి గంగాధరుడు

16వ శతాబ్దపు తెలుగు కవి. రాజు సంవరణుడు, తపతిల కథ అయిన తన తపతీసంవరణోపాఖ్యానమును ఆయన గోల్కొండ సుల్తాన్ ఇబ్రహీం కుతుబ్ షాకు అంకితం ఇచ్చాడు. చెంచయ్య, భుజంగరావు దీనిని, పొన్నికంటి తెలగనార్యుడి యయాతిచరిత్రమును ఒక ముస్లిం పాలకుడికి అంకితం ఇచ్చిన తెలుగు కావ్యాలు ఇవి మాత్రమే అని లెక్కించారు. దాని ప్రారంభం తెలుగు దేశంలో ఇబ్రహీం విజయాలను పొగుడుతుంది.

అక్కన్న

క్రీ.శ. 1686 కి ముందు

మంత్రి మాదన్న సోదరుడైన తెలుగు బ్రాహ్మణుడు. ఆయన 1670లు, 1680లలో గోల్కొండ రాజు అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షా సైన్యానికి నాయకత్వం వహించాడు. 1677లో తన సోదరుడితో కలిసి హైదరాబాద్‌లో శివాజీని స్వాగతించాడు. 1685 మొఘల్ శాంతి షరతులు ఆయనను, ఆయన సోదరుడిని పదవి నుంచి తొలగించాలని కోరాయి. 1686 మార్చిలో ఇద్దరినీ గోల్కొండలో కలిపి హత్య చేశారు.

అల్లసాని పెద్దన

శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆస్థానంలో ప్రధాన తెలుగు కవి, అష్టదిగ్గజాల (ఆస్థానంలోని ఎనిమిది మంది కవులు)లో మొదటివాడు. ఆయనను ఆంధ్రకవితాపితామహ, 'తెలుగు కవిత్వానికి తాత' అని పిలిచారు. మార్కండేయ పురాణంలోని ఒక కథను సంపన్నమైన వర్ణనలతో తిరిగి చెప్పి, రాజుకు అంకితం ఇచ్చిన ఆయన స్వారోచిష మనుచరిత్రము తెలుగు ప్రబంధానికి (దీర్ఘ కథా కావ్యం) నమూనా అయింది. రాజు ఆయనను కవిగండపెండేరంతో, కోకట గ్రామంతో సత్కరించాడు. రాజు మరణంపై పెద్దన ఒక ప్రసిద్ధ పద్యంలో శోకించాడు.

ఆనంద గజపతి రాజు

క్రీ.శ. 1897 కి ముందు

మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని అతి పెద్ద జమీందారీ అయిన విజయనగరానికి 1879 (మెక్లీన్ కాలక్రమంలో 1878) నుంచి 1897 మే 23న సంతానం లేకుండా చనిపోయే వరకు మహారాజు. మూడవ విజయరామ గజపతి రాజు కొడుకైన ఆయనకు వ్యక్తిగతంగా మహారాజా బిరుదు లభించింది. ఆయన చాలా సంవత్సరాలు మద్రాసు శాసన మండలిలో సభ్యుడిగా ఉన్నాడు. 1892లో జి.సి.ఐ.ఇ. గౌరవం పొందాడు. ఆయన విజయనగరంలోని ప్రథమ శ్రేణి కళాశాలను నడిపించాడు. 1883లో మద్రాసు టౌన్ హాల్‌కు శంకుస్థాపన చేశాడు. 1896 నాటి ఆయన వీలునామా వారసత్వంపై సుదీర్ఘ వ్యాజ్యానికి దారి తీసింది.

అన్వరుద్దీన్ ఖాన్

క్రీ.శ. 1749 కి ముందు

1744 నుంచి 1749లో అంబూరు యుద్ధంలో చనిపోయే వరకు కర్ణాటక (ఆర్కాటు) నవాబు. తర్వాతి నవాబులైన వాలాజాల కుటుంబానికి ఆయనే స్థాపకుడు. ఆయన నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అధికారి. 1725 నుంచి 1741 వరకు ఆయన ఉత్తర తెలుగు ప్రాంతంలోని ఏలూరు, రాజమహేంద్రవరం ప్రాంతాలను పాలించాడు. తర్వాత నిజాం ఆయనకు ఆర్కాటును ఇచ్చాడు. అంబూరులో చందా సాహెబ్, ముజఫర్ జంగ్, ఫ్రెంచి వారికి వ్యతిరేకంగా ఆయన కొడుకులు మహఫూజ్ ఖాన్, ముహమ్మద్ అలీ ఆయన పక్కన పోరాడారు. ముహమ్మద్ అలీ తిరుచిరాపల్లికి తప్పించుకున్నాడు. ఇంగ్లీషువారి మద్దతుతో నవాబు పదవిపై తన హక్కును గెలుచుకున్నాడు.

అసద్ ఖాన్ లారీ

క్రీ.శ. 1549 కి ముందు

ఖుస్రో ఆఘా అనే పేరుతో పుట్టిన బీజాపూర్ టర్కీ అధికారి (మరణం 1549). ఆయన బెల్గాంను జాగీర్ (భూమి మంజూరు)గా అనుభవించాడు. ఇస్మాయిల్ ఆదిల్ షా, మొదటి ఇబ్రహీం ఆదిల్ షాల దగ్గర ప్రధాన మంత్రిగా, సైన్యాధిపతిగా ఉన్నాడు. 1535–37లో ఆదోనిపై బీజాపూర్ మొదటి దాడికి ఆయన నాయకత్వం వహించాడు. ఆయన కోటను ముట్టడించాడు. దానిని కాపాడడానికి వచ్చిన రామరాయల సోదరుడు వేంకటాద్రి శిబిరంపై ఆకస్మిక దాడి చేశాడు.

అథర్వణుడు

కాకతీయ కాలపు తెలుగు వ్యాకరణకర్త. తెలుగు వ్యాకరణాన్ని సంస్కృతంలో రాసిన త్రిలింగ శబ్దానుశాసనము రచయిత. మిగిలి ఉన్న తెలుగు సాహిత్యంలో ఆయన ఏకైక జైన రచయిత అని చెంచయ్య, భుజంగరావు అన్నారు. వారు ఆయన కాలాన్ని దాదాపు 1240గా చెప్పారు, ఆయన అసలు పేరు నల్లన్న అని భావించారు. అసూయతో నన్నయ ఆయన తెలుగు మహాభారతాన్ని తగలబెట్టాడనే కథను వారు తిరస్కరించారు, ఎందుకంటే ఇద్దరూ ఒకే కాలంలో జీవించలేదు.

అయ్యలరాజు రామభద్రుడు

కడప జిల్లాలోని ఒంటిమిట్టకు చెందిన తెలుగు కవి. శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆస్థానంలోని ఎనిమిది మంది కవులలో ఆయనను లెక్కిస్తారు. పురాణ కథల సంకలనం సకలకథాసార సంగ్రహము రాయమని రాజు ఆయనను కోరాడు, కానీ అది పూర్తి కాకముందే చనిపోయాడు. తర్వాత రామభద్రుడు రాముడిపై రాసిన తన కావ్యం రామాభ్యుదయమును గొబ్బూరి నరసరాజుకు అంకితం ఇచ్చాడు. ఎక్కువ మంది పిల్లలు ఉన్నందుకు ఆయనకు పిల్లల రామభద్రయ్య అనే ముద్దుపేరు వచ్చింది.

బద్దెన

కాకతీయ కాలపు తెలుగు చోడ నాయకుడు. రాజుల కర్తవ్యాలపై పద్యాలలో రాసిన కరదీపిక నీతిశాస్త్ర ముక్తావళి రచయిత. తెలుగు గ్రామ పాఠశాలల్లో బోధించే నీతి పద్యాల పుస్తకం సుమతీ శతకం కూడా ఆయనదేనని సంప్రదాయం చెబుతుంది. కానీ దానిని ఎవరు, ఎప్పుడు రాశారనే విషయంలో ఆధారాలు ఏకీభవించవు.

బల్వంత్ రావు మెండ్లే

క్రీ.శ. 1760 కి ముందు

పీష్వా బాలాజీ బాజీరావు మరాఠా సేనాధిపతి. కప్పం వసూలు చేయడానికి 1757లో ఆయనను కర్ణాటకలో ఉంచారు. 1757 సెప్టెంబర్ 24న ఆయన కడప దగ్గర కడప, కర్నూలు నవాబులను ఓడించాడు. కడప నవాబు చనిపోయాడు. మరాఠాలు గుర్రంకొండ, పుంగనూరులను తీసుకున్నారు. తర్వాత ఆయన కడప ప్రాంతం దాటి తీరానికి దండెత్తాడు. వెంకటగిరి, కాళహస్తి జమీందారుల నుంచి కప్పం తీసుకున్నాడు. నెల్లూరు ఎదుట ఆయనకు డబ్బు ఇచ్చి వెనక్కి పంపారు. 1760 డిసెంబర్‌లో పానిపట్‌లో ఆయన చనిపోయాడు.

బందగీ

క్రీ.శ. 1942 కి ముందు

జనగాం తాలూకాలోని దేవరుప్పుల దగ్గర కామారెడ్డిగూడెంకు చెందిన ముస్లిం రైతు. విసునూరు దేశ్‌ముఖ్ అండ ఉన్న ఒక భూ వివాద కేసులో ఆయన దాదాపు పది సంవత్సరాలు పోరాడి గెలిచారు. గ్రామ బస్టాప్ దగ్గర ఆయనను హత్య చేశారు. 1945లో ప్రచురించిన ఒక కథనాన్ని తెలంగాణ పోరాటంపై తన కమ్యూనిస్టు చరిత్రలో మళ్లీ చెప్పిన దేవులపల్లి వెంకటేశ్వరరావు ప్రకారం అది 1942లో జరిగింది. ఆయన సమాధి హిందువులు, ముస్లింలు హాజరయ్యే వార్షిక ఉర్సు జరిగే చోటుగా మారింది.

భట్టిదేవ

ఇక్ష్వాకు రాణి, రాజు వీరపురుషదత్తుని భార్య, రాజు ఎహువుల చాంతమూలుని తల్లి. తన కొడుకు పాలనలో 2వ సంవత్సరంలో ఆమె నాగార్జునకొండలో బహుసుతీయ శాఖకు చెందిన బౌద్ధ గురువుల కోసం ఒక విహారాన్ని స్థాపించింది.

బ్రహ్మనాయుడు

పల్నాటి వీరులు (పల్నాడు వీరులు) అనే తెలుగు వీరగాథల చక్రంలో ప్రధాన వీరుడు. కారెంపూడిలో జరిగిన పల్నాటి యుద్ధంలో ఒక పక్షానికి నాయకత్వం వహించిన మంత్రి. అక్కడ ఆయనను ఇప్పటికీ విష్ణువు రూపంగా పూజిస్తారు. వీరగాథలు, ఆరాధన ద్వారా మాత్రమే ఆయన గురించి తెలుస్తుంది. ఏ శాసనమూ ఆయన పేరు చెప్పదు. ఆయన యుద్ధానికి ప్రతిపాదించిన తేదీలు 1080 నుంచి 1386 వరకు ఉన్నాయి.

బులుసు సాంబమూర్తి

1924 నుంచి సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యం కోసం ఒత్తిడి చేసిన కాకినాడ, గోదావరి జిల్లాల కాంగ్రెస్ నాయకుడు. 1928లో ఆయన ఆంధ్ర ప్రాంతీయ స్వాతంత్ర్య సంఘానికి అధ్యక్షత వహించారు. సైమన్ కమిషన్‌కు వ్యతిరేకంగా ప్రచారం చేసినందుకు ఆయనను ఒక సంవత్సరం జైలులో ఉంచారు. 1930లో చొల్లంగి వద్ద ఉప్పు చట్టాలను ఉల్లంఘించారు, కాకినాడలో పోలీసులు ఆయనను తీవ్రంగా కొట్టారు. తర్వాత ఆయన మద్రాసు శాసనసభ స్పీకర్ అయ్యారు.

బూర్గుల రామకృష్ణారావు

హైదరాబాద్ రాష్ట్రానికి చెందిన న్యాయవాది, కాంగ్రెస్ నాయకుడు. 1941 వరకు ఆయన ఆంధ్ర మహాసభలోని మితవాద నాయకులలో ఒకరు. 1942 క్విట్ ఇండియా సత్యాగ్రహంలో అరెస్టయ్యాడు. 1947 మేలో ఒక సత్యాగ్రహ బృందానికి నాయకత్వం వహించాడు. మొదటి సాధారణ ఎన్నికల తర్వాత 1952లో హైదరాబాద్ రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి అయ్యాడు. తెలంగాణను ఆంధ్రతో కలపడానికి షరతులను నిర్ణయించిన 1956 ఫిబ్రవరి చర్చలలో ఆయన పాల్గొన్నాడు. 1956 అక్టోబర్‌లో ఆయనను కేరళ గవర్నర్‌గా నియమించారు.

చాకలి ఐలమ్మ

జనగాం తాలూకాలోని పాలకుర్తికి చెందిన చాకలి స్త్రీ. 1940ల మధ్యలో ఆమె కుటుంబం విసునూరు దేశ్‌ముఖ్‌కు వ్యతిరేకంగా ఆంధ్ర మహాసభ గ్రామ సంఘం కోసం పనిచేసింది. పాలకుర్తి కేసులో ఆమె భర్త, ఇద్దరు కొడుకులు జైలుకు వెళ్లారు. ఆమె సాగు చేసిన భూమి పంటను దేశ్‌ముఖ్ మనుషులు స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించారు. తెలంగాణ పోరాటంపై రెండు కమ్యూనిస్టు చరిత్రలు ఆమె పంట కోసం జరిగిన పోరాటాన్ని వేర్వేరుగా చెబుతాయి. పి. సుందరయ్య ఆమెను దాని మొదటి దశకు చిహ్నం అంటారు.

చాంతిసిరి

ఇక్ష్వాకు రాకుమారి, రాజు చాంతమూలుని సోదరి. రాజు వీరపురుషదత్తునికి మేనత్త, తర్వాత అత్తగారు. విజయపురి (నాగార్జునకొండ) బౌద్ధ కట్టడాలకు ఆమె ప్రధాన దాత. క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దంలో ఆమె మహాస్తూపపు స్తంభాలను, ఒక అర్ధవృత్తాకార చైత్యగృహాన్ని, దాని పక్కన స్తంభాల మండపాన్ని ఇచ్చింది. ఇవన్నీ అపరమహావినసేలియ శాఖకు ఇచ్చింది.

చేమకూర వేంకటకవి

తంజావూరు రఘునాథ నాయకుని ఆస్థానంలోని 17వ శతాబ్దపు తెలుగు కవి. ఆయన అర్జునుని మూడు పెళ్లిళ్లపై విజయవిలాసము, తప్పుడు నేరం మోపబడిన ఒక రాకుమారుని విషాద కథ సారంగధర చరిత్రము రాశాడు. ఆయన శైలిని ఎంతగా మెచ్చుకున్నారంటే దానికి ఆయన పేరే, 'చేమకూర పాకం' అని పెట్టారు. కొందరు విజయవిలాసాన్ని తెలుగు పంచ మహాకావ్యాలలో ఒకటిగా లెక్కిస్తారు.

చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం

20వ శతాబ్దం మొదట్లో రాజమహేంద్రవరానికి చెందిన తెలుగు నవలా రచయిత, నాటక రచయిత, వక్త. కందుకూరి వీరేశలింగం సాంఘిక సంస్కరణను అనుసరించినవారు. వాల్టర్ స్కాట్ నమూనాలో, టాడ్ రాసిన రాజస్థాన్ చరిత్ర ఆధారంగా తెలుగు చారిత్రక నవలను మొదలుపెట్టింది ఆయనే అని 1913లో జయంతి రామయ్య చెప్పారు. ఆయన నాటకాలు, అన్నిటికంటే ఎక్కువగా ప్రసన్న యాదవము, గయోపాఖ్యానము, ఎంతో ప్రజాదరణ పొందాయి. అంధులైనప్పటికీ ఆయన రాశారని, ప్రసంగించారని కె. సీతారామయ్య గుర్తించారు.

డి. శేషగిరిరావు

క్రీ.శ. 1948 కి ముందు

ఖమ్మం జిల్లాలోని కొత్తగూడెం బొగ్గు గని కార్మికుల కమ్యూనిస్టు నిర్వాహకుడు. 1940ల మొదటి నుంచి ఆయన అక్కడ పార్టీ విభాగాన్ని, గని కార్మికుల సంఘాన్ని నిర్మించారు. తెలంగాణ పోరాటంలో ఆయన అజ్ఞాతంలోకి వెళ్లి, పోలీసు కస్టడీ నుంచి తప్పించుకుని, సాయుధ దళాలలో చేరారు. 1947–48లో ఎవరో ద్రోహం చేయడంతో నిజాం పోలీసులు ఆయనను పట్టుకుని కాల్చారు. పోలీసులు ఆయన మరణాన్ని నెలల తరబడి రహస్యంగా ఉంచారు.

దావూద్ ఖాన్ పన్నీ

క్రీ.శ. 1715 కి ముందు

ఔరంగజేబు, ఆయన వారసుల దగ్గర పనిచేసిన ఆఫ్ఘన్ సేనాపతి (మరణం 1715). ఆయన జింజీ ముట్టడిలో జుల్ఫికర్ ఖాన్ కింద పనిచేశాడు. కర్నూలు ప్రాంతాన్ని జాగీర్ (భూమి మంజూరు)గా, ఆర్కాటును ఫౌజ్‌దార్ (సైనిక పాలకుడు)గా అనుభవించాడు. 1709లో హైదరాబాద్ దగ్గర ఆయన ఆఫ్ఘన్లు తిరుగుబాటు రాకుమారుడు కాం బఖ్ష్‌ను పట్టుకున్నారు. జుల్ఫికర్ ఖాన్ ప్రతినిధిగా ఆయన 1713 వరకు మొఘల్ దక్కన్‌లోని ఆరు రాష్ట్రాలను పాలించాడు. కొత్త వైస్రాయ్ హుసేన్ అలీ ఖాన్‌పైకి ఆయనను పంపారు. బుర్హాన్‌పూర్ దగ్గర ఆయన చనిపోయాడు. ఆయన సోదరుడు ఇబ్రహీం ఖాన్, బహదూర్ ఖాన్ పన్నీ, 1724లో షకర్ ఖేడాలో చనిపోయే వరకు కర్నూలును అనుభవించాడు. వారి వారసులు కర్నూలు నవాబులు. వారి వంశం 1839లో ముగిసింది. కిర్క్‌ప్యాట్రిక్ రాసిన కుటుంబ చిత్రణ ఆయన తండ్రి ఖిజర్ ఖాన్ పన్నీని ఆ కుటుంబ స్థాపకుడిగా, ఇబ్రహీంను ఆయన సోదరుని కొడుకుగా చెబుతుంది.

ధూర్జటి

శ్రీకాళహస్తికి చెందిన తెలుగు శైవ కవి. శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆస్థానంలోని ఎనిమిది మంది కవుల (అష్టదిగ్గజాలు)లో ఆయనను లెక్కిస్తారు. శ్రీకాళహస్తి పుణ్యక్షేత్రంపై కావ్యం శ్రీకాళహస్తి మాహాత్మ్యము, అక్కడి దేవునిపై భక్తి పద్యాల సమూహం శ్రీకాళహస్తీశ్వర శతకము ఆయన రాశాడు. ఆయన శైలి మాధుర్యం గురించి రాజు అడిగిన ప్రశ్నపై ఒక పద్యం నుంచి ఆయన విచ్చలవిడి జీవితం గురించిన కథలు వచ్చాయి.

దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్య

ఆంధ్రరత్న అని పిలిచే గుంటూరు జిల్లా కాంగ్రెస్ నాయకుడు. 1921 ఏప్రిల్‌లో కొత్త మున్సిపాలిటీ పన్నులు కట్టడానికి బదులు తమ ఇళ్లు వదిలి వెళ్లేలా చీరాల, పేరాల ప్రజలలో చాలా మందికి ఆయన నాయకత్వం వహించారు. పదకొండు నెలలు వారి శిబిరాన్ని పంచాయతీ (గ్రామ సభ) పద్ధతిలో నడిపించారు. రామదండు అనే స్వచ్ఛంద సేవా దళాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.

దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్

మద్రాస్‌లో కాంగ్రెస్ కార్యకర్త, 1930లో నగరంలో ఉప్పు సత్యాగ్రహాన్ని నడిపిన తెలుగు నాయకులలో ఒకరు. ఆమె స్త్రీ స్వచ్ఛంద సేవకులకు నాయకత్వం వహించారు. 1930 మే 5న శాంథోమ్ బీచ్‌లో ఉప్పు తయారు చేశారు. ఆమెకు ఒక సంవత్సరం సాధారణ కారాగార శిక్ష పడింది. ఆమెను కొంత కాలం మదురై జైలులో ఏకాంత నిర్బంధంలో ఉంచారని సరోజినీ రేగాని రాశారు.

ఫ్రాన్సిస్ ఫోర్డ్

క్రీ.శ. 1770 కి ముందు

1758లో క్లైవ్ బెంగాల్ నుంచి పంపిన 39వ ఫుట్ రెజిమెంట్‌కు చెందిన ఐరిష్ అధికారి. 1758 డిసెంబర్ 9న ఆయన పిఠాపురం దగ్గరి కొండూరు (చందుర్తి) వద్ద కాన్‌ఫ్లాన్స్ నాయకత్వంలోని ఫ్రెంచి వారిని చెల్లాచెదురు చేశాడు. 1759 ఏప్రిల్‌లో మసులిపటంపై దాడి చేసి పట్టుకున్నాడు. ఈ విధంగా ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ కోసం ఫ్రెంచి వారి నుంచి ఉత్తర సర్కారులను గెలుచుకున్నాడు. అంతకు ముందు ఆయన నెల్లూరుపై విఫలమైన దాడి (1757)లో ఇంగ్లీషు దళానికి నాయకత్వం వహించాడు. 1769లో ఆయనను కంపెనీ సూపర్‌వైజర్లలో ఒకరిగా నియమించారు. ఆ సంవత్సరం చివరలో కేప్ నుంచి బయలుదేరిన అరోరా యుద్ధనౌక కనిపించకుండా పోయినప్పుడు ఆయన సముద్రంలో గల్లంతయ్యాడు.

గాడిచర్ల హరిసర్వోత్తమ రావు

జాతీయవాద పాత్రికేయులు. రాజమహేంద్రవరంలో ఉపాధ్యాయ శిక్షణ పొందుతుండగా, వందేమాతరం ఉద్యమంలో పాల్గొన్నందుకు 1907లో ఆయనను బహిష్కరించి, ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలకు అనర్హులను చేశారు. తన వారపత్రిక స్వరాజ్యలో ఒక వ్యాసం రాసినందుకు 1908లో ఆయనను జైలులో పెట్టారు. తర్వాత ఆయన ఆంధ్రలో హోమ్ రూల్ లీగ్‌కు నాయకత్వం వహించారు. ఆంధ్రలో ఈ ఉద్యమపు మొదటి రాజకీయ ఖైదీలలో ఆయనను రేగాని లెక్కిస్తారు.

గిడుగు వెంకట రామమూర్తి

పాత గ్రాంథిక శైలికి బదులు ఆధునిక వ్యావహారిక తెలుగులో పుస్తకాలు రాయాలనే 20వ శతాబ్దం మొదటి ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించిన పర్లాకిమిడికి చెందిన తెలుగు పండితులు. 1913లో జయంతి రామయ్యతో సహా ఆయన ప్రత్యర్థులు ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్తు ద్వారా ఆయనతో పోరాడారు. కానీ విశ్వవిద్యాలయాలు వ్యావహారిక శైలిని అంగీకరించడం చూసే వరకు ఆయన జీవించారని 1943లో కె. సీతారామయ్య రాశారు. విశాఖపట్నం కొండ ప్రాంతాలలోని సవర భాషను కూడా ఆయన నేర్చుకుని, తెలుగు-సవర నిఘంటువు (1914)ను సంకలనం చేశారు.

గోభద (గోభద్ర)

గోదావరిపై కోటిలింగాలలో దొరికిన, 'Rajno Gobhadasa' అనే అక్షరాలు గల రాగి నాణేల ద్వారా మాత్రమే తెలిసిన రాజు. తన పేరును నాణేలపై వేసిన దక్కన్‌లోని మొదటి స్థానిక రాజుగా రచనా లోడాయ ఆయనను లెక్కిస్తారు. తవ్వకందారులు ఆయన నాణేలను క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం మొదటి భాగానికి, కె. డి. బాజ్‌పాయ్ దాదాపు క్రీ.పూ. 125–100కు చెందినవిగా చెప్పారు. పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆయనను శుంగ రాజు భాగభద్రునిగా భావించారు. లోడాయ ఆ గుర్తింపును తిరస్కరిస్తారు.

గోన బుద్ధారెడ్డి

కాకతీయ కాలంలో గోన కుటుంబ నాయకుడు. దేశీయ ద్విపద ఛందస్సులో ఉన్న తెలుగు రామాయణం రంగనాథ రామాయణ రచయితగా దాని ముగింపు వాక్యాలు ఆయన పేరు చెబుతాయి. ఆయన కొడుకులు ఉత్తర రామాయణంతో దానిని పూర్తి చేశారు. ఆయన కూతురు కుప్పమాంబ గణపతిదేవుని సేనాపతి మల్యాల గుండ భార్య.

గోపాలకృష్ణ రంగారావు (బొబ్బిలి)

క్రీ.శ. 1757 కి ముందు

విశాఖపట్నం ప్రాంతంలోని వెలమ వంశమైన బొబ్బిలి నాయకుడు. ఇతర భూములకు బదులుగా తన కుటుంబపు పాత కోటను వదులుకోవాలనే బుస్సీ డిమాండ్‌ను ఆయన తిరస్కరించాడు. 1757 జనవరి 24న బుస్సీ, విజయనగరం రాజా బొబ్బిలిపై దాడి చేసి పట్టుకున్నారు. రంగారావు కోటలోని స్త్రీలను, పిల్లలను చంపించి, తన మనుషులతో కలిసి కోట గోడలపై పోరాడుతూ చనిపోయాడు. కానీ ఆయన పసి కొడుకు బతికాడు. మూడు రాత్రుల తర్వాత ఆయన సైనికులు ఇద్దరు విజయనగరం రాజాను ఆయన గుడారంలో చంపారు. ఈ ముట్టడిని తెలుగు బొబ్బిలి కథలో గుర్తుంచుకుంటారు.

గురజాడ అప్పారావు

విజయనగరానికి చెందిన తెలుగు రచయిత. చిన్న వయసు అమ్మాయిలను ముసలి వాళ్లకు అమ్మి పెళ్లి చేసే ఆచారాన్ని వ్యంగ్యంగా చూపించే, తెలుగులో మొదటి ముఖ్యమైన సాంఘిక నాటకం కన్యాశుల్కం (వధువు ధర) రచయిత. వ్యావహారిక తెలుగులో రాయాలనే ఉద్యమ నాయకులలో ఆయన ఒకరు. ముత్యాల సరములు అనే పాటల ఛందస్సును కనిపెట్టారు. తెలుగు కథానికను ఆయనే మొదలుపెట్టారని చెబుతారు.

హుళక్కి భాస్కరుడు

కాకతీయ కాలపు తెలుగు కవి. తన కొడుకు, శిష్యులతో కలిసి గద్య పద్య మిశ్రమంగా రాసిన రామాయణం భాస్కర రామాయణము ప్రధాన రచయిత. ఆయన దానిని అశ్వికదళ సేనాధిపతి సాహిణి మారకు అంకితం ఇచ్చాడు. ఈ అసాధారణ అంకితాన్ని ఒక ప్రసిద్ధ కథ వివరిస్తుంది, కానీ చెంచయ్య, భుజంగరావు దానిని 'తర్వాతి కల్పన' అన్నారు.

జె. వెంగళరావు

ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజకీయ నాయకుడు. ఆయన 1962 నుంచి 1978 వరకు ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ సభ్యుడు, 1969 నుంచి 1971 వరకు రాష్ట్ర హోం మంత్రి, ఆరు సూత్రాల పథకం తర్వాతి సంవత్సరాలైన 1973 నుంచి 1978 వరకు ముఖ్యమంత్రి. 1969 తెలంగాణ ఉద్యమం సమయంలో ప్రధానమంత్రిని కలిసిన నాయకులలో ఆయన ఒకరు. తర్వాత ఆయన ఖమ్మం నుంచి లోక్‌సభలో (1984–1991) ఉన్నారు, కేంద్ర పరిశ్రమల మంత్రిగా పనిచేశారు.

జక్కన

15వ శతాబ్దం మొదటి కాలపు తెలుగు కవి, ఉజ్జయిని పురాణ రాజు విక్రమాదిత్యుని కథలైన విక్రమార్క చరిత్రము రచయిత. విజయనగర రాజు రెండవ దేవరాయల ఆస్థానంలో ఆదరణ పొందిన కుటుంబానికి చెందిన వెన్నెలకంటి సిద్ధమంత్రికి ఆయన దానిని అంకితం ఇచ్చాడు. నన్నెచోడుని శైలిని అనుకరించిన తర్వాతి కవులలో కె. సీతారామయ్య ఆయనను లెక్కించారు.

జంషీద్ కులీ కుతుబ్ షా

క్రీ.శ. 1550 కి ముందు

గోల్కొండ రెండవ కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ (1543–1550), సుల్తాన్ కులీ మూడవ కొడుకు. ఆయన తన తండ్రిని ప్రార్థన సమయంలో చంపించి, వారసుడైన తన సోదరుడు కుతుబ్-ఉద్-దీన్ కళ్లు పీకించాడని గోల్కొండ చరిత్ర గ్రంథం చెబుతుంది. ఆయన పాలన బీదర్, బీజాపూర్‌లతో యుద్ధాలలో గడిచింది. ఆయన తమ్ముడు ఇబ్రహీం విజయనగరానికి పారిపోయాడు. ఆయన 1550లో దీర్ఘ అనారోగ్యంతో చనిపోయాడు.

కళా వెంకటరావు

గోదావరి జిల్లాలోని అమలాపురానికి చెందిన కాంగ్రెస్ నిర్వాహకుడు. 1920–21 సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమంలో ఆయన మచిలీపట్నంలో బి.ఎస్సీ. చదువు వదిలేసి, అప్పుడే జైలుకు వెళ్లారు. 1932లో ప్రజా కార్యక్రమాల నుంచి నిషేధించబడిన నాయకులలో ఆయన ఒకరు. 1940–41 సత్యాగ్రహంలో ఆయనకు శిక్ష పడింది. 1942 జూలై 29న ఆయన కర్నూలు సర్క్యులర్ అని పేరు పొందిన ఆంధ్ర కాంగ్రెస్ సూచనలను రూపొందించారు.

కంచర్ల గోపన్న (భక్త రామదాసు)

రామదాసుగా గుర్తుంచుకునే తెలుగు రామ భక్తుడు. ఆయన ఒక ఆదాయ అధికారి. గోదావరి మీది భద్రాచలం రామాలయం కోసం ప్రభుత్వ డబ్బు ఖర్చు చేసి, దాని కోసం జైలు పాలయ్యాడు. పురాణ కథలో, రామలక్ష్మణులు రాజుకు ఆయన అప్పు తీర్చినప్పుడు ఆయన విడుదలయ్యాడు. దాశరథీ శతకం, భక్తి గీతాలు ఆయనవిగా చెబుతారు. పందొమ్మిదవ, ఇరవయ్యవ శతాబ్దం మొదటి రచయితలు ఆయనను మాదన్న మేనల్లుడిగా (nephew), అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షా అధికారిగా చెబుతారు. 1907 నాటి గోదావరి జిల్లా గెజిటీర్ ఆయనను నిజాముల కాలంలో దాదాపు 1725లో ఉంచుతుంది.

కంకంటి పాపరాజు

18వ శతాబ్దపు తెలుగు కవి. రామ కథ చివరి భాగాన్ని గద్య పద్య మిశ్రమంగా చెప్పే ఆయన ఉత్తర రామాయణము దానికి అత్యంత ప్రసిద్ధమైన తెలుగు రూపం అయింది. నిజమైన రచయిత మరో కవి పుష్పగిరి తిమ్మన్న అని, పులికాట్‌లో అధికారిగా ఉన్న పాపరాజు దాదాపు 1790లో ఒక అప్పుకు బదులుగా ఆ పుస్తకాన్ని తీసుకున్నాడని 1852లో సి. పి. బ్రౌన్ నమోదు చేశారు. తొలి నాటకం విష్ణుమాయా విలాసమును కూడా చెంచయ్య, భుజంగరావు ఆయనకు ఆపాదిస్తారు.

కొక్కొండ వేంకటరత్నం

19వ శతాబ్దపు తెలుగు పండితుడు, కవి, పత్రికా రచయిత, సంప్రదాయ గ్రాంథిక శైలి సమర్థకుడు. ఆయన నరకాసుర విజయ వ్యాయోగము ముద్రణ పొందిన సంస్కృత నాటకపు మొదటి తెలుగు అనువాదం అని పి. టి. రాజు రాశారు. ఆయన ఆంధ్ర భాషా సంజీవని పత్రికను నడిపారు, కందుకూరి వీరేశలింగంతో పత్రికలలో వివాదం సాగించారు, తర్వాత గిడుగు రామమూర్తి వ్యావహారిక తెలుగు ఉద్యమాన్ని వ్యతిరేకించారు.

కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు

తెలుగు పండితుడు, నిర్వాహకుడు. మునగాల రాజా దగ్గర దివాన్ (ప్రధాన మంత్రి)గా ఉండగా 1901లో హైదరాబాద్‌లో మొదటి తెలుగు గ్రంథాలయం తెరవడానికి ఆయన సాయం చేశారు. ఆయన విజ్ఞాన చంద్రికా మండలిని స్థాపించారు. అది చరిత్ర, విజ్ఞానశాస్త్రంపై తెలుగు పుస్తకాలు ప్రచురించింది, తెలుగు పరీక్షలు, బహుమతి పోటీలు నిర్వహించింది, ఒక తెలుగు విజ్ఞాన సర్వస్వాన్ని మొదలుపెట్టింది. తెలంగాణ, ఆంధ్ర జిల్లాల మధ్య దగ్గరి సంబంధాల అవసరాన్ని మొదట చూసింది ఆయనే అని హైదరాబాద్ స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ చరిత్ర ఒకటి అంటుంది.

కొండా వెంకటప్పయ్య

దేశభక్త అని ప్రసిద్ధుడైన గుంటూరు కాంగ్రెస్ నాయకుడు. ఆయన 1902లో కృష్ణా పత్రికను మొదలుపెట్టారు, 1910 తర్వాత ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించారు, సహాయ నిరాకరణ సమయంలో మద్రాసు శాసన మండలికి రాజీనామా చేశారు. ఆయన 1922 గుంటూరు పన్నుల నిరాకరణ ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించారు. 1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో ఆంధ్ర 'డిక్టేటర్'గా ఉన్నారు.

క్షేత్రయ్య

దక్షిణ భారతదేశమంతటా నర్తకులు, సంగీతకారులు పాడిన రాధాకృష్ణుల ప్రేమ గీతాలైన పదాల తెలుగు కవి, స్వరకర్త. కె. సీతారామయ్య, పి. టి. రాజు ఆయనను 17వ శతాబ్దంలో, తంజావూరు విజయరాఘవ నాయకుని కాలంలో ఉంచుతారు. 1891లో సి. ఆర్. డే ఆయనను పదాల అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన స్వరకర్త అన్నారు.

కూచిమంచి తిమ్మకవి

18వ శతాబ్దపు విస్తృతంగా రాసిన తెలుగు కవి. ఆయనను 'అభినవ వాగనుశాసన' (కొత్త నన్నయ) అని పిలిచారు. ఆయన రుక్మిణీ పరిణయము, రసిక జనమనోభిరామము వంటి చాలా దీర్ఘ కావ్యాలు రాశాడు. సంస్కృత పదాలు లేని 'అచ్చ తెలుగు'లో ఒక రామాయణం, నీలాసుందరీ పరిణయము రాశాడు. చెంచయ్య, భుజంగరావు ఆయన అచ్చ తెలుగు కావ్యాలు చదవలేనివిగా భావించారు; కె. సీతారామయ్య ఆయనను గొప్ప ప్రతిభ గల పండితుడిగా ప్రశంసించారు.

కుందవదేవి

చోళ రాకుమారి, చోళ రాజు మొదటి రాజరాజు కూతురు, మొదటి రాజేంద్ర చోళుని చెల్లెలు. 11వ శతాబ్దం మొదట్లో ఆమె తూర్పు చాళుక్య రాజు విమలాదిత్యుని పెళ్లి చేసుకుంది. ఆమె రాజరాజ నరేంద్రుని తల్లి. ఆమె పెళ్లి ఆమె మనవడు మొదటి కులోత్తుంగుడు చోళ సామ్రాజ్యాన్ని పాలించడానికి దారితీసిన కూటమిని మొదలుపెట్టింది.

కుసుమాదిత్యుడు (ముదిగొండ చాళుక్య)

చాళుక్యుల ముదిగొండ శాఖ నాయకుడు, బొట్టు బేత కొడుకు. భద్రాచలం దగ్గర దొరికిన కుక్కునూరు తామ్ర ఫలకాల ద్వారా ఆయన తెలుసు. ఆయన పాలనలో మొదటి సంవత్సరంలో ఒక విపత్తు వచ్చిందని, ఆయన మంత్రులు ఇందపరాజు, రేమరాజు ఆయనను పన్నెండు సంవత్సరాలు ప్రవాసానికి తీసుకువెళ్లారని అవి చెబుతాయి. విసురునాడును పాలించడానికి వారు ఆయనను తిరిగి తెచ్చారు. ఆయన గోదావరి మీద ఒక అగ్రహారం (గ్రామ దానం)తో వారికి బహుమతి ఇచ్చాడు. దాని సంపాదకుడు అక్షరాలను దాదాపు 1200 నాటివిగా చెప్పారు; పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి కుసుమాదిత్యుడిని, ఆయన సోదరుడు నాగతిని దాదాపు 1218లో ఉంచారు.

మాదన్న

క్రీ.శ. 1686 కి ముందు

గోల్కొండ చివరి కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ అబుల్ హసన్‌కు దాదాపు 1673లో సూర్య ప్రకాశ రావు అనే బిరుదుతో ప్రధాన మంత్రి (వజీర్) అయిన తెలుగు బ్రాహ్మణుడు. తన సోదరుడు అక్కన్నతో కలిసి ఆయన దాదాపు పన్నెండు సంవత్సరాలు రాజ్యాన్ని నడిపారు. మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా ఆయన దానిని మరాఠాలతో కూటమిలో ఉంచారు, బెజవాడలో ఒక కార్యాలయం ఉంచారు. ఇద్దరు బ్రాహ్మణ సోదరులను ఉద్యోగంలో పెట్టుకోవడాన్ని ఔరంగజేబు రాజుపై ఒక ఆరోపణగా చేశాడు. 1686 మార్చిలో గోల్కొండలో వారిని హత్య చేశారు.

మాడపాటి హనుమంతరావు

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో తెలుగు చైతన్య నాయకుడు. గ్రంథాలయాలు, పాఠశాలలు, ప్రచురణల ద్వారా పనిచేసి 1930లో ఆంధ్ర మహాసభగా మారిన నిజాం రాష్ట్ర ఆంధ్ర జన సంఘం స్థాపకులలో ఆయన ఒకరు, 1922 నుంచి దాని కార్యదర్శి. 1923లో కాకినాడలో జరిగిన మొదటి హైదరాబాద్ రాజకీయ సమావేశాన్ని ఆయన ఏర్పాటు చేశారు.

మాదయగారి మల్లన

కొండవీడుకు చెందిన తెలుగు శైవ కవి, శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆస్థానంలోని ఎనిమిది మంది కవులలో ఒకరిగా లెక్కించబడినవాడు. ఆయన కథా కావ్యం రాజశేఖర చరిత్రము రాజు మంత్రి సాళువ తిమ్మరసు మేనల్లుడు (nephew), అల్లుడు నాదెండ్ల అప్పకు అంకితం. దాని ప్రారంభం మంత్రి కుటుంబాన్ని గుర్తిస్తుంది. సుల్తానులపై విజయం తర్వాత రాయవాచకము ఆయనను రాజుతో పాటు ఉంచుతుంది.

మహమూద్ గవాన్

క్రీ.శ. 1481 కి ముందు

బహమనీ సుల్తానుల ప్రధాన మంత్రి (దాదాపు 1461–1481) అయిన పర్షియన్ వ్యాపారి. ఆయన ఇద్దరు బాల రాజులకు సంరక్షక పాలకుడిగా ఉన్నాడు, తెలంగాణలో, పశ్చిమ తీరంలో పోరాడాడు, రాష్ట్రాలను, సైన్యాన్ని పునర్వ్యవస్థీకరించాడు, బీదర్‌లో ఒక గొప్ప విద్యాలయాన్ని స్థాపించాడు. 1481లో మూడవ ముహమ్మద్ షా నకిలీ రాజద్రోహ ఆరోపణపై ఆయనను చంపించాడు.

మైలాంబ

కాకతీయ రాకుమారి, మహాదేవుని కూతురు, గణపతిదేవుని సోదరి. ఆమె నతవాడి నాయకుడు రుద్రుడిని పెళ్లి చేసుకుంది. ఆమె తన తల్లి బయ్యమాంబ పేరు పెట్టిన బయ్యారం గ్రామంలో చెరువు కట్టించింది. 1966లో దొరికిన దాని శాసనం కాకతీయుల తొలి వంశావళికి ప్రధాన ఆధారం.

మాలిక్ హసన్ బహ్రీ (నిజాముల్ ముల్క్)

క్రీ.శ. 1486 కి ముందు

బ్రాహ్మణుడిగా పుట్టి ముస్లింగా పెరిగిన బహమనీ ప్రముఖుడు. నిజాం-ఉల్-ముల్క్‌గా ఆయన దాదాపు 1471లో మూడవ ముహమ్మద్ షా కోసం రాజమహేంద్రవరాన్ని, కొండపల్లి లేదా కొండవీడును తీసుకుని, తెలింగాణ మొత్తాన్ని పాలించాడు. మహమూద్ గవాన్ దానిని విభజించడంపై ఆయన అసంతృప్తి చెంది, 1481లో ఆ మంత్రిని చంపించిన కుట్రకు నాయకత్వం వహించాడు. తర్వాత 1486లో వరంగల్ దండయాత్ర తర్వాత చంపబడే వరకు మాలిక్ నాయిబ్‌గా రాజ్యాన్ని పాలించాడు. ఆయన కొడుకు అహ్మద్ అహ్మద్‌నగర్ నిజాం షాహీ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.

మంగళగిరి ఆనందకవి

18వ శతాబ్దపు తెలుగు కవి. సంప్రదాయ తెలుగు పద్యంలో నాలుగు ఆశ్వాసాలలో రాసిన క్రీస్తు జీవిత చరిత్ర వేదాంత రసాయనము రచయిత. సి. పి. బ్రౌన్ ఆయనను రోమన్ కాథలిక్ అని, ఆ కావ్యాన్ని దాదాపు 1700 నాటిదిగా చెప్పారు; చెంచయ్య, భుజంగరావు ఆయనను దాదాపు 1750లో ఉంచి, ఆయన చర్చి సభ్యుడా అని సందేహించారు. కందుకూరి వీరేశలింగం ఆయనను తన శతాబ్దపు ఉత్తమ కవులలో చేర్చారు.

మారన

చివరి కాకతీయ కాలపు తెలుగు కవి, తిక్కన శిష్యుడు. ఆయన మార్కండేయ పురాణము రాసి, చివరి కాకతీయ రాజు ప్రతాపరుద్రుని అధికారి నాగయ గన్నయకు అంకితం ఇచ్చాడు. దానిలోని స్వారోచిష మనువు జనన కథ తర్వాత అల్లసాని పెద్దన మనుచరిత్రముకు ఆధారమైంది. ప్రతాపరుద్రుని అధికారుల ప్రస్తావన ఆ కావ్యాన్ని కాకతీయ చరిత్రకు ఆధారంగా చేస్తుంది.

మీర్ అలీ రజా ఖాన్ (మీర్ సాహెబ్)

క్రీ.శ. 1781 కి ముందు

1781లో చనిపోయిన హైదర్ అలీ బావమరిది, గుర్రంకొండ పాలకుడు. కడప నవాబులు తీసుకునే వరకు ఆయన కుటుంబం గోల్కొండ కింద గుర్రంకొండను జాగీరు (భూమి మంజూరు)గా నిలుపుకుంది. సిరాలో హైదర్ సేనాపతిగా ఆయన 1767లో ఆ కోటను మరాఠాలకు అప్పగించి, వారి నుంచి గుర్రంకొండను పొందాడు. 1768లో ఆయన హైదర్ పక్షానికి తిరిగి వచ్చి, ఆయన తరఫున గుర్రంకొండను నిలుపుకున్నాడు. 1779లో కడప నవాబుపై మొదటి దాడికి ఆయన నాయకత్వం వహించాడు. హైదర్ జయించిన దేశాన్ని గుర్రంకొండతో సహా ఆయనకు సైనిక మంజూరుగా ఇచ్చాడు. దాని కోసం ఆయన 3,000 గుర్రపు సైనికులను ఉంచుకోవాలి. ఆయనను గుర్రంకొండ కోట పాదాల దగ్గరి ఒక మసీదులో ఖననం చేశారు.

మీర్ జుమ్లా (మీర్ ముహమ్మద్ సయీద్)

క్రీ.శ. 1663 కి ముందు

గోల్కొండ అబ్దుల్లా కుతుబ్ షాకు ప్రధాన మంత్రి, సైన్యాధిపతి అయిన పర్షియన్ వ్యాపారి. ఆయన తన పదవి బిరుదు మీర్ జుమ్లాతో ప్రసిద్ధుడు. ఆయన గండికోటతో, కడప వజ్రాల ప్రాంతంతో సహా కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్న కర్ణాటకను జయించి, వజ్రాల గనులను కౌలుకు తీసుకున్నాడు. 1655–56లో రాజుతో ఆయన గొడవ మొఘల్ రాకుమారుడు ఔరంగజేబు గోల్కొండను ముట్టడించేలా చేసింది. తర్వాత ఆయన ముఅజ్జం ఖాన్‌గా మొఘల్ సేవలో చేరి, అస్సాంపై దండయాత్ర తర్వాత 1663లో చనిపోయాడు.

మోహనాంగి

విజయనగర శ్రీకృష్ణదేవరాయల కూతురు. తెలుగు సంప్రదాయంలో ఆమెను కవయిత్రిగా, కవిత్వ విమర్శకురాలిగా గుర్తుంచుకుంటారు. ఇప్పుడు అందుబాటులో లేని ప్రేమ కావ్యం మరీచి పరిణయము ఆమె రాసిందని చెబుతారు. బజారులో శంకుసాల నృసింహుని పద్యాలు కొని ఆయనను రాజు దృష్టికి తెచ్చిన రాకుమారిగా, తెనాలి రామకృష్ణుని హాస్యానికి గురైనవారిగా ఆస్థాన కథలు ఆమెను చెబుతాయి. ఆమె గురించి తెలిసినదంతా ఈ కథల నుంచే వస్తుంది.

మొల్ల

కుమ్మరి కులానికి చెందిన తెలుగు కవయిత్రి, రామాయణాన్ని సంక్షిప్తంగా పద్యంలో తిరిగి చెప్పిన మొల్ల రామాయణము రచయిత్రి. చెంచయ్య, భుజంగరావు ఆమెను శ్రీకృష్ణదేవరాయల పాలన (1509–30)లో ఉంచి, తెలుగు రామాయణాలన్నిటిలో ఆమెదే అత్యంత విస్తృతంగా చదివేది అన్నారు; 1852లో సి. పి. బ్రౌన్ ఆ కావ్యాన్ని 'వాల్మీకి అనుకరణ' అని వర్ణించారు.

ముబారిజ్ ఖాన్ (ఖ్వాజా ముహమ్మద్, ఇమాద్-ఉల్-ముల్క్)

క్రీ.శ. 1724 కి ముందు

దాదాపు 1713 నుంచి దాదాపు పన్నెండు సంవత్సరాలు హైదరాబాద్‌ను పాలించిన చివరి మొఘల్ పాలకుడు. ఆయన బల్ఖ్ నుంచి వచ్చి, గుజరాత్, మాళ్వాలను పాలించాడు. మరాఠాలకు చౌత్ (ఆదాయంలో నాలుగో వంతు) చెల్లించడానికి బదులు ఆయన వారితో పోరాడాడు. ఆయన హైదరాబాద్ నగర గోడను మొదలుపెట్టి, శ్రీకాకుళం (చికాకోల్) వరకు తీరంలో భూములను నిలుపుకున్నాడు. 1724లో ఢిల్లీ ఆస్థానం నిజాం-ఉల్-ముల్క్‌కు వ్యతిరేకంగా ఆయనను దక్కన్ వైస్రాయ్‌గా చేసింది. 1724 అక్టోబర్ 11న (ఇర్విన్ తేదీ) బేరార్‌లోని షకర్ ఖేడాలో ఆయన ఓడిపోయి, తన ఇద్దరు కొడుకులతో పాటు చంపబడ్డాడు.

ముద్దుపళని

18వ శతాబ్దపు తంజావూరు తెలుగు కవయిత్రి, నాలుగు ఆశ్వాసాల ప్రేమ కావ్యం రాధికా సాంత్వనము (రాధను ఓదార్చడం) రచయిత్రి. తాను సంగీతం, కవిత్వం, నృత్యాలలో నిపుణురాలినని ఆమె చెబుతుంది. ఆమెను దాదాపు 1760లో తంజావూరులో ఉంచిన కందుకూరి వీరేశలింగం ఆమె పద్యాన్ని మెచ్చుకున్నారు, కానీ అది మరీ బాహాటంగా ఉందని భావించారు; చెంచయ్య, భుజంగరావు దానిని అసభ్యమైనది అన్నారు.

మూలఘటిక కేతన

13వ శతాబ్దపు తెలుగు కవి, పండితుడు, తిక్కనకు చిన్న సమకాలికుడు. ఆయన దండి సంస్కృత కథా కావ్యం దశకుమారచరితను తెలుగులోకి తెచ్చి తిక్కనకు అంకితం ఇచ్చాడు. తొలి తెలుగు వ్యాకరణం ఆంధ్ర భాషా భూషణము రాశాడు. మితాక్షర ధర్మ శాస్త్రాన్ని తెలుగులోకి మార్చాడు.

నాచన సోమన

14వ శతాబ్దంలో విజయనగర మొదటి బుక్కరాయల ఆస్థానంలోని తెలుగు కవి, కృష్ణుని తర్వాతి జీవితాన్ని తిరిగి చెప్పే ఉత్తర హరివంశము రచయిత. విమర్శకులు ఆయనను తెలుగు మహాభారతపు ముగ్గురు కవులతో సమానంగా ఉంచారు. బుక్కరాయలు పోషించినట్లు తెలిసిన ఏకైక దేశభాషా కవి ఆయనే అని ఎన్. వెంకటరమణయ్య ఎత్తి చూపారు.

నజీబుల్లా ఖాన్

నవాబు ముహమ్మద్ అలీ వాలాజా సోదరుడు, 1750లలో నెల్లూరు పాలకుడు. 1753లో సాహసికుడు ముహమ్మద్ కమాల్ ఆయనను నెల్లూరు నుంచి తరిమేశాడు, కానీ ఆయన దానిని తిరిగి గెలుచుకుని కమాల్ తల నరికించాడు. 1757లో ఆయన అదనపు చెల్లింపు కోసం తన సోదరుడి డిమాండ్‌ను తిరస్కరించి తిరుగుబాటు చేశాడు. నవాబు సైన్యం, కల్నల్ ఫోర్డ్ నాయకత్వంలోని ఇంగ్లీషు సైన్యం దాడిని ఆయన కోట సైన్యం తిప్పికొట్టింది. ఆయన ఫ్రెంచి వారి వైపు వెళ్లి, 1758లో నెల్లూరులో బుస్సీని స్వీకరించి, తిరుపతికి వ్యతిరేకంగా మొరాసిన్‌తో చేరాడు. 1759లో మద్రాసుపై ఫ్రెంచి ముట్టడి విఫలమైనప్పుడు, ఆయన తనతో ఉన్న ఫ్రెంచి వారిని చంపి, 30,000 వరహాల కప్పానికి నెల్లూరులో ధృవీకరణ పొందాడు. 1762లో కైలాడ్ నాయకత్వంలోని ఇంగ్లీషు సైన్యం నవాబు కోసం ఆయన నుంచి నెల్లూరు కోటను తీసుకుంది.

నంది తిమ్మన (ముక్కు తిమ్మన)

శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆస్థానంలోని తెలుగు కవి, అష్టదిగ్గజాలలో (ఎనిమిది మంది గొప్ప కవులు) ఒకరు. ఆయనను ప్రజలు ముక్కు తిమ్మన అని పిలిచారు. ఆయన నియోగి బ్రాహ్మణుడు, శైవుడు, కవి మలయమారుతుని మేనల్లుడు (nephew). ఆయన రాజుకు అంకితమైన, సత్యభామ కోసం కృష్ణుడు స్వర్గం నుంచి పారిజాత వృక్షాన్ని తెచ్చిన కథ అయిన పారిజాతాపహరణము రాశాడు. దాని పరిచయం నరస నాయకుడు, శ్రీకృష్ణదేవరాయల జీవితాలకు ఆధారం. రాజును ఒక రాణితో రాజీ పడేలా చేయడానికి అది రాయబడిందని సంప్రదాయం చెబుతుంది.

నన్నయ

11వ శతాబ్దపు తెలుగు కవి, మిగిలి ఉన్న తొలి తెలుగు సాహిత్య రచన రచయిత. రాజమహేంద్రవరం తూర్పు చాళుక్య రాజు రాజరాజ నరేంద్రుని కోరికపై ఆయన తెలుగు మహాభారతపు మొదటి పర్వాలు (భాగాలు) రాశాడు. సంస్కృతంలో రాసిన తెలుగు వ్యాకరణం ఆంధ్ర శబ్ద చింతామణి సంప్రదాయంగా ఆయనదని చెబుతారు, అయితే తర్వాతి చరిత్రకారులు దానిని సందేహించారు. 1878లో ఎ. సి. బర్నెల్ ఆయనను 12వ శతాబ్దంలో ఉంచారు; శాసనాల సంపాదకులు, తర్వాతి చరిత్రకారులు ఆయనను 11వ శతాబ్దంలో రాజరాజు కాలంలో ఉంచుతారు.

నన్నెచోడుడు

పాకనాడు తెలుగు చోడ రాకుమారుడు, యుద్ధ దేవుడు కుమారుని జననం గురించిన పెద్ద తెలుగు కావ్యం కుమారసంభవము రచయిత. ఆ కావ్యం 20వ శతాబ్దం మొదట్లోనే దొరికి ముద్రించబడింది. దాని కాలంపై పండితులు ఇంకా వాదించుకుంటున్నారు: దాని సంపాదకుడు దానిని నన్నయకు ముందు ఉంచారు, చెంచయ్య, భుజంగరావు ఆ కవిని దాదాపు 1150లో ఉంచారు.

నీలం సంజీవరెడ్డి

కాంగ్రెస్ నాయకుడు, ఆంధ్ర శాసనసభలో కాళహస్తి సభ్యుడు. ఆయన 1953 నుంచి 1956 వరకు కర్నూలులో ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఉప ముఖ్యమంత్రి. 1956 ఫిబ్రవరిలో తెలంగాణతో విలీనం షరతులకు అంగీకరించిన ఆంధ్ర నాయకులలో ఆయన ఒకరు. 1956 నవంబర్ 1న ఆయన ఆంధ్రప్రదేశ్ మొదటి ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు. 1958లో కూడా ఆయన ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నారు.

న్యాపతి సుబ్బారావు

రాజమండ్రి న్యాయవాది, తెలుగు జిల్లాలలో కాంగ్రెస్ మితవాద వర్గ నాయకుడు. 1905–1908 వందేమాతరం సంవత్సరాలలో ఆయన రాజమండ్రిలో స్వదేశీ ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించారు. బహిష్కరించబడిన విద్యార్థుల తరఫున మధ్యవర్తిత్వం చేశారు. 1907 కాకినాడ క్లబ్ అల్లర్ల తర్వాత ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న వారి తరఫున వాదించారు. రాజమండ్రిలో జాతీయ ఉన్నత పాఠశాలను ప్రారంభించారు. హోమ్ రూల్ నాయకుల విడుదల కోసం నిష్క్రియ ప్రతిఘటనకు పిలుపునిచ్చిన 1917 మద్రాస్ కాంగ్రెస్ తీర్మానంపై ఆయన సంతకం చేశారు.

పి. వి. నరసింహారావు

ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన రాజకీయ నాయకుడు. ఆయన 1957 నుంచి 1977 వరకు రాష్ట్ర శాసనసభ సభ్యుడు, 1962 నుంచి మంత్రి. 1971 నుంచి 1973 వరకు ముఖ్యమంత్రిగా ఆయన 1972 అక్టోబర్ నాటి సుప్రీంకోర్టు ముల్కీ తీర్పు తర్వాత వచ్చిన ఉద్యమాన్ని ఎదుర్కొన్నారు. 1973 జనవరి 17న ఆయన రాజీనామాను గవర్నర్ నివేదించారు. మరుసటి రోజు రాష్ట్రపతి పాలన వచ్చింది. ఆయన 1977 నుంచి 1997 వరకు లోక్‌సభలో ఉన్నారు, చాలా కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖలను నిర్వహించారు, ప్రధానమంత్రి అయ్యారు.

పాల్కురికి సోమనాథుడు

వరంగల్ దగ్గరి పాలకుర్తికి చెందిన తెలుగు శైవ కవి. ఆయన ద్విపద ఛందస్సులో బసవ పురాణం, పండితారాధ్య చరిత్ర రాశాడు. అవి తెలుగు వీరశైవ సాహిత్యానికి పునాది రచనలు. ఆయన 12వ శతాబ్దం చివరలో జీవించాడా, లేక చివరి కాకతీయ రాజు ప్రతాపరుద్రుని కాలంలో జీవించాడా అనే దానిపై చరిత్రకారులు ఏకీభవించరు.

పానుగంటి లక్ష్మీనరసింహారావు

20వ శతాబ్దం మొదటి భాగపు తెలుగు వ్యాస రచయిత, నాటక కర్త, హాస్య రచయిత. ఆంధ్ర పత్రికలో వారం వారం భాగాలుగా వచ్చిన సాక్షి వ్యాసాలతో ఆయన బాగా ప్రసిద్ధుడు. ఆయన కంఠాభరణం, రాధాకృష్ణ వంటి నాటకాలను, తొలి కథానికలను కూడా రాశారు. ఆయన హాస్యం గురించి విమర్శకులు ఏకీభవించలేదు: చెంచయ్య, భుజంగరావుకు అది శుభ్రమైనదిగా, దయగలదిగా అనిపించింది, కె. సీతారామయ్యకు కొన్నిసార్లు అశ్లీలమైనదిగా అనిపించింది.

పట్టాభి సీతారామయ్య

మచిలీపట్నం కాంగ్రెస్ నాయకుడు, భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ చరిత్రకారుడు. ఆయన కృష్ణా జిల్లాలో జాతీయ కళాశాల కోసం, ఖాదీ కోసం పనిచేశారు. 1930లో తెలుగు జిల్లాలలో ఉప్పు సత్యాగ్రహాన్ని ప్రణాళిక చేశారు. సైమన్ కమిషన్ బహిష్కరణ సమయంలో, తిరిగి 1930, 1932, 1942లలో ఆయన అరెస్టయ్యారు. 1939లో కాంగ్రెస్ అధ్యక్ష ఎన్నికలో ఆయన సుభాష్ చంద్రబోస్ చేతిలో ఓడిపోయారు.

పిల్లలమర్రి పినవీరభద్రుడు

15వ శతాబ్దం చివరి భాగపు తెలుగు కవి. విజయనగర రెండవ వంశపు మొదటి రాజు అయిన సాళువ నరసింహుని ఆస్థానంలో ఉన్నాడు. ఆ రాజుకు అంకితం ఇచ్చిన ఆయన జైమిని భారతము సాళువ కుటుంబ యుద్ధాల కథనంతో మొదలవుతుంది. ఆయన చుట్టూ చాలా కథలు పుట్టాయి: బాలుడిగా ఆయన శ్రీనాథుడిని నోరు మూయించాడని, సరస్వతీ దేవి ఒకే రాత్రిలో ఆయన కావ్యాన్ని రాసిందని.

పింగళి ఎల్లనార్యుడు

దాదాపు 1602 నాటి తెలుగు కవి. క్రైస్తవ విషయంపై నాలుగు ఆశ్వాసాల కావ్యం తోభ్యా చరిత్రము రచయిత. దానిని సర్వేశ్వర మాహాత్మ్యము అని కూడా అంటారు. కొండవీడు ప్రాంతంలోని ఒక చిన్న నాయకుడు తుమ్మ రాయపరెడ్డి కోసం ఆయన దానిని రాశాడు. పోషకుని కుటుంబంలో ఉంచిన సెయింట్ థామస్ జీవిత కథనం దానికి ఆధారమని చెంచయ్య, భుజంగరావు చెబుతారు.

పింగళి సూరన

16వ శతాబ్దం మధ్య భాగపు తెలుగు కవి. కర్నూలు జిల్లాలోని ఆకవీడు, నంద్యాల ఆస్థానాలలో ఉన్నాడు. ప్రతి పద్యం రాముని, పాండవుల కథలు రెండిటినీ చెప్పే రాఘవపాండవీయము, రెండు కథా కావ్యాలు ఆయన రాశాడు: తాను సొంతంగా కల్పించిన కథతో కళాపూర్ణోదయము, ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నము. సంప్రదాయం ఆయనను శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఎనిమిది మంది ఆస్థాన కవులలో లెక్కిస్తుంది, కానీ సుబ్రమియా పంతులు, పి. టి. రాజు ఆయనను ఒక తరం తర్వాత ఉంచుతారు.

పొన్నికంటి తెలగనార్యుడు

16వ శతాబ్దపు తెలుగు కవి. సంస్కృత పదాలను వదిలి 'అచ్చ తెలుగు'లో రాసిన ఐదు ఆశ్వాసాల యయాతి రాజు కథ యయాతిచరిత్రము రచయిత. ఆయన దానిని గోల్కొండ ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా సేనాపతి అమీన్ ఖాన్‌కు అంకితం ఇచ్చాడు. దాని ప్రారంభం అమీన్ ఖాన్ కుటుంబాన్ని సుల్తాన్ సేవకులుగా ప్రశంసిస్తుంది.

పొట్టి శ్రీరాములు

క్రీ.శ. 1952 కి ముందు

ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటు కోసం 1952 అక్టోబర్ 19న మద్రాసులో నిరాహార దీక్ష మొదలుపెట్టి, 58వ రోజు, 1952 డిసెంబర్ 15 రాత్రి చనిపోయారు. ఆయన మరణం ఆంధ్ర జిల్లాలంతటా నిరసనలను రేపింది. నాలుగు రోజుల తర్వాత రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేస్తామని భారత ప్రభుత్వం ప్రకటించింది. అది 1953 అక్టోబర్ 1న ఏర్పడింది.

మొదటి రఘోజీ భోంస్లే

క్రీ.శ. 1753 కి ముందు

బేరార్, నాగపూర్ మరాఠా నాయకుడు, మరాఠా రాజ్యపు సేనా సాహెబ్ సుభా. 1740లో ఆయన పెద్ద మరాఠా సైన్యాన్ని కర్ణాటకలోకి నడిపించాడు. దక్షిణానికి వెళ్లే దారిలో అది కర్నూలు, కడప నవాబులను ఓడించింది. 1741లో అది ఆర్కాటు నవాబును చంపి తిరుచిరాపల్లిని తీసుకుంది. 1753లో ఇరు పక్షాలూ హక్కు కోరిన భూమిని వదులుకుని నిజాం సలాబత్ జంగ్ ఆయనతో శాంతి చేసుకున్నాడు. గ్రాంట్ డఫ్ ఆయన మరణాన్ని 1753 మార్చి నాటిదిగా చెబుతారు. 1754లో ఉత్తర సర్కారులపై దాడిని విశాఖపట్నం గెజిటీర్ 'రఘోజీ భోంస్లా నాయకత్వంలోని మరాఠాల'కు ఆపాదిస్తుంది.

రఘునాథరావు (రఘోబా)

రఘోబా అని పిలిచే మరాఠా సేనాపతి, రాజనీతిజ్ఞుడు. ఆయన పేష్వా బాలాజీ బాజీరావు సోదరుడు. 1761 నుంచి తన అన్న కొడుకు మొదటి మాధవరావుకు రాజప్రతినిధి. 1763లో నిజాం అలీ పూనాను దోచుకున్న తర్వాత ఆయన హైదరాబాద్‌పైకి దండెత్తాడు. నగర గోడ ఆయనను బయటే ఆపింది, కానీ ఆయన శివారు ప్రాంతాల నుంచి డబ్బు వసూలు చేశాడు. తర్వాత ఆయన గోదావరి మీది రాక్షసభువన్ వద్ద నిజాం సైన్యాన్ని చెదరగొట్టాడు. 1773–74లో ఆయన కొంత కాలం పేష్వా పదవిలో ఉన్నాడు. అప్పుడు హైదర్ అలీ మరాఠాల నుంచి సిరా, గుర్రంకొండలను తీసుకున్నాడు.

తంజావూరు రఘునాథ నాయకుడు

17వ శతాబ్దం మొదటి భాగంలో తంజావూరు (అప్పుడు టాంజోర్) తెలుగు నాయక పాలకుడు. ఆయన స్వయంగా తెలుగు, సంస్కృతాలలో కవి, సంగీతంపై రచయిత. ఆయన ఆస్థానం తెలుగు సాహిత్యపు 'దక్షిణాది శాఖ'ను మొదలుపెట్టింది: ఆయన సొంత వాల్మీకి చరిత్రము తొలి తెలుగు గద్య రచనలలో ఒకటి. చేమకూర వేంకటకవి అక్కడ విజయవిలాసము రాశాడు. ఆయన కొడుకు, ఆయన మంత్రి, ఆయన ఆస్థానంలోని ఒక కవయిత్రి రాసిన కావ్యాలు విజయనగర సింహాసనం కోసం ఆయన చేసిన యుద్ధాలను వర్ణిస్తాయి.

రామరాజభూషణుడు (భట్టుమూర్తి)

16వ శతాబ్దం చివరి భాగపు తెలుగు కవి, వసుచరిత్రము రచయిత. ద్వంద్వార్థాలతో నిండిన పద్యాలలో చెప్పిన వసు రాజు పెళ్లి కథ అది. అది తర్వాతి కవులకు నమూనా అయింది. ఆయన బిరుదుకు 'రామరాజు ఆస్థానానికి ఆభరణం' అని అర్థం. ఆయన సొంత పేరు భట్టుమూర్తి. ఆయన వసుచరిత్రమును తిరుమలరాయలకు, కావ్యశాస్త్ర గ్రంథం నరసభూపాలీయమును రామరాయల సోదరుని లేదా సోదరి కొడుకుకు అంకితం ఇచ్చాడు. ఆ రెండు పేర్లు ఒకే కవికి చెందినవా అని పండితులు చాలా కాలం వాదించుకున్నారు.

రాయప్రోలు సుబ్బారావు

20వ శతాబ్దం మొదటి భాగపు 'కొత్త కవిత్వం' (భావ కవిత్వం)కు నాయకత్వం వహించిన తెలుగు కవి. ఇంగ్లీషు కాల్పనిక కవుల ప్రభావంతో రాసిన, ప్రకృతి, ఆదర్శ ప్రేమలపై గీత కవిత్వం అది. ఆయన లలిత (1909), తృణకంకణము (1914) ఆయనకు పేరు తెచ్చాయి. 1918–19లో హైదరాబాద్‌లోని ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయపు కొత్త తెలుగు పీఠానికి ఆయనను ఆహ్వానించారు. 1944లో ఆయన దాని తెలుగు విభాగాధిపతి.

రుస్తం దిల్ ఖాన్

క్రీ.శ. 1708 కి ముందు

ఔరంగజేబు కాలంలో హైదరాబాద్ మొఘల్ సుబేదారు (పాలకుడు), అంతకుముందు సుబేదారు జాన్ సిపర్ ఖాన్ కొడుకు. ఆయన హిజ్రీ 1114 (1702)లో యాకుత్‌పురా ద్వారం బయట కాలీ మసీదును కట్టించాడు. ఔరంగజేబు మరణం తర్వాత ఆయన తిరుగుబాటు రాకుమారుడు కాం బఖ్ష్‌కు లొంగిపోయాడు. రాకుమారుడు ఆయనపై కుట్ర అనుమానంతో 1708లో ఏనుగు చేత తొక్కించి చంపించాడు.

సాదతుల్లా ఖాన్

క్రీ.శ. 1732 కి ముందు

దాదాపు 1710–13 నుంచి 1732లో తన మరణం వరకు ఆర్కాటు రాజధానిగా కర్ణాటక నవాబు. ముహమ్మద్ సయీద్‌గా పుట్టిన నవాయత్. ఆయన మొఘల్ సేనాపతి దావూద్ ఖాన్ పన్నీకి దివాన్ (ఆర్థిక అధికారి), ఫౌజ్‌దారు (సైనిక పాలకుడు). కనుమల కింది కర్ణాటక పాలనలో ఆయన దావూద్ ఖాన్ తర్వాత వచ్చాడు. అది తీరం వెంట గుంటూరు నుంచి కొలెరూన్ వరకు విస్తరించి, నెల్లూరును కూడా కలిగి ఉంది. ఒక సిధౌట్ కాలక్రమం ప్రకారం ఆయన 1694లో ఆ స్థలాన్ని తీసుకుని అక్కడ కోట అధిపతిని నియమించాడు. అది ఆయన నవాబు కావడానికి చాలా సంవత్సరాల ముందు. ఆయన ఫౌజ్‌దారు నెల్లూరును పాలించాడు. 1720లో ఆయన ఉదయగిరి జాగీర్ ఇచ్చాడు. కడప, కర్నూలు, సావనూరు పఠాన్ నవాబులతో కలిసి ఆయన మైసూరు నుంచి పెద్ద మొత్తం వసూలు చేశాడు. ఆయన నవాబు పదవిని తన సోదరుని కొడుకు దోస్త్ అలీకి వదిలాడు.

సాళువ తిమ్మరసు (అప్పాజీ)

విజయనగర రాజులు వీర నరసింహుడు, శ్రీకృష్ణదేవరాయల ప్రధాన మంత్రి. తెలుగు సంప్రదాయంలో తిమ్మరసు అని, అప్పాజీ, 'తండ్రి' అని ప్రసిద్ధుడు. ఆయన కృష్ణరాయలను కళ్లు పీకించడం నుంచి కాపాడి రాజుగా చేశాడని నూనిజ్ చెబుతాడు. ఆయన ఒరిస్సాపై దండయాత్రను నిర్వహించి, 1515లో కొండవీడును తీసుకుని, తన కుటుంబమైన నాదెండ్ల సోదరుల ద్వారా దానిని పాలించాడు. యువ రాకుమారునికి విషం పెట్టాడని అనుమానించి రాజు తర్వాత ఆయనను గుడ్డివానిగా చేసి బంధించాడని నూనిజ్ చెబుతాడు. తెలుగు సంప్రదాయం రాజును, ఆయన మంత్రిని చాలా కథలకు నాయకులుగా చేస్తుంది.

సమగోప (సామగోప)

తన నాణేల ద్వారా మాత్రమే తెలిసిన రాజు. అవి పాత కరీంనగర్ జిల్లాలోని కోటిలింగాల, పెద్దబొంకూరు, ధూళికట్టలలో, మహారాష్ట్రలోని చంద్రాపూర్‌లో దొరికాయి. కోటిలింగాలలోని మరే రాజు కంటే ఆయన ఎక్కువ నాణేలు జారీ చేశాడు. శాతవాహనులకు ముందరి చివరి స్థానిక రాజుగా, దాదాపు క్రీ.పూ. 52లో సిముకుడు తొలగించినవానిగా రచనా లోడాయ ఆయనను భావిస్తారు. పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆయనను శుంగ రాజుగా భావించారు.

సారంగు తిమ్మన

16వ శతాబ్దం చివరి భాగపు తెలుగు కవి, వైజయంతీ విలాసము రచయిత. దానిని విప్రనారాయణ చరిత్రము అని కూడా అంటారు. ఇద్దరు వేశ్యా సోదరీమణులు ప్రలోభపెట్టిన ఒక వైష్ణవ భక్తుని కథ అది. తిమ్మన తనను తాను గోల్కొండ కరణం (లెక్కల అధికారి) అని పిలుచుకున్నాడని 1898లో జి. ఆర్. సుబ్రమియా పంతులు రాశారు. 1849లో అది వ్యాఖ్యానంతో ముద్రించబడిందని సి. పి. బ్రౌన్ గుర్తించారు.

షాహ్‌జీ భోంస్లే

క్రీ.శ. 1664 కి ముందు

కిరాయి సైనికుల మరాఠా సేనాని, శివాజీ తండ్రి. ఆయన అహ్మద్‌నగర్ నిజాం షాహీలకు, 1636 నుంచి బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలకు సేవ చేశాడు. రణదుల్లా ఖాన్ కింద రెండవ నాయకుడిగా, ఆయన కర్ణాటక్‌ను బీజాపూర్ జయించడంలో పాల్గొన్నాడు. పుంగనూరు తెలుగు పాలెగాళ్ల పూర్వీకుల నుంచి తీసుకున్న బెంగళూరు, కోలార్ చుట్టూ ఉన్న దేశాన్ని ఆయనకు జాగీర్ (భూమి మంజూరు)గా ఇచ్చారు. ఆయన బెంగళూరులో దర్బారు నిర్వహించి, 1664లో చనిపోయాడు. ఆయన కొడుకు వెంకోజీ ఆయన కర్ణాటక్ జాగీర్‌ను వారసత్వంగా పొందాడు.

సిద్దీ జౌహర్ (సలాబత్ ఖాన్)

క్రీ.శ. 1662 కి ముందు

రెండవ అలీ ఆదిల్ షా కాలంలో కర్నూలును తన పాలనగా, జాగీర్ (భూమి మంజూరు)గా ఉంచుకున్న బీజాపూర్ అబిసీనియన్ అధికారి. సలాబత్ ఖాన్ అనే బిరుదు పొందిన ఆయన 1660లో పన్హాలాలో శివాజీని ముట్టడించాడు. శివాజీ తప్పించుకోనిచ్చాడనే అనుమానంతో ఆయన కర్నూలుకు వెళ్లిపోయి, 1662లో రాజుపై తిరుగుబాటు చేసి, తన సొంత అనుచరుల చేతిలో చంపబడ్డాడు. ఆయన అల్లుడు ఆదోనికి చెందిన సిద్దీ మసూద్.

సింహవర్మ (పల్లవ, మంచికల్లు శాసనం)

భరద్వాజ గోత్రానికి చెందిన పల్లవ రాజు. పల్నాడు తాలూకాలోని మంచికల్లులో దొరికిన విరిగిన ప్రాకృత స్తంభ శాసనం నుంచి మాత్రమే ఆయన తెలుసు. డి. సి. సర్కార్ దానిని అతి తొలి పల్లవ శాసనంగా భావించారు. ఈ సింహవర్మ ఇక్ష్వాకులను తొలగించి కృష్ణా–గుంటూరు ప్రాంతాన్ని పల్లవుల కిందకు తెచ్చాడని, బహుశా శివస్కందవర్మ తండ్రి అని ఆయన సూచించారు.

రెండవ సింహవర్మ (పల్లవ)

నెల్లూరు–గుంటూరు ప్రాంతపు పల్లవ రాజు, యువరాజు విష్ణుగోపుని కొడుకు. ఆయన నాలుగు దానశాసనాలు మిగిలి ఉన్నాయి. అన్నీ గుంటూరు, నెల్లూరు జిల్లాలలో గ్రామాలను ఇస్తాయి. అన్నీ కంచి నుంచి కాకుండా శిబిరాల నుంచి జారీ చేయబడ్డాయి: రెండవ ఓంగోడు దానశాసనం (4వ సంవత్సరం), మెన్మతుర నుంచి పికీర దానశాసనం (5వ సంవత్సరం), దశనపుర నుంచి మంగళూరు దానశాసనం (8వ సంవత్సరం), విలవట్టి దానశాసనం (10వ సంవత్సరం). చాలా మంది పండితులు లోకవిభాగ అనే జైన గ్రంథం నుంచి ఆయన సింహాసనారోహణను 436 నాటిదిగా చెబుతారు. మరికొందరు ఆయనను దాదాపు 500లో ఉంచుతారు.

స్కందవర్మ (శాలంకాయన)

వేంగి శాలంకాయన రాజు. కంతేరు, కానుకొల్లుల నుంచి వచ్చిన, ఆయన మొదటి పాలనా సంవత్సరపు రెండు సంస్కృత దానశాసనాల నుంచి ఆయన తెలుసు. 1960లో ప్రచురించిన కానుకొల్లు ఫలకాలు ఆయనను రెండవ హస్తివర్మ కొడుకుగా, మొదటి హస్తివర్మ మునిమనవడిగా, రెండవ నందివర్మ దాయాదిగా చేస్తాయి. అవి దొరకక ముందు సాధారణంగా ఆయనను రెండవ నందివర్మ తర్వాత ఆ వంశపు చివరి తెలిసిన రాజుగా ఉంచారు.

సుల్తాన్ కులీ

క్రీ.శ. 1543 కి ముందు

గోల్కొండ నుంచి తెలింగాణను పాలించిన, పర్షియాలో పుట్టిన బహమనీ సుల్తానత్ అధికారి. ఆయన తెలంగాణలో చాలా భాగాన్ని, కృష్ణా–గోదావరి తీరాన్ని జయించి, కుతుబ్ షాహీ వంశాన్ని స్థాపించాడు. 1543లో ఆయన హత్యకు గురయ్యాడు. గోల్కొండ చరిత్ర ప్రకారం, గోల్కొండ కోట మసీదులో ప్రార్థన చేస్తుండగా ఆయన చంపబడ్డాడు. ఫెరిష్తా ప్రకారం, ఆయన రత్నాలను పరిశీలిస్తుండగా ఒక బానిస ఆయనను చంపాడు.

స్వామి రామానంద తీర్థ

హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ నాయకుడు. 1938లో అది సమావేశం కాకముందే నిజాం ప్రభుత్వం దానిని నిషేధించింది. 1938, 1940, 1942 నాటి దాని సత్యాగ్రహాలలో ఆయన జైలుకు వెళ్లారు. 1946 నుంచి దాని అధ్యక్షుడిగా ఆయన హైదరాబాద్ భారతదేశంలో విలీనం కోసం 'భారత యూనియన్‌లో చేరండి' ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించారు. అది 1948లో రాష్ట్ర విలీనంతో ముగిసింది.

తాళ్లపాక అన్నమాచార్యులు

తిరుపతి వేంకటేశ్వర స్వామిపై భక్తి గీతాలు (సంకీర్తనలు) రచించిన తెలుగు వాగ్గేయకారుడు. ఆలయ కవుల తాళ్లపాక కుటుంబంలో ఆయన మొదటివాడు. 1941లో ఆయన పాటలను ముద్రించినప్పుడు తిరుపతి దేవస్థానం ఆయన కాలాన్ని 1408–1503గా ఇచ్చింది. ఎస్. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ అధ్యయనం చేసిన 1530–1558 నాటి ఆలయ రికార్డులు ఆయన కొడుకు తిరుమలై అయ్యంగార్‌ను ఆలయం నియమించిన గాయకుడిగా, ఆయన మనవడు తన గురువుగా ఆయన విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించినట్లు చూపిస్తాయి.

టంగుటూరి ప్రకాశం

మద్రాసు తెలుగు జిల్లాల బారిస్టర్, కాంగ్రెస్ నాయకుడు. 1919లో రౌలట్ బిల్లులకు వ్యతిరేకంగా మద్రాసు సభకు ఆయన అధ్యక్షత వహించారు. సహాయ నిరాకరణ సమయంలో తన వృత్తిని వదిలారు. 1930లో మద్రాసు నగరంలో ఉప్పు సత్యాగ్రహానికి నాయకత్వం వహించారు. 1937లో రెవెన్యూ మంత్రి అయ్యారు. తర్వాత ఆయన మద్రాసు ముఖ్యమంత్రిగా, ఆ తర్వాత ఆంధ్ర రాష్ట్ర మొదటి ముఖ్యమంత్రిగా పనిచేశారు. ఆయన మంత్రివర్గం కర్నూలులో కొలువై, 1954 నవంబర్‌లో అవిశ్వాస తీర్మానం తర్వాత పడిపోయింది.

తరిగొండ వెంగమాంబ

19వ శతాబ్దం మొదటి సగంలో జీవించిన, పాత కడప జిల్లాలోని వాయల్పాడు దగ్గరి తరిగొండకు చెందిన తెలుగు కవయిత్రి, భక్తురాలు. ఆమె తిరుపతి పవిత్ర కొండపై వేంకటాచల మాహాత్మ్యము, రాజయోగసారము, భాగవతపు తెలుగు ద్విపద రూపం రాసింది. 1840లో ఆమె జీవించి ఉందని 1852లో సి. పి. బ్రౌన్ గుర్తించారు.

తరిగొప్పుల మల్లన

16వ శతాబ్దం చివర, 17వ శతాబ్దం మొదటి భాగపు తెలుగు కవి, కృష్ణుని కొడుకు చంద్రభానుని పెళ్లి కథ చంద్రభాను చరిత్రము రచయిత. ఆయన చంద్రగిరిలోని విజయనగర రాజు వేంకటపతిరాయల వర్గానికి చెందినవాడు. అక్కడ ఆయన అన్న దత్త మంత్రి ఒక మంత్రి.

తెనాలి రామకృష్ణుడు

తెలుగు కవి, పాండురంగ మాహాత్మ్యము రచయిత. సంప్రదాయం ఆయనను శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆస్థానపు అష్టదిగ్గజాలలో లెక్కిస్తుంది. విదూషకుడిగా ఆయన తెలుగు దేశమంతటా ప్రసిద్ధుడు. రికార్డు చాలా తక్కువ. ఆయన మొదట శైవుడిగా తెనాలి రామలింగ పేరుతో రాసి, తర్వాత వైష్ణవుడయ్యాడు. ఆయన పోషకుల, సమకాలికుల ఆధారాలు ఆయనను శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంలో కాకుండా, 16వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో ఆరవీటి రాజుల ఆస్థానంలో ఉంచుతాయి. ఆయన గురించి చెప్పే హాస్య కథలు జానపద కథలు.

తెన్నేటి విశ్వనాథం

విశాఖపట్నం కాంగ్రెస్ నాయకుడు. 1920లలో సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యం కోసం ఒత్తిడి చేసిన ఆంధ్ర నాయకులలో ఆయన ఒకరు. 1928లో ఆయన ఆంధ్ర ప్రాంతీయ స్వాతంత్ర్య సంఘం కోశాధికారి. 1930లో విశాఖపట్నం జిల్లాలో ఉప్పు సత్యాగ్రహానికి నాయకత్వం వహించారు. 1932లో ప్రజా కార్యక్రమాల నుంచి నిషేధించబడ్డారు. 1937లో ఆంధ్ర కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీలో ఉన్నారు. 1942 క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో నిర్బంధించబడ్డారు.

తిక్కన సోమయాజి

నెల్లూరు తెలుగు చోడ రాజు రెండవ మనుమసిద్ధి ఆస్థానంలోని 13వ శతాబ్దపు తెలుగు కవి. రెండు శతాబ్దాల ముందు నన్నయ మొదలుపెట్టిన పనిని పూర్తి చేస్తూ, ఆయన మహాభారతంలోని పదిహేను పర్వాలను తెలుగులోకి అనువదించాడు. ఆయన నిర్వచనోత్తర రామాయణం కూడా రాశాడు. ఆయన తన పోషకుని దూతగా కాకతీయ గణపతిదేవుని దగ్గరికి వెళ్లాడు. గణపతిదేవుని సాయం మనుమసిద్ధిని నెల్లూరులో పునరుద్ధరించింది.

తిరుపతి వేంకట కవులు

20వ శతాబ్దం మొదటి భాగంలో కలిసి రాసిన తెలుగు కవుల జంట, తిరుపతి శాస్త్రి, వేంకట శాస్త్రి. ప్రేక్షకుల ముందు ఒకేసారి వంద విషయాలపై పద్యాలు చెప్పే శతావధానానికి, పాండవ విజయము వంటి మహాభారత నాటకాలకు వారు ప్రసిద్ధులు. పాత సంప్రదాయ రచయితలైన వారు దేవీ భాగవతం, ఆర్నాల్డ్ లైట్ ఆఫ్ ఏషియాలను అనువదించి, తర్వాతి చాలా మంది కవులకు శిక్షణ ఇచ్చారు.

త్యాగరాజు

తంజావూరు జిల్లాలోని తిరువైయారుకు చెందిన తెలుగు గాయకుడు, కవి, వాగ్గేయకారుడు. రామునిపై ఆయన భక్తి గీతాలు (కృతులు, కీర్తనలు) దక్షిణ భారతదేశమంతటా పాడతారు. 1891లో సి. ఆర్. డే ఆయనను దాదాపు 1820–1840 నాటివానిగా, 1921లో హెచ్. ఎ. పాప్లీ దాదాపు 1800–1850 నాటివానిగా చెప్పారు. పి. టి. రాజు ఆయనను 18వ శతాబ్దంలో ఉంచారు. చెంచయ్య, భుజంగరావు ఆయనను తెలుగు సాహిత్యానికి తంజావూరు ఇచ్చిన గొప్ప కానుక అన్నారు.

ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ

గుంటూరుకు చెందిన న్యాయవాది, కాంగ్రెస్ కార్యకర్త. వందేమాతరం ఉద్యమ సమయంలో ప్రభుత్వ నిఘా నివేదికలు ఆయన పేరును చెప్పాయి. సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమంలో ఆయన తన న్యాయవాద వృత్తిని వదులుకున్నారు. 1921లో పల్నాడు అటవీ అలజడులపై విచారణకు వెళ్లిన తర్వాత ఆయనను ఒక సంవత్సరం జైలులో ఉంచారు. 1932లో ఉన్నవ లక్ష్మీబాయమ్మ, ఇతరులతో పాటు శాసనోల్లంఘన సమావేశం జరపకుండా ప్రభుత్వం ఆయనను నిషేధించింది.

వి. ప్రభాకరరావు

క్రీ.శ. 1948 కి ముందు

కరీంనగర్ తాలూకాలోని పోలంపల్లికి చెందిన కమ్యూనిస్టు, కరీంనగర్ జిల్లా ఆంధ్ర మహాసభ కమిటీ అధ్యక్షుడు. 1947–48లో ఆయన నిజాం పోలీసులకు, రజాకార్లకు వ్యతిరేకంగా సాయుధ దళాలకు నాయకత్వం వహించారు. 1948 జనవరిలో హుజూరాబాద్ తాలూకాలోని మండపురం దగ్గర పోలీసులు ఆయన దళాన్ని చుట్టుముట్టినప్పుడు, ఆయన తన చాలా మంది సహచరులతో పాటు చంపబడ్డారు.

వట్టికోట ఆళ్వారుస్వామి

బడి చదువు లేకుండా పేదరికం నుంచి ఎదిగిన నల్గొండ జిల్లాకు చెందిన తెలుగు రచయిత, ప్రచురణకర్త. 1938లో ఆయన జాతీయ భావాన్ని వ్యాపింపజేయడానికి చిన్న పుస్తకాలు ప్రచురించిన దేశోద్ధారక గ్రంథమాలను స్థాపించారు. చిలుకూరులో ఆంధ్ర మహాసభ సమావేశ ఏర్పాట్లను ఆయన నడిపారు. 1944లో భువనగిరిలో దాని నిర్వాహక కార్యదర్శి అయ్యారు. ఆయన జాతీయవాదం నుంచి కమ్యూనిస్టు పార్టీ వైపు వెళ్లారు.

వావిలికొలను సుబ్బారావు

వాల్మీకి రామాయణాన్ని పంక్తికి పంక్తి తెలుగు పద్యంలోకి అనువదించి రామునికి అంకితం ఇచ్చిన 20వ శతాబ్దం మొదటి కాలపు తెలుగు పండిత కవి. కడప జిల్లాలోని ఒంటిమిట్ట బమ్మెర పోతన జన్మస్థలం అని ఆయన నమ్మారని, అక్కడి రామాలయాన్ని పునరుద్ధరించి రామభక్తుల సంప్రదాయాన్ని స్థాపించారని కె. సీతారామయ్య నమోదు చేశారు. భాషా వివాదంలో గిడుగు రామమూర్తి విమర్శించిన సాంప్రదాయిక పండితులలో ఆయన ఒకరు.

వేదం వేంకటరాయ శాస్త్రి

1928లో ఆనాటి ప్రముఖ విమర్శకులలో ఒకరిగా లెక్కించబడిన, మహామహోపాధ్యాయ బిరుదు పొందిన తెలుగు పండితుడు, విమర్శకుడు, నాటక రచయిత. ఆయన సాంప్రదాయిక కావ్యాలపై పాండిత్యపూర్ణ వ్యాఖ్యానాలు, చివరి కాకతీయ రాజుపై చారిత్రక నాటకం ప్రతాపరుద్రీయము, సంస్కృతం నుంచి అనువాదాలు రాశారు. సాంప్రదాయిక గ్రాంథిక శైలిని సమర్థించిన ఆయన కందుకూరి వీరేశలింగంతో వాదించి, గిడుగు రామమూర్తి వ్యావహారిక తెలుగు ఉద్యమాన్ని వ్యతిరేకించారు.

వేమన

నీతి, మతం, వ్యంగ్యాలపై చిన్న పద్యాల తెలుగు కవి. ప్రతి పద్యం 'విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ' అనే మకుటంతో ముగుస్తుంది. ఆయన పద్యాలు తెలుగు దేశపు నీతి పాఠ్యపుస్తకం. ఆయన జీవితం గురించి నిశ్చయంగా ఏదీ తెలియదు. 1824 నుంచి ఆ పద్యాలను సేకరించి అనువదించిన సి. పి. బ్రౌన్ ఆయన దాదాపు 1600లో జీవించాడని విన్నారు. చెంచయ్య, భుజంగరావు 15వ శతాబ్దం మొదటి భాగానికి మొగ్గు చూపారు.

వేములవాడ భీమకవి

ఎక్కువగా ఐతిహ్యాల ద్వారా తెలిసిన తెలుగు కవి. సంప్రదాయం ఆయనను కరీంనగర్ జిల్లాలోని వేములవాడతో, ద్రాక్షారామంతో ముడిపెడుతుంది. చెంచయ్య, భుజంగరావు ఆయనను 'రహస్య కవి' అన్నారు. ఆయనను 12వ శతాబ్దం నుంచి 16వ శతాబ్దం వరకు ప్రతి శతాబ్దంలోనూ ఉంచారు. ఏ రచననూ నిశ్చయంగా ఆయనకు ఆపాదించలేము. తర్వాతి కవులు ఆయనను 'శక్తి గల మాటల' కోసం గుర్తుంచుకున్నారు. రెండు అర్థాల పద్యాన్ని మొదట రాసినవాడిగా ఒక సంప్రదాయం ఆయనను చెబుతుంది.

తంజావూరు విజయరాఘవ నాయకుడు

తంజావూరు (అప్పుడు టాంజోర్) తెలుగు నాయక పాలకుడు, రఘునాథ నాయకుని కొడుకు. ఆయన స్వయంగా తెలుగు నాటకాల రచయిత. వాటిలో తన తండ్రిని స్తుతించే రఘునాథాభ్యుదయము ఒకటి. కె. సీతారామయ్య, పి. టి. రాజు ఆయనను పదకర్త క్షేత్రయ్య పోషకునిగా పేర్కొంటారు. మదురై నాయకునితో పెళ్లి సంబంధాన్ని ఆయన ఎలా తిరస్కరించాడో, మదురై సైన్యం తంజావూరుపై దాడి చేసినప్పుడు ఆయన ఎలా పోరాడుతూ చనిపోయాడో తంజావూరు రాజుల తెలుగు చరిత్ర ఒకటి చెబుతుంది.

విజయరామ రాజు II (విజయనగరం)

క్రీ.శ. 1794 కి ముందు

1759 నుంచి 1794 వరకు విజయనగరం రాజా. మొదటి విజయరామ రాజు బొబ్బిలిలో (1757), ఆనంద రాజు (1759) చనిపోయిన తర్వాత బాలునిగా ఆయనను దత్తత తీసుకున్నారు. తన సవతి సోదరుడు సీతారామ రాజుతో కలిసి ఆయన ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ కింద విజయనగరం కుటుంబాన్ని విశాఖపట్నం ప్రాంతంలో అత్యంత బలమైన శక్తిగా చేశారు. వారు చిన్న జమీందారుల భూములను తీసుకున్నారు. 1793లో చెల్లించని శిస్తు కోసం ఆయన ఎస్టేట్‌ను స్వాధీనం చేసుకుని, జిల్లాను వదిలి వెళ్లమని ఆయనను ఆదేశించారు. ఆయన పద్మనాభంలో శిబిరం వేశారు. 1794 జూలై 10న కంపెనీ సైన్యం దాడి చేసినప్పుడు ఆయన తన రాజపుత్ర అనుచరులతో అక్కడ చనిపోయారు.

వినుకొండ వల్లభరాయుడు

15వ శతాబ్దపు తెలుగు కవి, విజయనగర రాజు రెండవ దేవరాయల కింద వినుకొండ పాలకుడు. వరంగల్ వీధుల సజీవ పర్యటనను నాటకంగా చెప్పే క్రీడాభిరామము కర్తగా ఆయన పేరు చెబుతారు. మొదటి బుక్కరాయల కాలం నుంచి ఆయన కుటుంబం విజయనగర రాజులకు మంత్రులుగా, సేనానులుగా, రాజ రత్నాల భాండాగారికులుగా సేవ చేసింది. పి. టి. రాజు, కె. సీతారామయ్య దానికి బదులు క్రీడాభిరామమును శ్రీనాథునికి ఆపాదిస్తారు.