ప్రదేశాలు

చందుర్తి

క్రీ.శ. 1758

గోదావరి ప్రాంతంలో పిఠాపురానికి ఏడు మైళ్లు ఉత్తర-తూర్పుగా ఉన్న గ్రామం. గోదావరి గెజిటీర్ దీన్ని ఓర్మ్ చరిత్రలోని 'కాండోర్'గా గుర్తించింది. దీని దగ్గర 1758 డిసెంబర్ 9న కల్నల్ ఫోర్డ్ నాయకత్వంలోని ఇంగ్లీషువారు, విజయనగరం రాజు సైన్యం కలిసి మార్క్విస్ డి కాన్‌ఫ్లాన్స్ ఫ్రెంచి సైన్యాన్ని చిత్తుగా ఓడించారు. ఈ విజయం రాజమహేంద్రవరానికి, మచిలీపట్నానికి దారి తెరిచింది. ఉత్తర సర్కారులలో ఫ్రెంచి పాలనను ముగించింది.

పద్మనాభం

క్రీ.శ. 1794

భీమునిపట్నానికి పది మైళ్లు వాయవ్యంగా, విష్ణు ఆలయం ఉన్న కొండ కింద, చిట్టివలస నది ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం. 1794 జూలై 10న విజయనగరం రాజు రెండవ విజయరామ రాజు ఇక్కడ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి వ్యతిరేకంగా చివరి పోరాటం చేశాడు. తన అనుచరులు సుమారు మూడు వందల మందితో, వారిలో చాలామంది రాజపుత్రులతో, ఆయన చంపబడ్డాడు. ఆయన పడిపోయిన చోటును ఒక చిన్న రాతి స్మారకం గుర్తిస్తుంది.

చిత్తూరు

క్రీ.శ. 1911

దక్షిణ రాయలసీమలోని పట్టణం. 1890లలో ఇది ఉత్తర ఆర్కాట్ జిల్లా కేంద్రం. 1911 ఏప్రిల్ 1 నుంచి ఇది కొత్త చిత్తూరు జిల్లాకు కేంద్రం. ఉత్తర ఆర్కాట్‌లోని తెలుగు తాలూకాలు, దక్కన్ జిల్లాల నుంచి రెండు తాలూకాలతో ఈ జిల్లాను ఏర్పాటు చేశారు. దానిలో చంద్రగిరి, మదనపల్లె, చిత్తూరు విభాగాలు ఉండేవి.

అద్దంకి

గుండ్లకమ్మ నది ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. ఒకప్పుడు ఒంగోలు తాలూకాలో ఉండేది. ఇక్కడి ఒక రాయిపై 9వ శతాబ్దపు పండరంగడి తెలుగు పద్య శాసనం ఉంది. తర్వాతి శాసనాలు దీన్ని 'అద్దంకి సీమ'కు కేంద్రంగా పేర్కొంటాయి.

ఆదిలాబాద్

తెలంగాణ ఉత్తర భాగంలో అడవుల మధ్య ఉన్న పట్టణం. దీన్ని ఎడ్లాబాద్ అని కూడా పిలుస్తారు. నిజాం రాజ్యపు పాత సిర్పూర్ తాండూర్ ఉప జిల్లా నుంచి 1905లో ఏర్పడిన జిల్లాకు ఇది కేంద్రం. 1909 నాటి ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ దీన్ని అడవులు, గోండు గ్రామాలు, పత్తి, తెలుగు, మరాఠీ భాషలు ఉన్న, తక్కువ జనాభా గల, సర్వే చేయని ప్రాంతంగా వర్ణిస్తుంది. అక్కడ రైలు మార్గం గానీ, కంకర రోడ్డు గానీ లేవు. 1931 జనాభా లెక్కలు అక్కడ వేగంగా రోడ్లు వేయడాన్ని నమోదు చేస్తాయి.

ఆదోని

కర్నూలు జిల్లాలో కొండ కోట ఉన్న పట్టణం. ఇది విజయనగర దుర్గం. బీజాపూర్ 1535–37లో దీన్ని ముట్టడించి, 1568లో తీసుకుంది. దాని బీజాపూర్ గవర్నర్ సిద్దీ మసూద్ ఖాన్ 1666–67లో జామా మసీదు కట్టించాడు. పశ్చిమ తెలుగు దేశంలో చివరి బీజాపూర్ దుర్గాన్ని ఆయన పాలించాడు. బీజాపూర్ పతనం తర్వాత దాన్ని ఔరంగజేబు సైన్యానికి అప్పగించాడు. మొఘలులు దీనికి ఇమ్తియాజ్‌గఢ్, అంటే 'విశిష్టత కోట' అని పేరు మార్చారు. ఫరుఖ్‌సియర్, ఆయన వారసుల కాలంలో ఇది దక్షిణాది నమూనాలో చిన్న బంగారు నాణేలు ముద్రించే మొఘల్ టంకశాల. 1756 నుంచి ఇది నిజాం సోదరుడు బసాలత్ జంగ్ జాగీర్ (భూమి మంజూరు). 1786లో టిప్పు సుల్తాన్ దీన్ని ముట్టడించాడు. సైన్యం వెళ్లిపోయాక దాని ఫిరంగులను తీసుకుని, దాని గోడలను నాశనం చేసి, 1787 శాంతి ఒప్పందంలో దాన్ని తిరిగి ఇచ్చాడు. 1800లో తుంగభద్రకు ఉత్తరాన ఉన్న తన జిల్లాలకు బదులుగా నిజాం దీన్ని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించాడు.

అహోబిలం

కర్నూలు జిల్లాలోని నల్లమల కొండలపై ఉన్న నరసింహుడి గ్రామం, ఆలయం. ఇది జిల్లాలో 'అత్యంత పవిత్రమైన వైష్ణవ క్షేత్రం'. అక్కడ మెట్ల వరుసను ప్రోలయ వేమ కట్టించాడని రెడ్డి శాసనాలు చెబుతాయి. 1410లో కాటయ వేముడు కుమారగిరి పేరు మీద గ్రామాలను దానికి ఇచ్చాడు. ఎఱ్ఱాప్రెగడ తన నరసింహ పురాణాన్ని దాని దేవుడికి అంకితం చేశాడు.

అలమండ

విశాఖపట్నం జిల్లాలోని పాత శృంగవరపుకోట తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. ఇప్పుడు ఇది విజయనగరం జిల్లాలో ఉంది. రాజేంద్రవర్మ కొడుకు గాంగ రాజు అనంతవర్మ రాగి రేకులు 1890ల మొదట్లో ఇక్కడ భూమి లోపల దొరికాయి. అవి గాంగేయ వంశపు 304వ సంవత్సరం నాటివి.

అలంపురం

కృష్ణలో తుంగభద్ర కలిసే చోటు దగ్గర, తుంగభద్ర పశ్చిమ ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. ఇప్పుడు ఇది తెలంగాణలో ఉంది. ఒకప్పుడు ఇది హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని రాయచూరు, తర్వాత మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలోని ఒక తాలూకాకు కేంద్రం. దాని కోటలో నవబ్రహ్మ ఆలయాలు ఉన్నాయి. వాటి శాసనాలు బాదామి చాళుక్యుల రాజుల, రాణుల పేర్లు చెబుతాయి. మొదటి విక్రమాదిత్యుడి, వినయాదిత్యుడి రాగి రేకుల దానపత్రాలు ఈ తాలూకాలో దొరికాయి. శాసనాలు ఈ చోటును హతంపుర అని, దాని దేవుడు బ్రహ్మేశ్వరుడిని శ్రీశైలం పశ్చిమ ద్వారానికి రక్షకుడు అని పిలుస్తాయి.

అమరావతి, ధరణికోట

కృష్ణా దక్షిణ ఒడ్డున పక్కపక్కనే ఉన్న స్థలాలు. ధరణికోట ప్రాకారాలను సాధారణంగా ప్రాచీన ధాన్యకటకంగా గుర్తిస్తారు. అమరావతి పట్టణంలో పెద్ద బౌద్ధ స్తూపం, అమరేశ్వర ఆలయం ఉన్నాయి.

అమరచింత

తెలంగాణలోని మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలో ఉన్న పట్టణం (1909లో హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని రాయచూరు జిల్లాలో ఉండేది). కృష్ణకు ఉత్తరాన 69 గ్రామాలున్న, కప్పం చెల్లించే అమరచింత లేదా ఆత్మకూరు సంస్థానానికి దీని పేరే వచ్చింది. దాని రాజా కోట ఆత్మకూరులో ఉండేది. అది నిజాంకు రూ. 6,363 కప్పం చెల్లించేది. బంగారు, పట్టు అంచులున్న సన్నని మస్లిన్ వస్త్రాలకు అది ప్రసిద్ధి.

అనంతపురం

రాయలసీమలో ఒక పెద్ద చెరువు కింద ఉన్న పట్టణం. సంప్రదాయం ప్రకారం ఆ చెరువును విజయనగర రాజు మొదటి బుక్కరాయల కాలంలో కట్టారు. ఇది హండె పాలెగాళ్ల (స్థానిక నాయకుల) కేంద్రం. తర్వాత ఇది దత్త మండలాల (Ceded Districts) ప్రిన్సిపల్ కలెక్టర్‌గా థామస్ మన్రో కేంద్రం (1800–07), 1840 వరకు బళ్లారి కలెక్టరేట్ కేంద్రం. 1869లో ఇది మున్సిపాలిటీ అయింది. 1882లో బళ్లారి దక్షిణ తాలూకాల నుంచి ఏర్పడిన కొత్త అనంతపురం జిల్లాకు ఇది కేంద్రం అయింది.

ఆర్కాటు

మద్రాసుకు పశ్చిమాన పాలారు ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో కర్ణాటక నవాబుల రాజధాని. వారి రాష్ట్రం తీరం వెంట గుంటూరు నుంచి కొల్లిడం వరకు విస్తరించి, నెల్లూరును కలుపుకుని ఉండేది. దాన్ని ఆర్కాటు రాష్ట్రం అని కూడా పిలిచేవారు. 1751లో చందా సాహెబ్ సైన్యానికి వ్యతిరేకంగా క్లైవ్ ఈ పట్టణాన్ని నిలబెట్టుకున్నాడు. 1780లో హైదర్ అలీ దీన్ని తీసుకున్నాడు. కర్ణాటక నుంచి వెళ్లిపోయే ముందు టిప్పు సుల్తాన్ దాని కోటలో రెండు వైపులను పేల్చేశాడు. దాని టంకశాల నవాబుల నాణేలను ముద్రించింది. వారి పేరుతో మద్రాసులో 'ఆర్కాటు రూపాయి'ని ముద్రించారు.

ఆరుంబాక

గుంటూరు జిల్లాలోని ఒకప్పటి రేపల్లె తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. తూర్పు చాళుక్య రాకుమారుడు బాడపుడు తన ఆరుంబాక తామ్రపత్రాలలో దీన్ని విలుకాడు గండనారాయణుడికి ఇచ్చాడు. దానపత్రంలో పేర్కొన్న దాని పొరుగు గ్రామాలు దాని చుట్టూ నాలుగు మైళ్ల లోపల కనిపించాయి. వాటిలో రెండవ తాలుని దానపత్రంలోని గ్రామం శ్రీపూండి (శ్రీపూడి), కావూరు ఉన్నాయి.

ఔరంగాబాద్

ఒకప్పటి హైదరాబాద్ రాష్ట్రపు మరాఠీ మాట్లాడే వాయువ్య భాగంలో ఉన్న నగరం (ఇప్పుడు మహారాష్ట్రలో ఉంది). 1610లో మలిక్ అంబర్ దీన్ని ఫతేనగర్‌గా స్థాపించాడు. ఔరంగజేబు దీనికి పేరు మార్చాడు. అసఫ్ జా దక్కన్ సుబేదారుగా ఇక్కడికి వచ్చాడు. ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ ప్రకారం ఆయన తర్వాత హైదరాబాద్‌ను తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు. 1750లలో సలాబత్ జంగ్ ఆస్థానం, బుస్సీ ఫ్రెంచి సైన్యం ఔరంగాబాద్‌లో ఉండేవి. నిజాముల కాలంలో ఇది ఒక డివిజన్ కేంద్రం, హైదరాబాద్ కంటింజెంట్ కంటోన్మెంట్. అసఫ్ జాను దగ్గరలోని ఖుల్దాబాద్‌లో ఖననం చేశారు.

బాదామి (వాతాపి)

ఉత్తర కర్ణాటకలోని పట్టణం, ప్రాచీన వాతాపి. 6వ శతాబ్దం నుంచి 8వ శతాబ్దం వరకు ఇది బాదామి చాళుక్యుల రాజధాని. మొదటి పులకేశి దీన్ని సంపాదించాడు. మొదటి కీర్తివర్మ దీన్ని ఆలయాలతో అలంకరించి, దాని పెద్ద వైష్ణవ గుహాలయాన్ని పూర్తి చేశాడు. సుమారు 642లో పల్లవ రాజు మొదటి నరసింహవర్మ దీన్ని పట్టుకుని నాశనం చేశాడు.

బనగానపల్లె

పాత కర్నూలు జిల్లాలోని ఎర్రమల లోయలో ఉన్న పట్టణం. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దం మొదట్లో మొఘల్ ఖిలేదారు (కోట అధిపతి) మహమ్మద్ బేగ్ ఖాన్ కాలం నుంచి, 1948 ఫిబ్రవరిలో మద్రాసు ప్రభుత్వం దాని పాలనను చేపట్టే వరకు ఇది చిన్న బనగానపల్లె నవాబీ రాష్ట్రానికి రాజధాని. జుర్రేరు వాగుపై దాని తోటలు, పండ్ల తోటలు, దాని మామిడి పండ్లు, నారింజలు, లక్క సామగ్రి, పట్టణం దగ్గరి ఒక పాత వజ్రాల గనికి ఇది ప్రసిద్ధి. ఇది గుత్తి నుంచి కంభానికి వెళ్లే దారిలో ఉండేది. రైలు మార్గం దీన్ని దాటి వెళ్లడంతో ఇది క్షీణించింది.

బయ్యారం

పాత ఇల్లెందు తాలూకాలోని గ్రామం. దాని పెద్ద చెరువు ధర్మకీర్తి-సముద్రాన్ని గణపతిదేవుడి సోదరి మైలమ కట్టించింది. అక్కడ ఉన్న ఆమె స్తంభ శాసనం కాకతీయ వంశావళి (కుటుంబ చరిత్ర)ని అన్నిటికంటే పూర్తిగా ఇస్తుంది.

బళ్ళారి

తుంగభద్రకు దక్షిణాన మైదానంలో ఉన్న కోట, పట్టణం. ఇప్పుడు ఇది కర్ణాటకలో ఉంది. ఒకప్పుడు ఇది దత్త మండలాలలో ఒకదానికి కేంద్రం. దాని పాలెగాళ్లు విజయనగరం, బీజాపూర్ కింద దీన్ని పాలించారు. 1678లో శివాజీ దీన్ని తీసుకున్నాడు. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో ఇది ఆదోనికి చెందిన బసాలత్ జంగ్‌కు కప్పం చెల్లించేది. 1768 లేదా 1769లో హైదర్ అలీని ఇక్కడి నుంచి తిప్పికొట్టారు. 1775లో బసాలత్ జంగ్ సైన్యాన్ని తరిమి ఆయన దీన్ని పట్టుకుని, దాని ఇప్పటి ఎగువ, దిగువ కోటలను కట్టించాడు. 1792లో టిప్పు సుల్తాన్ దీన్ని నిజాంకు కోల్పోయాడు. 1800లో నిజాం దీన్ని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించాడు.

భద్రాచలం

గోదావరి ఒడ్డున ఉన్న ఆలయ పట్టణం. సీతాపహరణం తర్వాత రాముడు నివసించిన చోటుగా దీన్ని భావిస్తారు. దాని రామాలయం రామదాసుగా గుర్తుండిపోయిన కంచర్ల గోపన్నతో ముడిపడి ఉంది. ఆయన ప్రభుత్వ ఆదాయాన్ని గుడిపై ఖర్చు చేశాడని, అందుకు ఆయనను జైలులో పెట్టారని చెబుతారు. కృష్ణా మాన్యువల్ (1883) ఆయనను చివరి కుతుబ్ షాహీ రాజు కాలంలో మాదన్న మేనల్లుడిగా చెబుతుంది. గోదావరి గెజిటీర్ (1907) ఆయనను సుమారు 1725లో నిజాం అధికారిగా ఉంచుతుంది.

భైరవకోన

నెల్లూరు జిల్లాలోని పాత ఉదయగిరి తాలూకాలో, కడప సరిహద్దు దగ్గర ఉన్న కొండ ప్రదేశం. 1921లో ఎ. హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ నివేదించిన తొలినాటి రాతి తొలుపు గుహాలయాల సమూహం ఇక్కడ ఉంది. ఆర్. గోపాలన్ వాటిని పల్లవ యుగానికి చెందినవిగా, మొదటి మహేంద్రవర్మ గుహలను బాగా పోలినవిగా వర్ణించారు.

భట్టిప్రోలు

కృష్ణా డెల్టాలోని గ్రామం. 1892లో దాని పెద్ద ఇటుక స్తూపం నుంచి మూడు ధాతు పేటికలు దొరికాయి. వాటిపై తొలినాటి, అసాధారణమైన బ్రాహ్మీ రకంలో సుమారు క్రీ.పూ. 200 నాటి శాసనాలు ఉన్నాయి.

భీమునిపట్నం

విశాఖపట్నానికి ఉత్తరాన చిట్టివలస నది ముఖద్వారం దగ్గర ఉన్న చిన్న రేవు. పాత రికార్డులలో దీన్ని బిమ్లీపటం అని పిలిచేవారు. విజయనగరం రాజుల దానపత్రాల కింద పదిహేడవ శతాబ్దంలో డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఇక్కడ కోట గోడలున్న ఫ్యాక్టరీ (వ్యాపార కేంద్రం), ఒక టంకశాల కట్టింది. 1754లో మరాఠాలు దాన్ని తగలబెట్టారు. 1781లో, 1795లో ఇంగ్లీషువారు దాన్ని తీసుకుని, 1785లో, 1819లో డచ్చివారికి తిరిగి ఇచ్చారు. 1825లో అది శాశ్వతంగా వారి చేతికి వచ్చింది. దాని డచ్ శ్మశానంలోని సమాధి రాళ్లు 1661 నుంచి 1720 వరకు తేదీలు కలవని, 1661 నాటి సమాధి ఉత్తర సర్కారులలో అతి పురాతనమైనదని ఫ్రాన్సిస్ చెబుతారు. కానీ 1623 నాటి రాళ్లు ఉన్నాయని రియా చెబుతారు.

భీమవరం (పశ్చిమ గోదావరి)

పశ్చిమ గోదావరి డెల్టాలోని పట్టణం, భీమవరం తాలూకా కేంద్రం. ఈ తాలూకాలో సోమేశ్వర ఆలయం ఉన్న పాత గ్రామం గునుపూడి ఉంది. ఎం. రామారావు (1964) ఈ ఆలయాన్ని ఐదు పంచారామ క్షేత్రాలలో ఒకటైన సోమారామంగా లెక్కించి, తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్య భీముడికి ఆపాదించారు. దీన్ని సామర్లకోట దగ్గరి చాళుక్య భీమవరంతో కలిపి గందరగోళపడకూడదు.

భువనగిరి

హైదరాబాద్‌కు సుమారు ముప్పై మైళ్లు తూర్పున, పైన కోట ఉన్న, విడిగా నిలిచిన పెద్ద గ్రానైట్ బండ పాదాల దగ్గర ఉన్న పట్టణం. వరంగల్ రాజులు ఈ కోటను కట్టించారని, ముస్లిం పాలకులు దాన్ని మళ్లీ కట్టించారని చెబుతారు. మొదటి బహమనీ సుల్తాన్ తెలంగాణలో ఏడాది పాటు సాగిన దండయాత్రలో దీన్ని తీసుకున్నాడు. ఇది ఆయన రాజ్యానికి తూర్పు సరిహద్దు అయింది. తర్వాత మొదటి అహ్మద్ షా తెలంగాణలోని తన సేనానికి దీన్ని జాగీరుగా ఇచ్చాడు.

బిక్కవోలు

రాజమహేంద్రవరం–కాకినాడ రోడ్డుపై, రామచంద్రపురానికి తొమ్మిది మైళ్లు ఉత్తరాన ఉన్న గ్రామం. ఇక్కడ ఆరు తొలినాటి శివాలయాలు ఉన్నాయి. ఒక మెకంజీ రాతప్రతి దీన్ని బిరుదాంక-రాయపురం అనే పేరుతో తొలి తూర్పు చాళుక్య రాజుల రాజధానిగా పిలిచింది. ఎం. రామారావు (1964) దీని ఆలయాలను గుణగ విజయాదిత్యుడి (మూడవ విజయాదిత్యుడి) పాలన కాలానికి చెందినవిగా నిర్ణయించారు.

బీజాపూర్ (విజయపుర)

భీమా, కృష్ణా నదుల మధ్య ఎండిన పీఠభూమిపై, బొంబాయికి సుమారు 240 మైళ్లు ఆగ్నేయంగా ఉన్న నగరం. సుమారు 1489 నుంచి 1686 వరకు ఇది ఆదిల్ షాహీ సుల్తానుల రాజధాని. 1074–75 నాటి ఒక శాసనం దీన్ని విజయపుర అని పిలుస్తుంది. 1489లో యూసుఫ్ ఆదిల్ ఖాన్ తన స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించినప్పుడు ఆయన ఇక్కడ బహమనీ పాలకుడు. 1565లో విజయనగరం దోపిడీ సొమ్ముతో దాని గోడలను పూర్తి చేశారు. ఇబ్రహీం రౌజా, గోల్ గుంబజ్ దాని గొప్ప కట్టడాలలో ఉన్నాయి. 1686 సెప్టెంబర్ 12న ఔరంగజేబు దీన్ని తీసుకున్నాడు.

బొబ్బిలి

విశాఖపట్నం (ఇప్పుడు విజయనగరం) ప్రాంతంలోని పట్టణం. రంగారావు అనే బిరుదు కలిగిన వెలమ జమీందారుల కేంద్రం. 1757 జనవరి 24న బుస్సీ, విజయనగరం రాజు దాని మట్టి కోటపై దాడి చేశారు. అప్పుడు రక్షకులు తమ కుటుంబాలను చంపి, గోడలపై పోరాడుతూ చనిపోయారు. ఈ ముట్టడి తెలుగు బొబ్బిలి వీరగాథలో నిలిచి ఉంది. 1794లో ఆ కుటుంబం తన భూములను తిరిగి పొందింది. 1801–02లో ఆ ఎస్టేట్‌ను దానితో శాశ్వతంగా పరిష్కరించారు.

బోధన్

తెలంగాణలోని నిజామాబాద్ జిల్లాలో, నిజామాబాద్‌కు 16 మైళ్లు పడమరన ఉన్న పట్టణం. శాసనాలలోని బోధన లేదా భౌధన్య-నగరం ఇదే. చాళుక్య రాజు మొదటి సోమేశ్వరుడి పాలనలో 1056 నాటి ఒక కన్నడ శాసనం దాని ఇంద్రనారాయణ ఆలయ పునరుద్ధరణను నమోదు చేస్తుంది. ఆ ఆలయాన్ని రాష్ట్రకూట రాజు ఇంద్రవల్లభుడు కట్టించాడని అది చెబుతుంది. దాని శిథిలమైన కోట గోడలోని శాసనాలు 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో ఇది జైన కేంద్రం అని చూపిస్తాయి.

బొత్‌పూర్

మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలోని గ్రామం. శాసనాలలోని బుధపుర ఇదే. కాకతీయ సేనాని మల్యాల గుండ, ఆయన భార్య కుప్పాంబిక ఇక్కడ తమ సభను నడిపారు. చెరువులు, ఆలయాలు, పండిత బ్రాహ్మణులకు దానాలను నమోదు చేసే 1259, 1272, 1277 నాటి మూడు శాసనాలను వారు వదిలి వెళ్లారు.

బుక్కరాయసముద్రం

అనంతపురం పెద్ద చెరువు తూర్పు చివర ఉన్న గ్రామం. విజయనగరానికి చెందిన మొదటి బుక్కరాయల పేరు మీద దీనికి 'బుక్క రాజు సముద్రం' అనే పేరు వచ్చింది. ఆయన మంత్రి అనంతరస చెరువు తవ్వించాడని 1364 నాటి ఒక కన్నడ శాసనం చెబుతుంది. అనంతపురం చరిత్ర గ్రంథం నిర్మాతను చిక్కప్ప వడెయర్ అని పేర్కొంటుంది. పడమటి చివర ఉన్న అనంతపురం ఆయన భార్య పేరు పెట్టిన గ్రామం అని అది చెబుతుంది. పదహారవ శతాబ్దంలో ఇది అనంతపురం హండె పాలెగాళ్ల (స్థానిక నాయకుల) కేంద్రాలలో ఒకటి అయింది.

చామలూరు

కడప జిల్లాలోని పూర్వపు జమ్మలమడుగు తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. ఇక్కడి ఒక విరిగిన రాయి తెలుగు చోళ రాజు పృథివీవల్లభ విజయాదిత్యుడి 22వ పాలన సంవత్సరంలో ఇచ్చిన దానాన్ని నమోదు చేస్తుంది. ఆయన కింద ఒక బాణ రాజు సేవ చేస్తున్నాడు. కాలిన్ మెకంజీ సహాయకులు తయారు చేసిన కంటి నకలు (కంటితో చూసి గీసిన నకలు)లో దాని పోయిన పంక్తులు మిగిలి ఉన్నాయి.

చందవోలు (చందోలు)

పశ్చిమ కృష్ణా డెల్టాలోని గ్రామం, రేపల్లె తాలూకాలోని పాత త్సందవోలు. ఇ. హుల్ష్ దీన్ని వెలనాటి చోడుల రాజధాని సనదవ్రోలుగా గుర్తించారు. గోర్డన్ మెకంజీ (1883) దీన్ని చాలా ప్రాచీనమైన చోటుగా వర్ణించారు. అక్కడ 1150ల నుంచి 1170ల వరకు నాటి ఆలయ శాసనాలు, బంగారం దొరికిన సంఘటనలు, విశాలమైన కట్టడాల పునాదులు ఉన్నాయి. పల్నాటి వీరుల వీరగాథలో ఇది కనిపిస్తుంది.

చంద్రగిరి

పాత ఉత్తర ఆర్కాట్ (తర్వాత చిత్తూరు) జిల్లాలో, తిరుపతికి ఏడు మైళ్ల దూరంలో, గ్రానైట్ కొండ కోట కింద స్వర్ణముఖి ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తన సోదరులను, మేనల్లుడిని దాని కోటలో ఉంచాడు. 1565 తర్వాత ఇది ఆరవీడు రాజుల నివాసం అయింది. వారు పెనుకొండ నుంచి ఇక్కడికి మారారని చెబుతారు. 1639లో శ్రీరంగరాయలు ఇక్కడి నుంచే సెయింట్ జార్జ్ కోట స్థలాన్ని ఇంగ్లీషువారికి ఇచ్చాడు. 1646లో గోల్కొండ దీన్ని తీసుకుంది. దాని రాజభవనం రాజమహల్ ఇప్పటికీ నిలిచి ఉంది.

చందుపట్ల

నల్గొండ దగ్గరి గ్రామం. 1289 నవంబర్ నాటి దాని చిన్న తెలుగు శాసనం కాకతీయ రాణి రుద్రమదేవి, ఆమె సేనాని మల్లికార్జున నాయకుడు చనిపోయారని నమోదు చేస్తుంది.

చేబ్రోలు

గుంటూరుకు తొమ్మిది మైళ్లు ఆగ్నేయంగా ఇసుకరాతి గట్టుపై ఉన్న పాత పట్టణం. దాని కుమారస్వామి ఆలయం పేరు మీద దాని శాసనాలు దీన్ని తామ్రపురి అని, 'షణ్ముఖుడి నగరం' అని పిలుస్తాయి. దాని శాసనాలు 1006 నుంచి మొదలవుతాయి. వాటిలో వెలనాటి నాయకుల దానాలు, కాకతీయ రాజు గణపతి సేనాని జాయప వేయించిన 1213 నాటి పొడవైన శాసనం ఉన్నాయి. జాయపకు ఈ పట్టణం లభించింది. ఆయన దాని ఆలయాలను, గోడలను మళ్లీ కట్టించాడు. ఎం. రామారావు దాని భీమేశ్వరాలయాన్ని తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్య భీముడికి ఆపాదించారు.

చెల్లూరు

గోదావరి డెల్టాలో రామచంద్రపురం దగ్గరి గ్రామం. తూర్పు చాళుక్య శాసనాలలోని చెల్లూరు అగ్రహారం (బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చిన గ్రామం) ఇదే. సర్ వాల్టర్ ఎలియట్ సేకరణలోని రెండు రాగి రేకుల దానపత్రాలు దాని కరణం (గ్రామ లెక్కల అధికారి) నుంచి లభించాయి. ఒకటి వైస్రాయ్ వీరచోడుడి రేకులు. ఆయన సేనాని మేడమార్యుడు అక్కడ కట్టించిన విష్ణు ఆలయాన్ని, ఒక కొలనును అవి నమోదు చేస్తాయి. మరొకటి శక 1056 నాటి రెండవ కులోత్తుంగ చోడుడి దానపత్రం.

చెందలూరు

పూర్వం ఒంగోలు తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. రెండవ కుమారవిష్ణు పల్లవ రాగి రేకుల దానపత్రంలోని చెందలూర, 673 నాటి తూర్పు చాళుక్య దానపత్రంలోని చెందపుర ఇదే. ఒక ఇల్లు కడుతున్నప్పుడు వరి పొట్టు ఉన్న ఒక కుండ నుంచి ఈ రెండు రేకుల సెట్లనూ అక్కడ తవ్వి తీశారు.

చేవూరు

కృష్ణా జిల్లాలోని పాత కైకలూరు తాలూకాలో, కొల్లేరు సరస్సుకు పడమరన, వడాలి, సింగరాయపాలెం దగ్గర ఉన్న గ్రామం. సుమారు 1928లో తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి అమ్మరాజు రాగి రేకుల దానపత్రాన్ని ఇక్కడ తవ్వి తీశారు. బి. సిహెచ్. ఛాబ్రా దాన్ని ప్రచురించారు. ఈ దానపత్రం దగ్గరి ఉనికిలి గ్రామానికి సంబంధించినది.

చిక్కుళ్ళ

గోదావరి జిల్లా (తర్వాత తూర్పు గోదావరి)లోని పూర్వపు తుని విభాగంలో ఉన్న అగ్రహారం (బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చిన గ్రామం). 1880లలో విష్ణుకుండిన రాజు రెండవ విక్రమేంద్రవర్మ రాగి రేకుల దానపత్రాన్ని ఇక్కడి ఒక చెరువు నుంచి తవ్వి తీశారు.

చిప్పిలి

పూర్వపు చిత్తూరు జిల్లాలోని మదనపల్లె ప్రాంతంలో ఉన్న గ్రామం. తెలుగు చోళ రాజు పుణ్యకుమారుడి తిప్పలూరు శాసనంలో పేర్కొన్న రేనాడు రాజధాని చిర్పలిగా దీన్ని గుర్తించారు. అక్కడి ఒక కన్నడ వీరగల్లు చిర్పులిని పాలిస్తున్న ఒక పుణ్యకొమరన్ పేరు చెబుతుంది.

చీపురుపల్లి

పాత విశాఖపట్నం జిల్లా ఉత్తర భాగంలోని చిన్న పట్టణం. ఒకప్పుడు ఇది ఒక తాలూకా కేంద్రం. ఇక్కడ ఒక పాత కోట అవశేషాలు ఉన్నాయి. 1867లో ఇక్కడ మూడు రాగి రేకుల సెట్లు దొరికాయి. వాటిలో తూర్పు చాళుక్య వంశ స్థాపకుడు మొదటి విష్ణువర్ధనుడి 632 జూలై 7 నాటి దానపత్రం ఉంది. ఆ దానపత్రం జారీ చేసిన చెరుపుర పట్టణం దీని పేరుకు పాత రూపం అని జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ భావించారు.

దర్శి

పూర్వం నెల్లూరు జిల్లాలోని పొదిలి విభాగంలో, ఇప్పుడు ప్రకాశం జిల్లాలో ఉన్న పట్టణం. దశనపుర నుంచి జారీ చేసిన, పోయిన ఒక పల్లవ దానపత్రంలోని మొదటి రేకు ఇక్కడ ఒక పొగాకు పొలంలో దొరికింది. నెల్లూరు–గుంటూరు ప్రాంతపు పల్లవ రాజుల శిబిరాలలో ఒకటైన దశనపుర దర్శికే పాత పేరు అని వి. వెంకయ్య సూచించారు.

దేవరకొండ

నల్గొండ జిల్లా నైరుతి భాగంలోని పట్టణం, కొండ కోట. 1360లలో మాదా నాయకుడి కాలం నుంచి ఇది రేచర్ల వెలమల దేవరకొండ శాఖకు కేంద్రం. 1459లో దాని నాయకుడు ఒరిస్సా నుంచి వచ్చిన సైన్యంతో కలిసి తనపై పంపిన బహమనీ సైన్యాన్ని చిత్తుగా ఓడించాడు. పదహారవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో గోల్కొండకు చెందిన సుల్తాన్ కులీ దీన్ని తీసుకున్నాడు.

ధర్మసాగర్

హనుమకొండ దగ్గరి గ్రామం. ఇక్కడ గణపతిదేవుడి మంత్రి మల్లుడి తేదీ లేని స్తంభ శాసనం ఉంది. అది ఒక దాన నిధిని ఆలయ సంగీతకారులు, నర్తకీమణులు, పూజారుల మధ్య పంచుతుంది.

ధూళికట్ట

పాత కరీంనగర్ జిల్లాలో హుస్సేనీ వాగుపై ఉన్న గ్రామం. దాని పక్కన 18 హెక్టార్ల ప్రాచీన గోడల పట్టణం ఉంది. వి. వి. కృష్ణశాస్త్రి దాని దక్షిణ ద్వారాన్ని, ధాన్యాగారం గల ఒక రాజభవన సముదాయాన్ని, ఒక కిలోమీటరు ఉత్తరాన ఉన్న బౌద్ధ స్తూపాన్ని తవ్వారు. ఆయన స్తూపాన్ని క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం చివరి నాటిదిగా చెప్పారు. స్థానిక రాజు సమగోప నాణేలు, శాతవాహన రాజు శివశ్రీ పులుమావి వెండి చిత్ర నాణెం ఇక్కడ దొరికాయి.

దీర్ఘాసి

శ్రీకాకుళం జిల్లాలో కళింగపట్నం దగ్గరి గ్రామం. ఇక్కడ దుర్గ-మెట్ట అనే రాతి కొండ, దుర్గా ఆలయ శిథిలాలు ఉన్నాయి. శక 997 (1075–76) నాటి, సంస్కృత, తెలుగు పద్యాలలో ఉన్న ఒక శాసనాన్ని గంగ రాజు మొదటి రాజరాజు సేనాని వనపతి అక్కడ వేయించాడు.

దొమ్మర నంద్యాల

కడప జిల్లాలోని పూర్వపు జమ్మలమడుగు తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. ఇక్కడ ఒక రైతుకు పొలం దున్నుతుండగా మూత వేసిన కుండలో తెలుగు చోళ రాజు పుణ్యకుమారుడి పదవ పాలన సంవత్సరపు రాగి రేకులు దొరికాయి. 1956లో ఈ రేకులను సంపాదకత్వం వహించి ప్రచురించారు.

ధవళేశ్వరం

రాజమహేంద్రవరానికి నాలుగున్నర మైళ్లు దిగువన, డెల్టా మొదట్లో గోదావరి ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. 1847–52లో ఆర్థర్ కాటన్ గొప్ప ఆనకట్టను ఇక్కడ నది అడ్డంగా కట్టారు. 1907లో ఇది ఇద్దరు ఎగ్జిక్యూటివ్ ఇంజనీర్లకు, ప్రజా పనుల శాఖ కార్ఖానాలకు కేంద్రం. గోదావరి విడిపోకుండా ప్రవహించే చివరి చోటు కాబట్టి ఇది ప్రత్యేకంగా పవిత్రమైన స్నాన స్థలం.

ద్రాక్షారామం

గోదావరి డెల్టాలో రామచంద్రపురానికి నాలుగు మైళ్లు దక్షిణాన ఉన్న ఆలయ పట్టణం. దాని భీమేశ్వర ఆలయం వల్ల ఇది 'దక్షిణ కాశీ'గా ప్రసిద్ధి. ఆ ఆలయ గోడలపై 11వ శతాబ్దం నుంచి వందలాది శాసనాలు ఉన్నాయి. సంప్రదాయం దీని పేరును దక్షుడి తోట అయిన దక్షారామం నుంచి వచ్చినదిగా చెబుతుంది. ఆలయ లింగాన్ని అది ఐదు పంచారామ క్షేత్రాలలో ఒకటిగా లెక్కిస్తుంది.

దుర్గి

పల్నాడు ప్రాంతంలో (గుంటూరు జిల్లాలోని పాత పల్నాడు తాలూకా) ఉన్న గ్రామం. 1251 నాటి ఒక శాసనంలోని దుగ్యపట్టణం ఇదే. గణపతిదేవుడి పాలకుడు గంగయ సాహిణి కాలంలో స్థాపించిన వంకేశ్వర ఆలయాన్ని ఆ శాసనం పేర్కొంటుంది.

ఏడేరు (ఈదర)

కృష్ణా జిల్లాలోని పూర్వపు నూజివీడు జమీందారీలో, ఆగిరిపల్లి దగ్గర, విజయవాడకు సుమారు 15 మైళ్లు ఈశాన్యంగా ఉన్న గ్రామం. సుమారు 1871–73లో రెండవ విజయాదిత్యుడు, మొదటి అమ్మరాజుల రెండు తూర్పు చాళుక్య రాగి రేకుల దానపత్రాలు అక్కడ దొరికాయి. నూజివీడు జమీందారు రెండింటినీ మద్రాసు మ్యూజియంకు ఇచ్చారు.

ఏలూరు

పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలోని పట్టణం. కుతుబ్ షాహీ, మొఘల్ తీరంలోని ఐదు ఉత్తర సర్కారులలో ఒకటైన ఏలూరు సర్కార్ (జిల్లా)కు ఇది కేంద్రం. పదిహేడవ శతాబ్దంలో దాని తివాచీ నేత ప్రసిద్ధి చెందింది. మొఘలుల కాలంలో దానిలో ఖాజీ న్యాయస్థానం, ఒక కొత్వాల్ (పోలీసు అధిపతి), ఒక మార్కెట్ అధికారి ఉండేవారు. 1753లో ఫ్రెంచివారు సర్కారులను తీసుకునే వరకు సుమారు 5.6 లక్షల రూపాయల దాని శిస్తు అంచనా సామ్రాజ్య రికార్డులలో ఉండేది.

ఎర్రగుడి

కర్నూలు జిల్లా పత్తికొండ తాలూకాలో, గుత్తి దగ్గర ఉన్న గ్రామం. దగ్గరలోని ఏనుకొండ కొండ బండలపై అశోకుడి పద్నాలుగు శిలాశాసనాలు, మొదటి, రెండవ చిన్న శిలా శాసనాలు చెక్కి ఉన్నాయి.

ఎర్రగుడిపాడు

కడప జిల్లాలోని పూర్వపు కమలాపురం తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. దాని చెన్నకేశవ ఆలయం పక్కన ఉన్న ఒక రాయిపై రేనాటి తెలుగు చోళులకు చెందిన ఒక ఎరికల్ ముత్తురాజు శాసనం ఉంది. దాని సంపాదకులు దాన్ని 6వ శతాబ్దం చివరి కాలానికి చెందినదిగా నిర్ణయించారు. తెలుగులో రాసిన అతి తొలి శాసనాలలో ఇది ఒకటి.

గద్వాల

తెలంగాణలోని పట్టణం. 1909లో ఇది హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని రాయచూరు జిల్లాలో గద్వాల సంస్థానం (కప్పం చెల్లించే ఎస్టేట్)కు కేంద్రం. చాళుక్య రాజు మొదటి విక్రమాదిత్యుడి 674 నాటి గద్వాల రేకులను అక్కడి ఒక ఇంట్లో ఉంచారు. అవి దాని పొలాలలో దొరికాయని చెప్పేవారు.

గణపవరం (హుజూర్‌నగర్)

పాత హుజూర్‌నగర్ తాలూకాలోని గ్రామం. ఇక్కడ 1214 జనవరి నాటి విరిగిన స్తంభం గణపతిపుర పట్టణాన్ని, దాని రుద్రేశ్వర ఆలయాన్ని దేవపాలుడు స్థాపించాడని నమోదు చేస్తుంది. దేవపాలుడు కాకతీయుల సేవకుడు. యువరాజు జగద్దేవుడు ఆయనను పెంచాడు.

గణపేశ్వరం

కృష్ణా డెల్టాలోని దివి దీవిపై తలగడ-దివి దగ్గర ఉన్న చిన్న గ్రామం. కాకతీయ సేనాని జాయప తన రాజు గణపతిదేవుడి గౌరవార్థం 1231లో అక్కడ కట్టించిన గణపేశ్వర ఆలయం పేరు మీద దీనికి ఈ పేరు వచ్చింది.

గండికోట

కడప జిల్లాలో జమ్మలమడుగుకు ఐదు మైళ్లు పడమరన, పెన్నా నది ఇసుకరాతి కొండచరియల గుండా చేసిన లోయ పైన ఉన్న గ్రామం, కొండ కోట. దీని పేరుకు 'లోయ కోట' అని అర్థం. దాని ఆలయ పురాణం సుమారు 1290లో కోటను ఒక కాక మహారాజుకు, మాధవస్వామి ఆలయాన్ని 'హరిహర బుక్కరాయలు'కు ఆపాదిస్తుంది. విజయనగర కాలంలో ఇది గండికోట సీమ (జిల్లా)కు కేంద్రం. పదహారవ శతాబ్దం చివరలో గోల్కొండ దీన్ని తీసుకుంది. మీర్ జుమ్లా దీన్ని తన చేతిలో ఉంచుకున్నాడు.

గంగైకొండచోళపురం

తమిళ దేశంలో, తంజావూరుకు 38 మైళ్లు ఈశాన్యంగా ఉన్న గ్రామం. చోళ రాజు మొదటి రాజేంద్రుడు స్థాపించిన రాజధాని ఇది. 'గంగను తీసుకున్న చోళుడు' అనే అర్థం గల ఆయన బిరుదు గంగైకొండచోళ పేరు దీనికి పెట్టారు. తర్వాతి రాజు వీరరాజేంద్రుడు వేంగి దేశంలో దండయాత్ర తర్వాత ఇక్కడికి తిరిగి వచ్చి, అక్కడి నుంచి తెచ్చిన దోపిడీ సొమ్మును ప్రదర్శించాడు.

గంగాపురం

తెలంగాణలోని మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలో ఉన్న గ్రామం. ఇక్కడ పశ్చిమ చాళుక్య కాలపు పదకొండు కన్నడ శాసనాలు ఉన్నాయి. తేదీలున్నవి 1091 నుంచి 1148 వరకు ఉన్నాయి. రాజ అధికారులు, వర్తక సంఘాలు దాని ఆలయాలకు ఇచ్చిన దానాలను అవి నమోదు చేస్తాయి. 1137లో యువరాజు కుమార తైలపుడు తాను పాలిస్తున్నట్లు చెప్పుకున్న గంగాపుర ఇదే అని పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి భావించారు.

ఘనపూర్ (ములుగు)

పాలంపేటకు ఈశాన్యంగా ఉన్న గ్రామం. ఇక్కడ కోట గుళ్లు (చుట్టూ గోడ ఉన్న ఇరవై రెండు కాకతీయ కాలపు గుళ్ల సమూహం), ఘనపూర్ చెరువు ఉన్నాయి.

ఘంటసాల

కృష్ణా డెల్టాలో మచిలీపట్నానికి పడమరన ఉన్న గ్రామం. 1892లో ఎ. రియా తవ్విన పెద్ద ఇటుక బౌద్ధ స్తూపం ఇక్కడ ఉంది. దాని నుంచి వచ్చిన చెక్కిన సున్నపురాతి పలకలు, శాసనాలున్న స్తంభాలు గ్రామం అంతటా చెల్లాచెదురుగా మిగిలి ఉన్నాయి.

గోల్కొండ

హైదరాబాద్‌కు ఐదు మైళ్లు పడమరన ఉన్న కోట, పాత రాజ పట్టణం. ఇది వరంగల్ రాజ్యపు సరిహద్దు కోట. 14వ శతాబ్దంలో దీన్ని బహమనీలకు అప్పగించారు. తర్వాత ఇది కుతుబ్ షాహీ సుల్తానుల మొదటి రాజధాని. 1590లలో రాజ సభ హైదరాబాద్‌కు మారింది. కానీ 1687 వరకు ఈ కోట వారి బలమైన దుర్గంగా నిలిచింది.

గుత్తి

అనంతపురం జిల్లాలో రాతి కొండల వలయం లోపల ఉన్న పట్టణం. సముద్ర మట్టానికి 2,105 అడుగుల ఎత్తున్న గుత్తి కొండ కోట దానిపై ఉంది. దాని శిఖరపు బండపై 1121–23 నాటి పశ్చిమ చాళుక్య శాసనాలు, వాటి పక్కన విజయనగర రాజు బుక్కుడిని పొగిడే ఒక సంస్కృత శ్లోకం చెక్కి ఉన్నాయి. 1565 తర్వాత కొంతకాలం వరకు విజయనగరం దీన్ని ఒక రాజ్యానికి కేంద్రంగా ఉంచుకుంది. తర్వాత ఇది గోల్కొండ చేతికి, మరాఠా మురారిరావు చేతికి వెళ్లింది. 1776లో (అనంతపురం గెజిటీర్ ప్రకారం 1775లో) హైదర్ అలీ దీన్ని తీసుకున్నాడు. టిప్పు సుల్తాన్ దీనికి ఫైజ్ హిసార్ అని పేరు పెట్టి, అక్కడ రాగి నాణేలు ముద్రించాడు. ఆయన మరణం తర్వాత 1799లో ఇది నిజాం చేతికి, 1800లో దత్త మండలాలతో పాటు కంపెనీ చేతికి వెళ్లింది.

గుడిమల్లం

పాత చిత్తూరు జిల్లాలోని కాళహస్తి ప్రాంతంలో, రేణిగుంట దగ్గర ఉన్న గ్రామం. దాని శాసనాలు దీన్ని తిరువిప్పిరంబేడు (సంస్కృతంలో విప్రపీఠం) అని పిలుస్తాయి. దాని పరశురామేశ్వర ఆలయంలో బాణ నాయకుల అతి తొలి శాసనాలు ఉన్నాయి. అవి పల్లవ, గంగ-పల్లవ రాజుల కాలంలో, శక 820, 827 (898, 905)లో తేదీ వేసినవి. బాణ రాజు రెండవ విక్రమాదిత్యుడి రాగి రేకుల దానపత్రం కూడా అక్కడ దొరికింది. చోళ రాజుల తర్వాతి తమిళ శాసనాలలో ఆలయ నిర్మాణం గురించి విక్రమ చోళుడి తొమ్మిదవ పాలన సంవత్సరపు శాసనం ఉంది.

గుడివాడ

కృష్ణా డెల్టాలో, మచిలీపట్నానికి సుమారు ఇరవై మైళ్లు వాయవ్యంగా ఉన్న తాలూకా పట్టణం. ఇక్కడ కూల్చేసిన ఒక బౌద్ధ స్తూపం అవశేషాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడి ఒక పాత గ్రామ దిబ్బ నుంచి పెద్ద సంఖ్యలో శాతవాహన (ఆంధ్ర) సీసపు నాణేలు, పూసలు, కుండలు బయటపడ్డాయి.

గుడివాడ (సర్వసిద్ధి)

విశాఖపట్నం జిల్లాలోని పాత సర్వసిద్ధి తాలూకాలో, ఎలమంచిలి దగ్గర ఉన్న గ్రామం. ఇక్కడి ఒక భూస్వామి కుటుంబం తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి జయసింహుడి మూడు రాగి రేకుల దానపత్రాలను దాచి ఉంచింది. వాటి సంపాదకుడు ఈ గ్రామాన్ని దానపత్రాలలోని ప్లక్కి జిల్లాలో ఉన్న కులివాటక లేదా కుడివాడగా గుర్తించారు. దీన్ని కృష్ణా జిల్లాలోని గుడివాడతో కలిపి గందరగోళపడకూడదు.

గూడూరు (జనగాం)

పాత జనగాం తాలూకాలోని గ్రామం. ఇక్కడి ఒక స్తంభంపై విరియాల నాయకుడు ఎర్ర, కామసాని అనే స్త్రీ యువ కాకతీయ నాయకుడు బేతను ఎలా తిరిగి నిలబెట్టారో చెప్పే తెలుగు పద్యాలు ఉన్నాయి. వాటి పక్కన విరియాల నాయకుడు మల్లుడి, చాళుక్య యువరాజు సోమేశ్వరుడి (1124) కన్నడ శాసనాలు ఉన్నాయి.

గుంటూరు (ముర్తజానగర్)

కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్న పట్టణం. కుతుబ్ షాహీ, మొఘల్ తీరంలోని ఐదు ఉత్తర సర్కారులలో అన్నిటికంటే దక్షిణాన ఉన్న గుంటూరు లేదా ముర్తజానగర్ సర్కార్ (జిల్లా)కు దీని పేరు వచ్చింది. 1687 తర్వాత మొఘల్ రికార్డులలో సుమారు 11.7 లక్షల రూపాయల దాని ప్రామాణిక శిస్తు అంచనాను నమోదు చేశారు. అందులో సగానికి పైగా రాజ్య భూమి. దీనికి దక్షిణాన ఉన్న తీరాన్ని మొఘలులు హైదరాబాదీ కర్ణాటకగా లెక్కించారు. 1788లో మాత్రమే ఇది ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ చేతికి వెళ్లింది.

గురజ

కృష్ణా జిల్లాలోని పాత గుడివాడ తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. 1346 నాటి ఒక రాగి రేకుల దానపత్రం ఇక్కడ దొరికింది. దానిలో ముసునూరి నాయకుడు కాపయ నాయకుడు తన పూర్వాధికారి ప్రోలయ నాయకుడి పుణ్యం కోసం ప్రోలవరం గ్రామాన్ని దానం చేశాడు.

గురజాల

పల్నాడులో దాచేపల్లికి పడమరన ఉన్న పట్టణం. 1129 నాటి ఒక శాసనం దీన్ని మాధవీపట్టణం అని పిలుస్తుంది. దానిలో పశ్చిమ చాళుక్యుల హైహయ సామంతుడు (అధీన నాయకుడు) బేత బిరుదాంకరుద్రుడు అక్కడి ఒక ఆలయానికి భూమి ఇచ్చాడు. పల్నాటి వీరుల వీరగాథలో ఇది రాజు అలుగు భూపతికి, నాయకురాలికి రాజధాని. బ్రహ్మనాయుడు ఇక్కడి నుంచే విడిపోయాడు.

గుర్రంకొండ

పాత కడప జిల్లా (తర్వాత చిత్తూరు) ఎత్తైన భూభాగంలోని కొండ కోట. గోల్కొండ కాలం నుంచి ఇది ఒక ముస్లిం పాలకుడి కేంద్రం. 1757లో బల్వంత్ రావు చేతిలో ఓడిపోయిన తర్వాత కడప నవాబు దీన్ని మరాఠాలకు అప్పగించినట్లు కనిపిస్తుంది. 1767లో మరాఠా పీష్వా దీన్ని హైదర్ అలీ బావమరిది మీర్ సాహెబ్‌కు ఇచ్చాడు. ఆయన దీన్ని హైదర్‌కు అప్పగించాడు. 1771లో మరాఠాలు ముట్టడి చేసి దీన్ని తిరిగి తీసుకుని, 1772 ఒప్పందం ద్వారా ఉంచుకున్నారు. 1773–74లో టిప్పు దీన్ని తిరిగి పొందాడు. 1791–92లో ఇది ఒక సంవత్సరం పాటు నిజాం సైన్యాన్ని ఎదిరించి నిలిచింది. 1792 ఒప్పందం ద్వారా నిజాం చేతికి వెళ్లింది.

హళేబీడు

మైసూరు (ఇప్పుడు కర్ణాటక)లోని హాసన్ జిల్లా బేలూరు తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. 12వ శతాబ్దం నుంచి హొయసల రాజుల రాజధాని అయిన ద్వారసముద్రం ఇక్కడే ఉండేది. 1311లో మాలిక్ కాఫూర్ సైన్యం దాన్ని దోచుకుంది. తర్వాత ఒక తుగ్లక్ సైన్యం దాన్ని నాశనం చేసింది. ఏనుగులు, సింహాలు, గుర్రపు సవారీలు, రామాయణ దృశ్యాల శిల్ప పట్టీలతో ఉన్న దాని అసంపూర్ణ జంట హొయసలేశ్వర ఆలయాన్ని, ఇప్పుడు లేని కేదారేశ్వర ఆలయాన్ని జేమ్స్ ఫెర్గూసన్, జేమ్స్ బర్జెస్ వర్ణించారు.

హంపి (విజయనగరం)

పాత బళ్లారి జిల్లా హోస్పేట తాలూకాలో, తుంగభద్ర ఒడ్డున ఉన్న చిన్న గ్రామం. ఇప్పుడు ఇది కర్ణాటకలో ఉంది. సుమారు 1336 నుంచి 1565 వరకు సామ్రాజ్య రాజధాని అయిన 'విజయ నగరం' విజయనగరం శిథిలాల మధ్య ఇది ఉంది. శిథిలాలు సుమారు తొమ్మిది చదరపు మైళ్ల గ్రానైట్ కొండల మీద విస్తరించి ఉన్నాయి. 1565 యుద్ధం తర్వాత ముస్లిం మిత్ర రాజ్యాలు నగరాన్ని దోచుకున్నాయి. రాజ సభ పెనుకొండకు పారిపోయింది. హంపి తెలుగు దేశం బయట ఉంది. రాయలసీమను, కొంతకాలం తెలుగు తీరాన్ని పాలించిన సామ్రాజ్య రాజధాని కాబట్టి దీన్ని ఇక్కడ చేర్చారు.

హనుమకొండ

వరంగల్ పక్కన ఉన్న మొదటి కాకతీయ రాజధాని అనుమకొండ. ఇక్కడ వేయి స్తంభాల గుడి, పద్మాక్షి కొండ గుడి, వంశపు ఎదుగుదలను నమోదు చేసే కాకతీయ శాసనాలు ఉన్నాయి.

హయాత్‌నగర్

హైదరాబాద్‌కు సుమారు తొమ్మిది మైళ్లు తూర్పున, మచిలీపట్నానికి వెళ్లే పాత రోడ్డుపై ఉన్న గ్రామం. అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా తల్లి హయాత్ బఖ్ష్ బేగం హిజ్రీ 1035లో (1625–26) దీన్ని హయాతాబాద్ అనే పేరుతో స్థాపించింది. దాని గొప్ప కుతుబ్ షాహీ మసీదు కొన్ని వందల గదులున్న, గోడలు కట్టిన ఒక సత్రం (ప్రయాణికుల విడిది) లోపల ఉంది. గోల్కొండ నుంచి కొల్లూరు వజ్రాల గనికి వెళ్లే తావెర్నియర్ దారిలో మొదటి మజిలీ అయిన 'జతెనగర్'ను దీనితో గుర్తించారు.

హేమావతి

అనంతపురం జిల్లాలోని మడకశిర తాలూకాలో, అమరాపురానికి ఎనిమిది మైళ్లు దక్షిణాన ఉన్న గ్రామం. దీన్ని నొళంబ పల్లవుల ప్రధాన పట్టణం (హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి మాటల్లో 'రాజధాని') హెంజేరు లేదా పెంజేరుగా గుర్తించారు. అక్కడి ఒక స్తంభం నొళంబ రాజుల వంశవృక్షాన్ని ఇస్తుంది. చోళ కాలపు రెండు తమిళ శాసనాలు, 1205–06 నాటి హొయసల వీర బల్లాలుడి (రెండవ బల్లాలుడి) దానపత్రం దాని తర్వాతి శాసనాలలో ఉన్నాయి. మెరుగుపెట్టిన నల్లరాతి స్తంభాలున్న దాని ఆలయాలలో దొడ్డేశ్వర (లేదా నొణేశ్వర), మల్లేశ్వర, విరూపాక్షేశ్వర, సిద్ధేశ్వర ఆలయాలు ఉన్నాయి.

హైదరాబాద్

మూసీ ఒడ్డున ఉన్న నగరం. సుమారు 1589–91లో మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా దీన్ని భాగ్‌నగర్‌గా స్థాపించాడు. 1687 వరకు ఇది కుతుబ్ షాహీ రాజధాని. తర్వాత మొఘల్ సుబా కేంద్రం. 1720ల నుంచి ఇది అసఫ్ జాహీ నిజాముల రాజధాని.

ఐనవోలు

వరంగల్ దగ్గర మైలార (మల్లేశ్వర) ఆలయం ఉన్న గ్రామం. కాకతీయుల పతనం తర్వాత 1369లో రేచర్ల వెలమ నాయకుడు అనపోత నాయకుడు ఈ గ్రామాన్ని ఈ ఆలయానికి దానం చేశాడు.

ఇనుగుర్తి

పాత మహబూబాబాద్ తాలూకాలోని గ్రామం. గణపతిదేవుడి సోదరి మైలమ, ఆమె భర్త నతవాడి నాయకుడు రుద్రుడి పట్టణం ఇది. వారి శాసనాలు, ఆలయాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి.

ఈపూరు

గుంటూరు జిల్లాలోని పూర్వపు తెనాలి తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. ఒక బ్రాహ్మణ కుటుంబం వారసత్వ సంపదగా దాచిన విష్ణుకుండిన రాగి రేకుల రెండు సెట్లను 1919–20లో ఇక్కడ సంపాదించారు. ఒకటి గోవిందవర్మ కొడుకు మాధవవర్మ దానపత్రం, మరొకటి రెండవ మాధవవర్మ దానపత్రం. వాటితో పాటు రెండు తొలి తూర్పు చాళుక్య దానపత్రాలు కూడా ఉన్నాయి.

జగ్గయ్యపేట

పాలేరు కృష్ణాలో కలిసే చోటుకు దగ్గరగా, పాలేరు ఒడ్డున ఉన్న సంత పట్టణం. పూర్వం దీన్ని బేతవోలు అని పిలిచేవారు. దగ్గరలోని ఒక కొండపై 1882లో జేమ్స్ బర్జెస్ ఇక్ష్వాకు కాలపు శాసనం ఉన్న ఒక తొలి బౌద్ధ స్తూపం అవశేషాలను తవ్వారు.

జిర్జింగి

శ్రీకాకుళం జిల్లాలో టెక్కలి దగ్గరి గ్రామం. త్రికళింగాధిపతి అయిన గంగ రాజు ఇంద్రవర్మ 39వ సంవత్సరపు రాగి రేకులు ఒక పాత ఆలయాన్ని తవ్వుతున్నప్పుడు ఇక్కడ దొరికాయి. రేకులలో దానం చేసిన జిజ్జిక గ్రామం ఇదే.

కడప

పెన్నా నది దగ్గర ఉన్న పట్టణం, తన పేరు ఇచ్చిన జిల్లాకు కేంద్రం. సుమారు 1570లో ఒక గోల్కొండ అధికారి దాని కోటను కట్టించాడని భావిస్తారు. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఇది కడప పఠాన్ నవాబుల రాజధాని అయింది. 1779లో హైదర్ అలీ దీన్ని తీసుకుని, ఆ ప్రాంతాన్ని తన బావమరిది మీర్ సాహెబ్‌కు ఇచ్చాడు. 1792లో టిప్పు సుల్తాన్ కడప జిల్లాలను నిజాంకు అప్పగించాడు. 1800లో నిజాం వాటిని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించాడు. 1817లో ఈ పట్టణం జిల్లా కేంద్రం అయింది.

కాకినాడ

గోదావరి తీరంలోని రేవు. ఇంగ్లీషువారికి ఇది కోకనాడగా తెలుసు. కోరంగి పూడిక పట్టడంతో ఇది పెరిగింది. దాని దక్షిణ శివారు జగన్నాథపురం పదిహేడవ శతాబ్దం నుంచి 1825 వరకు టంకశాల ఉన్న డచ్ ఫ్యాక్టరీ (వ్యాపార కేంద్రం). 1759లో అక్కడ దిగిన ఒక ఫ్రెంచి బృందాన్ని డచ్ కోటలో లొంగిపోయేలా చేశారు. 1794లో ఉత్తర సర్కారులలో ఏర్పడిన మొదటి కలెక్టరేట్లలో కోకనాడ ఒకటి.

కలమల్ల

కడప జిల్లాలోని పూర్వపు కమలాపురం తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. దాని చెన్నకేశవ ఆలయంలోని విరిగిన స్తంభంపై తెలుగు చోళ రాజు ధనంజయుడి 6వ శతాబ్దం చివరి కాలపు శాసనం ఉంది. పూర్తిగా తెలుగులో రాసిన అతి తొలి శాసనాలలో ఇది ఒకటి.

కాళిదిండి

కృష్ణా జిల్లాలోని పాత కైకలూరు తాలూకాలో, కొల్లేరు సరస్సు తూర్పు అంచున ఉన్న గ్రామం. 1938లో తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి రాజరాజు రాగి రేకుల దానపత్రాన్ని ఇక్కడ తవ్వి తీశారు. యుద్ధంలో చనిపోయిన చోళ సేనానుల జ్ఞాపకార్థం రాజు కాళిదిండిలో మూడు శివాలయాలు కట్టించాడని అది చెబుతుంది. మధురాంతకనల్లూరు అని పేరు మార్చిన ఆ గ్రామాన్ని ఆయన ఆలయాలకు ఇచ్చాడు. 18వ, 19వ శతాబ్దాలలో కాళిదిండి నూజివీడు జమీందారీ (ఎస్టేట్)లో ఒక పరగణా (రెవెన్యూ విభాగం).

కళింగపట్నం

శ్రీకాకుళం జిల్లాలో వంశధార ముఖద్వారం వద్ద ఉన్న సముద్ర రేవు. కళింగ గంగ రాజుల రాజధాని కళింగనగరం ఇదే అని చాలా కాలం భావించారు. 1895లో కూడా ఇ. హుల్ష్ అలాగే భావించారు. కానీ జి. వి. రామమూర్తికి అక్కడ రాజధానికి తగిన ప్రాచీన అవశేషాలు ఏవీ కనిపించలేదు. ఆయన కళింగనగరాన్ని దానికి బదులుగా ముఖలింగంలో ఉంచారు.

కళ్యాణి (బసవకళ్యాణ్)

తెలుగు దేశం బయట, కర్ణాటకలోని బీదర్ జిల్లాలో ఉన్న పట్టణం. పూర్వం ఇది నిజాం రాజ్యంలో ఉండేది. మొదటి సోమేశ్వరుడి కాలం నుంచి పశ్చిమ చాళుక్యులకు, వారి తర్వాత కలచురులకు రాజధాని అయిన కళ్యాణ లేదా కళ్యాణపురగా జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ దీన్ని గుర్తించారు. కవి బిల్హణుడి ప్రకారం, మొదటి సోమేశ్వరుడు 'పట్టణాన్ని తయారు చేశాడు'. ఫ్లీట్‌కు అక్కడ ప్రాచీన అవశేషాలు ఏవీ కనిపించలేదు.

కాంచీపురం

తమిళ దేశంలోని నగరం, పల్లవ రాజుల రాజధాని. తెలుగు దేశపు అతి తొలి పల్లవ దానపత్రమైన మైదవోలు రేకులను కాంచీపురం నుంచే జారీ చేశారు. ఒంగోలు, నెల్లూరు ప్రాంతాలలోని గ్రామాలకు ఇచ్చిన తర్వాతి పల్లవ దానపత్రాలను కూడా అక్కడి నుంచే జారీ చేశారు. 7వ, 8వ శతాబ్దాలలో చాళుక్యులు నగరాన్ని ముట్టడించారు. 9వ శతాబ్దం చివరలో చోళ రాజు మొదటి ఆదిత్యుడు దాన్ని జయించాడు.

కందికొండ

మహబూబాబాద్ దగ్గర కొండ కోట ఉన్న గ్రామం. శాసనాలలోని స్కందాద్రి ఇదే. రేచర్ల నాయకుడు మాదా నాయకుడి కొడుకు వెన్న 1370లలో ఇక్కడ పాలించి, జనార్దన, స్కందాద్రినాథ ఆలయాలను కట్టించాడు.

కందుకూరు

పూర్వం నెల్లూరు జిల్లాలో, ఇప్పుడు ప్రకాశం జిల్లాలో ఉన్న పట్టణం. పల్లవ ఉరువుపల్లి దానపత్రంలోని కందుకూర ఇదే అని సి. ఆర్. కృష్ణమాచార్లు భావించారు. ఆ దానపత్రం అక్కడి ఒక విష్ణుహర ఆలయానికి భూమి ఇచ్చింది. అది కందుకూరులోని తొలి ఆలయాలలో ఒకటి అని ఆయన భావించారు. కందుకూరు తాలూకా దక్షిణ భాగం ప్రాచీన ముండరాష్ట్రంలో ఉందని కూడా ఆయన భావించారు.

కానుకొల్లు

కృష్ణా డెల్టాలో, పూర్వం కృష్ణా జిల్లాలోని గుడివాడ తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. శిథిలమైన ఒక మట్టి కోట ప్రాకారాల బయట, పాత గ్రామ స్థలంలో శాలంకాయన రాజులు మొదటి నందివర్మ, స్కందవర్మల రెండు రాగి రేకుల దానపత్రాలను ఇక్కడ తవ్వి తీశారు.

కారెంపూడి

గుంటూరుకు పడమరన, పల్నాడులో నాగులేరు నది ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. పల్నాటి వీరుల యుద్ధభూమిగా, వారి ఆరాధనా కేంద్రంగా ఇది గుర్తుండిపోయింది. 1879లో రాబర్ట్ సూయెల్ వర్ణించిన దాని వీరుల ఆలయంలో 1324, 1333 నాటి శాసనాలు ఉన్నాయి. 1154లో వెలనాటి నాయకుడు రెండవ గొంక మంత్రి ఒకరు అక్కడ సురేశ్వర ఆలయాన్ని కట్టించాడు.

కరీంనగర్

ఉత్తర తెలంగాణలోని జిల్లా పట్టణం. ఇక్కడి 1171 జనవరి నాటి ఒక స్తంభం కాకతీయ నాయకులు రెండవ ప్రోలుడు, రుద్రదేవుల మంత్రి గంగాధరుడు స్థాపించిన కట్టడాలను తెలుగు పద్యాలలో నమోదు చేస్తుంది.

కటాక్షపూర్

వరంగల్–ములుగు రోడ్డుపై కటాచ్‌పూర్ చెరువు పక్కన ఉన్న అటవీ గ్రామం. చెరువు కట్టపై శిథిలమైన రెండు ఆలయాలు ఉన్నాయి. శైలిని బట్టి అవి కాకతీయ కాలానికి చెందినవిగా నిర్ణయించారు.

కౌలాస్

తెలుగు దేశంలోని కోట. మొదటి బహమనీ సుల్తాన్ దీన్ని వరంగల్ పాలకుడి నుంచి తీసుకున్నాడు. హేగ్ ఆ పాలకుడి పేరును కన్హయ్య నాయక్ అని చెబుతారు. ఆయనను ముసునూరి నాయకుడు కాపయ నాయకుడిగా గుర్తించారని 1934–35 నాటి శాసన నివేదిక చెబుతుంది. కౌలాస్‌ను తిరిగి గెలుచుకోవడానికి ఆయన చేసిన ప్రయత్నం బహమనీ సుల్తాన్ మొదటి ముహమ్మద్ షాతో యుద్ధానికి దారితీసింది.

కావలి

నెల్లూరు జిల్లా ఉత్తర భాగంలోని పట్టణం. దాని చెరువు దగ్గరి ఒక రాయి 1207–08లో తెలుగు చోడ రాజు తమ్ముసిద్ధి స్థాపించిన శ్రీపుర అగ్రహారాన్ని (బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చిన గ్రామాన్ని) నమోదు చేస్తుంది. దగ్గరలోని 1228–29 నాటి ఒక శాసనం గండగోపాల తిరుకాలదేవ చోడుని పాలన కాలంలో తేదీ వేసినది. రాబర్ట్ సూయెల్ ఇచ్చిన వంశ పట్టిక ఈ పేర్లను మొదటి తిక్కకు ఇస్తుంది.

కాజీపేట

పాత వరంగల్ తాలూకాలోని పట్టణం. ఇప్పుడు సయ్యద్ షా అఫ్జల్ బియాబానీ దర్గాలో ఉన్న ఒక స్తంభంపై 1090, 1098 నాటి కాకతీయ శాసనం ఉంది. అతి తొలి కాకతీయ నాయకుల గురించి ఇదే ప్రధాన ఆధారం.

ఖమ్మం

తెలంగాణలోని పట్టణం. 1909లో ఇది హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని వరంగల్ జిల్లాలో ఖమ్మంమెట్టు తాలూకాకు కేంద్రం. వరంగల్ దగ్గరి మట్వాడ తర్వాత జిల్లాలో ప్రధాన వ్యాపార స్థలం. 1847లో పందొమ్మిదేళ్ల వయసులో, తర్వాత మంత్రి అయిన మొదటి సాలార్ జంగ్ జిల్లా తాలూక్దారు (రెవెన్యూ అధికారి)గా తన జీవితాన్ని మొదలుపెట్టాడు.

ఖర్దా

తెలుగు దేశం బయట, పరండా, అహ్మద్‌నగర్ మధ్య కొండలలో ఉన్న చిన్న కోట. 1795 మార్చిలో సంయుక్త మరాఠా సైన్యాలతో యుద్ధంలో రాత్రి భయాందోళనలో తన సైన్యం చెల్లాచెదురైన తర్వాత నిజాం అలీ ఖాన్ ఇక్కడ ఆశ్రయం పొందాడు. చుట్టుముట్టబడిన ఆయన ఖర్దా (కుర్ద్లా) ఒప్పందం ద్వారా తన మంత్రిని అప్పగించి, సంవత్సరానికి ముప్పై ఐదు లక్షల ఆదాయం గల భూభాగాన్ని వదులుకుని, మూడు కోట్ల రూపాయలు ఇస్తానని వాగ్దానం చేశాడు. కర్నూలు నవాబు సైన్యం నిజాం వైపు పోరాడింది.

కొలనుపాక

తెలంగాణలోని నల్గొండ జిల్లాలో ఉన్న గ్రామం. పశ్చిమ చాళుక్య శాసనాలలోని కొల్లిపాకె ఇదే. 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో ఇది కొల్లిపాకె ఏడు వేల సీమకు కేంద్రం. ఒక చోడ నాయకుడు, పరమార యువరాజు జగద్దేవుడు, యువరాజు సోమేశ్వరుడు (తర్వాతి మూడవ సోమేశ్వరుడు) కళ్యాణి రాజుల తరఫున దాన్ని పాలించారు. అక్కడి కన్నడ శాసనాలు 1033 నుంచి రెండవ జగదేకమల్లుడి పాలన వరకు ఉన్నాయి.

కొల్లాపూర్

తెలంగాణలోని మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలో ఉన్న పట్టణం. పంతొమ్మిదవ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచి హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని ఐదు ప్రధాన కప్పం చెల్లించే ఎస్టేట్లలో ఒకటైన జటప్రోలు సంస్థానపు రాజుల నివాసం ఇది. 1901లో ఆ ఎస్టేట్‌లో 89 గ్రామాలు, 31,613 మంది ఉండేవారు. అది నిజాంకు రూ. 73,537 కప్పం చెల్లించేది. అప్పటి దాని రాజు వెంకటగిరి రాజు తమ్ముడు. ఆయనను ఆ కుటుంబంలోకి దత్తత తీసుకున్నారు.

కొల్లూరు (వజ్రాల గని)

పాత సత్తెనపల్లి తాలూకా (గుంటూరు) పశ్చిమ భాగంలో, కృష్ణా ఒడ్డున ఉన్న పాడుబడిన వజ్రాల గని ప్రదేశం. కుతుబ్ షాహీల కాలంలో తావెర్నియర్ దాని 'గని' లేదా 'కూలూర్' గనిని సందర్శించాడు. ఆయన పుస్తక సంపాదకుడు వి. బాల్ ఆ గనిని కొల్లూరుగా గుర్తించారు. అక్కడ దాదాపు 60,000 మంది పని చేస్తున్నట్లు తావెర్నియర్ చూశాడు. మీర్ జుమ్లా మొఘల్ చక్రవర్తికి ఇచ్చిన గొప్ప వజ్రం దాని నుంచే వచ్చిందని ఆయనకు చెప్పారు. 1883 నాటికి విశాలమైన నివాసాల శిథిలాలు మాత్రమే మిగిలాయి.

కొండపల్లి

కృష్ణాకు ఉత్తరం వైపు, విజయవాడకు సుమారు పది మైళ్లు వాయవ్యంగా ఉన్న పట్టణం, కొండ కోట. 14వ శతాబ్దంలో కొండవీటి రెడ్డి రాజులు ఈ కోటను కట్టించారని చెబుతారు. ఇది గజపతుల చేతికి వెళ్లింది. 1470లో బహమనీలకు అప్పగించారు. సుమారు 1515లో శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, 1531లో గోల్కొండ దీన్ని తీసుకున్నారు. తర్వాత ఇది కొండపల్లి లేదా ముస్తఫానగర్ సర్కార్‌కు కేంద్రం అయింది.

కొండపర్తి

వరంగల్ దగ్గరి గ్రామం. ఇక్కడ మల్యాల సేనానుల రెండు కాకతీయ స్తంభ శాసనాలు ఉన్నాయి. అవి చౌండ వేయించిన 1203 నాటి చౌండేశ్వర ఆలయ శాసనం, కాట వేయించిన 1241 నాటి శాసనం.

కొండవీడు

గుంటూరు జిల్లాలోని గ్రామం, కొండ కోట. 14వ శతాబ్దంలో, 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఇది రెడ్డి రాజుల రాజధాని. 16వ శతాబ్దంలో ఒరిస్సా, విజయనగరం, గోల్కొండ దీని కోసం పోరాడాయి. తర్వాత ఇది ముర్తజానగర్ లేదా కొండవీడు సర్కార్‌కు కేంద్రం.

కొణిదెన

కృష్ణాకు దక్షిణాన, పూర్వపు గుంటూరు ప్రాంతంలో ఉన్న గ్రామం. 12వ శతాబ్దం మొదటి సగంలో ఇది తెలుగు చోడుల ఒక శాఖకు కేంద్రం. దాని నాయకులు కామ-చోడుడు, త్రిభువనమల్ల పొత్తపి-చోడుడు, నన్ని-చోడుడు చోళ చక్రవర్తుల కింద పాలించారు. వారిలో ఒకరు అక్కడ బల్లేశ్వర ఆలయాన్ని స్థాపించాడు.

కొప్పరం

గుంటూరు జిల్లాలోని పాత నరసరావుపేట తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. చాళుక్య రాజు రెండవ పులకేశి 21వ పాలన సంవత్సరపు (బహుశా 631) రాగి రేకుల దానపత్రం దీని దగ్గర దొరికింది. ఆ దానపత్రం కర్మరాష్ట్రంలో భూమిని ఇస్తుంది. ఆ కాలంలో బాదామి చాళుక్యులు గుంటూరు ప్రాంతంలో భూమిని దానం చేస్తున్నారని అది చూపిస్తుంది.

కోటగిరి

నిజామాబాద్ జిల్లాలోని పట్టణం. రుద్రమదేవి పాలనలో 1273లో తన రాగి రేకుల దానపత్రాన్ని ఇచ్చినప్పుడు విర్యాల నాయకుడు సూరుడు ఒక కోటగిరిలో నివసిస్తున్నాడు. 1320లలో ఒక ఢిల్లీ సైన్యం ఆ పేరు గల ఒక కోటను ముట్టడించింది.

కోటిలింగాల

పాత కరీంనగర్ జిల్లాలో, పెద్దవాగు గోదావరిలో కలిసే చోట, గోదావరి దక్షిణ ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం. మట్టికోట చుట్టూ ఉన్న దాని పెద్ద ప్రాచీన దిబ్బ, దాని తవ్వకాల నివేదిక దక్కన్‌లో పేర్లు ఉన్న అతి తొలి నాణేలు అని పిలిచే వాటిని ఇచ్చింది. అవి గోభద, కంవాయ, నారన, సమగోప అనే స్థానిక రాజుల పేర్లు చెబుతాయి. శాతవాహనుల మొదటి రాజు సిముకుని తెలిసిన ఏకైక నాణేలు కూడా ఇక్కడివే. ఈ రాజులు శాతవాహనులకు ముందు పాలించారా, వారి కింద పాలించారా, వారి పక్కన పాలించారా అనే విషయంపై పండితులు ఏకీభవించరు.

కుక్కునూరు

పాత ఖమ్మం జిల్లాలో, భద్రాచలం దగ్గర గోదావరి ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం. 2014లో దీన్ని ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు బదిలీ చేశారు. ఇప్పుడు ఇది ఏలూరు జిల్లాలో ఉంది. ముదిగొండ చాళుక్యులకు చెందిన కుసుమాదిత్యుడి కుక్కునూరు రాగి రేకులు ఇక్కడ దొరికాయి. వాటిలో దానం చేసిన కృచ్చక గ్రామం ఇదే అని వాటి సంపాదకుడు భావించారు.

కురవి (కొరవి)

తెలంగాణలోని మహబూబాబాద్ ప్రాంతంలో ఉన్న గ్రామం. మధ్యయుగ శాసనాలలోని కొరవి ఇదే. చాళుక్యుల ముదిగొండ శాఖ దీన్ని తమ కొరవి దేశానికి కేంద్రమైన కొరవిపురగా ఉంచుకుంది. తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్య భీముడి కాలంలో ఒక ముదిగొండ నాయకుడు రాష్ట్రకూటుల నుంచి దీన్ని ఎలా తిరిగి పొందాడో అక్కడి ఒక రాతి శాసనం చెబుతుంది. తొలి కాకతీయులు కూడా కొంతకాలం దీన్ని తమ చేతిలో ఉంచుకున్నారు.

కురిక్యాల

తెలంగాణలోని కరీంనగర్ జిల్లాలో గంగాధర దగ్గరి గ్రామం. దాని భూములలోని బొమ్మలగుట్ట అనే రాతి కొండపై కన్నడ కవి పంప తమ్ముడు జినవల్లభుడు జైన విగ్రహాలను, సంస్కృతం, కన్నడ, తెలుగులో ఒక శాసనాన్ని చెక్కించాడు. వేములవాడ చాళుక్య రాజు రెండవ అరికేసరి కాలంలో, సుమారు 945లో ఆయన ఇలా చేశాడు.

కర్నూలు

హంద్రీ తుంగభద్రలో కలిసే చోట ఉన్న, గోడలు కట్టిన పట్టణం, కర్నూలు జిల్లా కేంద్రం. దాని కోటను అచ్యుతదేవరాయల కాలంలో కట్టించారని సంప్రదాయం చెబుతుంది. పదిహేడవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో బీజాపూర్ సేనాని అబ్దుల్ వహాబ్ అళియ రామరాయల మనవడు గోపాలరాజు నుంచి దీన్ని తీసుకున్నాడు. తర్వాత 1686–88 మొఘల్ విజయం వరకు దీన్ని బీజాపూర్ నుంచి పాలించారు. రెండు గుమ్మటాలున్న అబ్దుల్ వహాబ్ సమాధి (1618) దాని ప్రధాన పాత కట్టడం. మొఘల్ విజయం నుంచి 1839 వరకు కర్నూలు కర్నూలు పఠాన్ నవాబుల కేంద్రం. 1751లో ఫ్రెంచివారు దాడి చేసి కోటను పట్టుకున్నారు. 1839లో చివరి నవాబు దాన్ని ఒక బ్రిటిష్ కమిషన్‌కు అప్పగించాడు. పట్టణం ఒక బ్రిటిష్ జిల్లాకు కేంద్రం అయింది. 1953 అక్టోబర్ 1 నుంచి కర్నూలు కొత్త ఆంధ్ర రాష్ట్ర రాజధాని. దాని శాసనసభ అక్కడ సమావేశమైంది. 1953 నవంబర్‌లో రాజధానిని మార్చడంపై శాసనసభ చర్చించింది, కానీ తీర్మానం వీగిపోయింది. 1956 నవంబర్ 1న ఏర్పడిన ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు హైదరాబాద్ రాజధాని.

లక్కిరెడ్డిపల్లె

పాత కడప జిల్లాలోని రాయచోటి తాలూకాలో ఒక కనుమపై ఉన్న గ్రామం. 1751 ప్రారంభంలో బుస్సీ ఫ్రెంచి దళంతో కలిసి పాండిచ్చేరి నుంచి ఉత్తరానికి వెళ్తున్న కొత్త నిజాం ముజఫర్ జంగ్‌పై కర్నూలు, కడప, సవనూరు పఠాన్ నవాబులు ఇక్కడ తిరగబడ్డారు. ముజఫర్ జంగ్ చంపబడ్డాడు. చాలా కథనాల ప్రకారం కర్నూలు నవాబు బల్లెం ఆయనను చంపింది. కర్నూలు నవాబును నరికేశారు, సవనూరు నవాబు చంపబడ్డాడు, కడప నవాబు తీవ్రంగా గాయపడ్డాడు. తర్వాత బుస్సీ సలాబత్ జంగ్‌ను సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాడు.

లక్నవరం

పాత వరంగల్ జిల్లాలోని వాగు, పెద్ద చెరువు. పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ఈ చెరువును కాకతీయ కాలపు పెద్ద చెరువులలో లెక్కిస్తారు.

లేపాక్షి

అనంతపురం జిల్లాలో హిందూపురానికి తొమ్మిది మైళ్లు తూర్పున ఉన్న గ్రామం. తక్కువ ఎత్తున్న కూర్మశైల కొండపై ఉన్న వీరభద్ర ఆలయానికి, దాని దగ్గరి భారీ రాతి నందికి ఇది ప్రసిద్ధి. అచ్యుతదేవరాయల పాలనలో పెనుకొండకు చెందిన విరూపణ్ణ ఆలయాన్ని కట్టించాడు. 1533–1538 నాటి ఆలయ శాసనాలు లేపాక్షిని పెనుకొండ రాజ్యంలోని ఉపవిభాగమైన రొద్ద-నాడులో ఉంచుతాయి.

మాచర్ల

పల్నాడు పశ్చిమ భాగంలో చంద్రవంక ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. 1111 నాటి ఒక సంస్కృత, తెలుగు శాసనం దీన్ని మహాదేవి-తటాకం అని పిలిచి, చాగి కుటుంబానికి చెందిన హైహయ నాయకుడు బేత అక్కడి ఒక ఆలయానికి ఇచ్చిన దానాన్ని నమోదు చేస్తుంది. పల్నాటి వీరుల వీరగాథ దీన్ని బ్రహ్మనాయుడు స్థాపించిన నగరంగా చెబుతుంది. 19వ శతాబ్దపు రచయితలు దీన్ని పల్నాటి వీరుల రాజధాని అని పిలిచారు.

మచిలీపట్నం

కృష్ణా ముఖద్వారం దగ్గరి రేవు. యూరోపియన్లకు ఇది మసులిపటంగా, స్థానికంగా బందరుగా తెలుసు. ఇది గోల్కొండ రాజ్యానికి ప్రధాన సముద్ర మార్గం. 17వ శతాబ్దం నుంచి ఇంగ్లీషువారు, డచ్చివారు, ఫ్రెంచివారు ఇక్కడ వ్యాపారం చేశారు. తర్వాత ఇది ఉత్తర సర్కారులకు, కృష్ణా జిల్లాకు ప్రధాన పట్టణం.

మడకశిర

అనంతపురం జిల్లా దక్షిణ భాగంలో, మైసూరు సరిహద్దు దగ్గర, కోట కట్టిన ఒక బండ పాదాల వద్ద ఉన్న పట్టణం. దాని కోట సిరాకు చెందిన నాయకుల కుటుంబానిది. బీజాపూర్ రాజులు వారికి మడకశిర, రత్నగిరిలను వదిలారు. గుత్తికి చెందిన మురారిరావు వారిని తనకు కప్పం చెల్లించేవారిగా చేశాడు. 1762లో హైదర్ అలీ ఫిరంగుల దాడితో బండను తీసుకుని, దాన్ని మురారిరావుకు కోల్పోయి, 1776లో మళ్లీ తీసుకున్నాడు. 1799 వరకు మైసూరు దాన్ని ఉంచుకుంది. ఆ సంవత్సరం అది టిప్పు సుల్తాన్ భూములలో నిజాం వాటాకు వెళ్లింది.

మదనూరు

ఒంగోలుకు సుమారు పది మైళ్ల దూరంలో ఉన్న గ్రామం. తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు (945–970) మలియపూండి దానపత్రపు రాగి రేకులు దాని రామలింగేశ్వర ఆలయంలో దొరికాయి. విజయనగర కాలంలో ఆ గ్రామాన్ని దానం చేసినట్లు నమోదు చేసే రాతి శాసనం కూడా ఆలయంలో ఉంది.

మాగల్లు

నందిగామ దగ్గరి గ్రామం. రెండవ అమ్మరాజు తూర్పు చాళుక్య దానపత్రంలోని మంగల్లు బహుశా ఇదే. దానార్ణవుడు రాజ్యాన్ని పాలిస్తున్నప్పుడు ఆ దానపత్రాన్ని జారీ చేశారు. కాకత్య గుండ్యన కోరిక మేరకు అది ఆ గ్రామాన్ని ఒక బ్రాహ్మణుడికి ఇచ్చింది. 1917 నాటి శాసన నివేదిక మాగల్లు, మంగొల్లుల మధ్య ఎంపికను తెరిచే ఉంచింది. మున్నేరు నదికి దాని స్థానం వల్ల 1960 నాటి ప్రచురణ సంపాదకుడు మాగల్లును ఇష్టపడ్డారు.

మహబూబ్‌నగర్

నైరుతి తెలంగాణలోని పట్టణం. పూర్వం దీన్ని పాలమూరు అని పిలిచేవారు. పూర్వం నాగర్‌కర్నూల్ అని పిలిచిన నిజాం రాజ్యపు ఒక జిల్లాకు ఇది కేంద్రం. 1909 నాటి Imperial Gazetteer కృష్ణా ఒడ్డున తెలుగు మాట్లాడే ఒక జిల్లాను వర్ణిస్తుంది. దానిలో వనపర్తి, గోపాలపేట, జటప్రోలు సంస్థానాలు, నారాయణపేట పట్టు నేతగాళ్లు ఉండేవారు. రికార్డులలోని సాగు భూమిని రెట్టింపు చేసిన రెవెన్యూ సర్వే, 1876–78 మహా కరువు గురించి కూడా అది చెబుతుంది.

మహేంద్రగిరి

దక్షిణ ఒడిశాలోని తూర్పు కనుమలలో ఉన్న పర్వతం. తూర్పు గాంగుల దానపత్రాలలోని మహేంద్ర పర్వతం ఇదే. దాని శిఖరంపై రాజులు గోకర్ణస్వామి దేవుడిని పూజించారు. శిఖరంపై పెద్ద గ్రానైట్ దిమ్మెలతో కట్టిన పాత ఆలయాలు ఉన్నాయి. అక్కడి ఒక శాసనం ఒక చోళ విజయ స్తంభాన్ని నమోదు చేస్తుంది.

మాలెపాడు

కడప జిల్లాలో ప్రొద్దుటూరు దగ్గర పెన్నా దక్షిణ ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం. తెలుగు చోళ రాజు పుణ్యకుమారుడి రాగి రేకులు, సత్యాదిత్యుడి ఒక రాతి శాసనం 1904లో ఇక్కడ వెలుగులోకి వచ్చాయి. ఇది బహుశా ఆ కుటుంబపు రాజధానులలో ఒకటైన బిరిపారు కావచ్చని 1956 నాటి తెలుగు చోళ శాసనాల సంపాదకులు భావించారు.

మల్కాపురం

పాత గుంటూరు తాలూకాలో, కృష్ణా దగ్గర మందడం పక్కన ఉన్న గ్రామం. ఇక్కడ శిథిలమైన విశ్వేశ్వర ఆలయం, 1261 నాటి గొప్ప స్తంభ శాసనం ఉన్నాయి. రుద్రమదేవి రాజగురువు (గురువు) విశ్వేశ్వర శంభుకు ఇచ్చిన దానాన్ని ఆ శాసనం నమోదు చేస్తుంది.

మళఖేడ్ (మాన్యఖేట)

కర్ణాటకలోని కలబురగి (గుల్బర్గా) జిల్లాలో ఉన్న గ్రామం. పూర్వం ఇది హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో ఉండేది. 9వ శతాబ్దం నుంచి 973 వరకు రాష్ట్రకూట రాజుల రాజధాని అయిన ప్రాచీన మాన్యఖేట ఇదే. వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు మూడవ గోవిందుడి కోసం దాని బయటి గోడను కట్టించాడని జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ భావించారు. తూర్పు చాళుక్య గుణగ విజయాదిత్యుడు దాన్ని తగలబెట్టినట్లు చెప్పుకున్నాడు.

మంచికల్లు

గుంటూరు జిల్లాలోని పాత పల్నాడు తాలూకాలో, రెంటచింతల దగ్గర ఉన్న గ్రామం. పల్లవ రాజు సింహవర్మ ప్రాకృత శాసనం ఉన్న అష్టభుజి స్తంభంలోని ఒక ముక్క ఇక్కడి నుంచి వచ్చింది. డి. సి. సర్కార్ ఈ శాసనాన్ని అతి తొలి పల్లవ శాసనంగా భావించారు.

మంగళగిరి

గుంటూరుకు పన్నెండు మైళ్లు ఈశాన్యంగా ఒక కొండ పాదాల వద్ద ఉన్న పట్టణం. కొండపై రాతిలో తొలిచిన ఒక అరుగుపై నరసింహ ఆలయం, పట్టణంలో లోతైన ఒక చతురస్ర జలాశయం ఉన్నాయి. కొండ ఆలయ మెట్ల దగ్గరి నాలుగు ముఖాల స్తంభం శ్రీకృష్ణదేవరాయల మంత్రి సాళువ తిమ్మరసు 1515 జూన్ 23న కొండవీడును పట్టుకున్నాడని నమోదు చేస్తుంది. ఆయన మేనల్లుడు నాదెండ్ల అప్ప ఇచ్చిన దానాలను కూడా అది నమోదు చేస్తుంది. వాటిలో మంగళశైల దేవుడికి తొమ్మిది బంగారు కలశాలున్న ఆలయం ఉంది.

మాటేడు

వరంగల్–ఖమ్మం రోడ్డుపై శివ, విష్ణు జంట ఆలయాలున్న గ్రామం. రెండవ ప్రోలరాజు సైనికుడైన మల్లెనాయకుడు కట్టించిన ఆలయాలను అక్కడి 1120 నాటి స్తంభ శాసనాలు నమోదు చేస్తాయి. ప్రతాపరుద్రుడి పాలనలో గ్రామస్తులు ఇచ్చిన ఒక సుంకాన్ని 1310 నాటి ఒక శాసనం నమోదు చేస్తుంది.

మయిదవోలు

నరసరావుపేటకు సుమారు పన్నెండు మైళ్లు తూర్పున ఉన్న గ్రామం. పూర్వం కృష్ణా జిల్లాలో, తర్వాత గుంటూరు జిల్లాలో ఉండేది. అతి తొలి పల్లవ దానపత్రమైన పల్లవ యువరాజు శివస్కందవర్మ ప్రాకృత రాగి రేకులను 1899లో ఇక్కడ, ఒక చిన్న పాత ఆలయ శిథిలాలున్న పాడుబడిన గ్రామ స్థలంలో తవ్వి తీశారు.

మెదక్

పశ్చిమ తెలంగాణలోని కొండ కోట పట్టణం. ఇది ఒక జిల్లాకు, 1905 నుంచి నిజాం రాజ్యపు మెదక్ గుల్షనాబాద్ విభాగానికి తన పేరు ఇచ్చింది. అయితే జిల్లా కేంద్రం సంగారెడ్డిలో ఉండేది. 1909 నాటి Imperial Gazetteer 1620 నాటి డచ్ ఫిరంగి ఉన్న కోటను, 1887 నాటి వెస్లియన్ మిషన్‌ను వర్ణిస్తుంది. చెరువుల వల్ల కరువు లేని జిల్లాగా గెజిటీర్ పిలిచిన వరి పండించే జిల్లాను, 1904 నాటి కొత్త మంజీరా కాలువను, 1892–1905 నాటి రెవెన్యూ శిస్తు పరిష్కారాలను కూడా అది వర్ణిస్తుంది.

మేళ్లచెరువు

పాత హుజూర్‌నగర్ తాలూకాలోని గ్రామం. దాని స్వయంభూదేవ ఆలయంలో ప్రతాపరుద్రుడి పాలనలో 1312 జనవరి నాటి తెలుగు శాసనం ఉంది. ఒక నాయంకర హోదాదారుడి (సైనిక సేవకు బదులుగా భూమి పొందిన నాయకుడి) కింద గ్రామ వెలమలు, ప్రజలు ఇచ్చిన దాన నిధిని అది నమోదు చేస్తుంది.

మోటుపల్లి

పూర్వం గుంటూరు జిల్లాలో ఉన్న తీర గ్రామం. ఇది కాకతీయుల ప్రధాన సముద్ర రేవు. సముద్ర వర్తకులను కాపాడే తన 1244 నాటి శాసనాన్ని గణపతిదేవుడు ఇక్కడ నిలిపాడు. మార్కో పోలో ముత్ఫిలి అని పిలిచిన చోటుగా హెన్రీ యూల్ దీన్ని గుర్తించారు.

ముదిగొండ

తెలంగాణలో ఖమ్మం దగ్గరి గ్రామం. నాల్గవ కుసుమాయుధుడి రాగి రేకుల దానపత్రంలో చాళుక్యుల ముదిగొండ శాఖకు పేరు ఇచ్చిన ముదుగొండుగా దీన్ని గుర్తించారు. దాని శాసనాలలో 999 నాటి విరిగిన కన్నడ శాసనం, గోపీనాథ ఆలయం కోసం 1294 నాటి రెండు తెలుగు శాసనాలు ఉన్నాయి.

ముఖలింగం (కళింగనగరం)

శ్రీకాకుళం జిల్లాలో వంశధార ఎడమ ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం. 1897 నుంచి దీన్ని తూర్పు గంగ రాజుల రాగి రేకుల దానపత్రాలలో పేర్కొన్న రాజధాని కళింగనగరంగా గుర్తిస్తున్నారు. దాని మూడు ఒరిస్సా శైలి శివాలయాలు, మధుకేశ్వర, భీమేశ్వర, సోమేశ్వర ఆలయాలు, దక్షిణాన నగరకటకం వరకు విస్తరించిన శిథిలాల మధ్య ఉన్నాయి. వాటిపై తెలుగు, సంస్కృతాలలో పదుల సంఖ్యలో గంగ శాసనాలు ఉన్నాయి.

నడగాం

శ్రీకాకుళం జిల్లాలోని నరసన్నపేట ప్రాంతంలో ఉన్న గ్రామం. 1890లలో ఒక రైతుకు గంగ రాజు వజ్రహస్తుడి రాగి రేకులు ఇక్కడ దొరికాయి. శక 979 (1058) నాటి ఈ రేకులు 1038లో వజ్రహస్తుడి పట్టాభిషేక తేదీని, గంగ రాజుల వంశావళిని ఇస్తాయి.

నాగార్జునకొండ

గుంటూరు జిల్లా పల్నాడు తాలూకాలో కృష్ణా కుడి ఒడ్డున ఉన్న కొండ, చుట్టూ మూసి ఉన్న లోయ. క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దంలో, 4వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఇక్ష్వాకుల రాజధాని అయిన విజయపురి ఇక్కడ ఉండేది. 1927–31లో ఎ. హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ దాని బౌద్ధ కట్టడాలను తవ్వారు. నాగార్జునసాగర్ ఆనకట్ట లోయను ముంచేయడానికి ముందు, 1954–60లో పురావస్తు సర్వే లోయ మొత్తాన్ని తవ్వింది.

నాగులపాడు

సూర్యాపేటకు దక్షిణాన మూసీ తూర్పు ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం. ఒకప్పుడు ఇది గోడలున్న పట్టణం. ఇక్కడ కాకతీయ కాలపు శిథిల ఆలయాలు, గణపతిదేవుడు, ప్రతాపరుద్రుల పాలన కాలపు శాసనాలు ఉన్నాయి.

నగునూరు

కరీంనగర్‌కు ఈశాన్యంగా ఉన్న గ్రామం. ఇక్కడ చాలా ఆలయాల అవశేషాలు ఉన్నాయి. వాటిలో రుద్రదేవుడి పాలన కాలపు శాసనం ఉన్న, మూడు గర్భగుళ్లున్న పెద్ద శివాలయం ఉంది.

నల్గొండ

దక్షిణ తెలంగాణలోని పట్టణం, నిజాం రాజ్యంలోని ఒక జిల్లాకు కేంద్రం. 1909 నాటి Imperial Gazetteer దాని కోటను, దాని ఉస్మాన్‌గంజ్ సంతను, దాని చుట్టూ ఉన్న తెలుగు మాట్లాడే జిల్లాను వర్ణిస్తుంది. 1905లో ఆ జిల్లాకు చేర్యాల (జనగాం), కోదాడ వచ్చాయి. 1877, 1899–1900 కరువులలో జిల్లా బాధపడింది. 1946–48లో అది రైతాంగ పోరాటానికి, రజాకార్ల దాడులకు కేంద్రంగా ఉంది.

నెల్లూరు

తూర్పు తీరం దగ్గర పెన్నా ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. దాని మధ్యయుగ శాసనాలు దీన్ని విక్రమసింహపుర అని పిలుస్తాయి. సుమారు 1205 నుంచి ఇది మధురాంతక పొత్తపి-చోళులైన తెలుగు చోడుల రాజధాని. తమ్ముసిద్ధి అక్కడ పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు. మొదటి తిక్క, రెండవ మనుమసిద్ధి అక్కడి నుంచి పాకనాడును పాలించారు. కాకతీయ సైన్యాలు మనుమసిద్ధిని అక్కడ మళ్లీ నిలబెట్టాయి. పాండ్య రాజు సుందర పాండ్యుడు అక్కడ పట్టాభిషిక్తుడైనట్లు చెప్పుకున్నాడు. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో ఇది కర్ణాటక (ఆర్కాటు) నవాబులకు చెందినది. వారి సోదరుడు నజీబుల్లా దాన్ని తన చేతిలో ఉంచుకుని 1757లో తిరుగుబాటు చేశాడు. నవాబు సైన్యం, ఒక ఇంగ్లీషు దళం చేసిన దాడిని ఆయన తిప్పికొట్టాడు. 1801లో ఇది ఒక బ్రిటిష్ జిల్లాకు కేంద్రం అయింది.

నిర్మల్

గోదావరికి ఉత్తరాన, పాత హైదరాబాద్–నాగపూర్ రోడ్డుపై, కోటలున్న గ్రానైట్ బండల కొండల మధ్య ఉన్న, కోట గోడలున్న పట్టణం. 1752లో నిజాం సలాబత్ జంగ్, బుస్సీలతో పోరాడుతూ దాని రాజు చనిపోయాడు. దాని ప్రధాన గోడలను నిజాం సేవలోని ఫ్రెంచి అధికారులు కట్టించారు. ఈ పట్టణం రంగులు వేసిన బొమ్మలకు, పేక ముక్కలకు ప్రసిద్ధి. 1905లో దాని తాలూకా ఇందూరు (నిజామాబాద్) నుంచి కొత్త ఆదిలాబాద్ జిల్లాకు మారింది.

నిజామాబాద్

వాయవ్య తెలంగాణలోని పట్టణం. పూర్వం దీన్ని ఇందూరు అని పిలిచేవారు. 1905లో నిజామాబాద్ అని పేరు మార్చిన జిల్లాకు ఇది కేంద్రం. 1909 నాటి Imperial Gazetteer కేంద్ర జైలుగా మారిన ఇందూరు కోటను, మన్మాడ్‌కు వెళ్లే రైల్వేను, వరి, పట్టును, 1898లో పూర్తయిన రెవెన్యూ సర్వేను వర్ణిస్తుంది. 1931లో పూర్తయిన గొప్ప నిజాం సాగర్ సాగునీటి పథకం బోధన్, నిజామాబాద్, ఆర్మూర్, ఎల్లారెడ్డి తాలూకాలకు నీరు ఇచ్చింది.

నిజాంపట్నం

కృష్ణా ముఖద్వారాలకు దక్షిణాన గుంటూరు తీరంలో ఉన్న పాత రేవు. ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ పట్టికలు దీన్ని ఇంగ్లీషు రికార్డులలోని పెట్టిపోలీ లేదా పెట్టపోలీగా గుర్తిస్తాయి. ఇక్కడ 1611 ఆగస్టు 20న గ్లోబ్ ఓడ ఇంగ్లీషు వర్తకులను దించింది. భారతదేశ తూర్పు తీరంలో ఇదే మొదటి ఇంగ్లీషు వ్యాపారం. పదిహేడవ శతాబ్దంలో ఇది కంపెనీకి చెందిన ఒక చిన్న ఫ్యాక్టరీ (వ్యాపార కేంద్రం). ఇది నిజాంపట్నం సర్కార్‌కు తన పేరు ఇచ్చింది. ఆ సర్కార్‌ను 1751లో ఫ్రెంచివారికి, 1759 నాటి సలాబత్ జంగ్ ఒప్పందం ద్వారా ఇంగ్లీషువారికి ఇచ్చారు.

ఒంగోలు

పాత గుంటూరు జిల్లాలో గుండ్లకమ్మ ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. ఇప్పుడు ఇది ప్రకాశం జిల్లా కేంద్రం. రెండు పల్లవ రాగి రేకుల దానపత్రాలలో దానం చేసిన ఓంగోడు ఇదే కావచ్చని హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి సూచించారు. దాని చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతం పల్లవ, తూర్పు చాళుక్య దానపత్రాలలోని కర్మరాష్ట్రం (తర్వాత కమ్మనాడు). పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో ఒంగోలు కర్ణాటక (ఆర్కాటు) నవాబులకు చెందినది. 1790లో కంపెనీ దాని నిర్వహణను, 1801లో దాని పాలనను చేపట్టింది. అప్పుడు దాన్ని నెల్లూరు జిల్లాలో కలిపారు.

పాకాల

వరంగల్‌కు తూర్పున ఉన్న పాకాల చెరువు, కాకతీయుల అతి పెద్ద సాగునీటి చెరువు. గణపతిదేవుడి పాలనలో జగదాళ ముమ్మడి దీన్ని కట్టించాడు. ఆయన స్తంభ శాసనం దాని కట్ట (గట్టు)పై నిలిచి ఉంది.

పాలకొల్లు

పశ్చిమ గోదావరి డెల్టాలో, నరసాపురానికి ఆరు మైళ్లు ఉత్తరాన ఉన్న సంత పట్టణం. ఐదు పంచారామ క్షేత్రాలలో ఒకటైన దాని శివాలయం వల్ల దీన్ని క్షీరారామం అంటారు. 17వ శతాబ్దం మధ్యలో స్థాపించిన ఇది ఈ తీరంలో మొదటి డచ్ స్థావరం. 1825లో ఇది చివరికి బ్రిటిష్ వారి చేతికి వెళ్లింది.

పాలంపేట

కాకతీయులు కట్టించిన రామప్ప చెరువు పక్కన ఉన్న గ్రామం. 1213లో సేనాని రేచర్ల రుద్రుడు స్థాపించిన రుద్రేశ్వర (రామప్ప) ఆలయం, కొన్ని చిన్న కాకతీయ ఆలయాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి.

పాల్వంచ

తెలంగాణలోని ఖమ్మం జిల్లాలో ఉన్న పట్టణం. గోదావరి లోయ అడవులలో అశ్వారావు రాజుల కప్పం చెల్లించే ఎస్టేట్ అయిన పాల్వంచ సంస్థానానికి ఇది మొదటి కేంద్రం. ఆ కుటుంబం తన బిరుదును కాకతీయ ప్రతాపరుద్రుడి నుంచి, హసనాబాద్, శంకరగిరి పరగణాల దానాన్ని 1324 నుంచి వచ్చినట్లు చెప్పుకుంది. 1798లో దానికి నిజాం నుంచి ఒక సనద్ (హక్కుపత్రం) లభించింది. 1901లో ఎస్టేట్ సుమారు 800 చదరపు మైళ్లు, 38,742 మంది జనాభా కలిగి ఉంది. తర్వాత కేంద్రం భద్రాచలానికి, ఆ తర్వాత అశ్వారావుపేటకు మారింది.

పానగల్లు

తెలంగాణలో నల్గొండ పట్టణం తూర్పు అంచున ఉన్న గ్రామం. కళ్యాణి పశ్చిమ చాళుక్య రాజుల కింద, తర్వాత కాకతీయుల కింద కందూరునాడు ప్రాంతాన్ని పాలించిన కందూరు చోడ నాయకుల రాజధానులలో ఇది ఒకటి. దాని శాసనాలలో నాయకుడు గోకర్ణచోడుడి (1122), ఆయన తల్లి మైలాంబ (1124) దానపత్రాలు ఉన్నాయి. అక్కడ చాళుక్య కాలపు ఒక పాత ఆలయం ఉందని పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి గుర్తించారు.

పటాన్‌చెరు

తెలంగాణలోని పాత మెదక్ జిల్లాలో, హైదరాబాద్ దగ్గరి పట్టణం. 1127 ఫిబ్రవరిలో పశ్చిమ చాళుక్య రాజు మూడవ సోమేశ్వరుడి పట్టాభిషేకం రోజున చేసిన దానాన్ని అక్కడి ఒక కన్నడ శాసనం నమోదు చేస్తుంది. పటాన్‌చెరును పొట్టలకెరెగా గుర్తించడానికి పి. బి. దేశాయి దీన్ని ఆధారంగా తీసుకున్నారు. జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ పొట్టలకెరెను రెండవ జయసింహుడి ఉప రాజధానులలో ఒకటిగా జాబితా చేసి, బళ్లారి జిల్లాలో ఉంచారు.

పెద్దబొంకూరు

పాత కరీంనగర్ జిల్లాలో పెద్దపల్లి దగ్గర ఉన్న గ్రామం. దాని పక్కన 30 హెక్టార్ల ప్రాచీన నివాస స్థలం ఉంది. 1978కి ముందు ఆంధ్రప్రదేశ్ పురావస్తు, ప్రదర్శనశాలల శాఖ కోసం దానిని తవ్వారు. తవ్వకాలలో ఇటుక ఆవరణలు, 22 బావులు, వెండి పంచ్-మార్క్ నాణేల రెండు నిధులు, శాతవాహన నాణేలతో పాటు అగస్టస్, టైబీరియస్‌ల రోమన్ నాణేలు, స్థానిక రాజు సమగోప నాణేలు దొరికాయి.

పెనుకొండ

అనంతపురం జిల్లాలో 3,000 అడుగులకు పైగా ఎత్తున్న, కోట కట్టిన కొండ పాదాల వద్ద ఉన్న పట్టణం. 1354 నుంచి ఇది ఒక విజయనగర రాకుమారుడి కేంద్రం. 1565 ఓటమి తర్వాత రాజ సభకు ఆశ్రయం. ఆరవీడు రాజులు చంద్రగిరికి మారే వరకు వారి రాజధాని. దాని కోటను 1354లో కట్టించారని ఒక శాసనం చెబుతుంది. చెన్నప్ప నాయుడు తిరుమలరాయల కోసం దాన్ని బాగు చేశాడు. గగన్ మహల్ రాజభవనం, రామ, ఈశ్వర ఆలయాలు, షేర్ ఖాన్ మసీదు దాని లోపల ఉన్నాయి. సుమారు 1652లో బీజాపూర్ దీన్ని తీసుకుంది.

ఫిరంగిపురం

గుంటూరు దగ్గర, కొండవీడు కొండలకు రెండు మైళ్ల దూరంలో ఉన్న గ్రామం. దాని వీరభద్ర ఆలయం ముందు ఉన్న ఒక స్తంభంపై శ్రీనాథుడు రచించిన 1410 నాటి పద్య శాసనం ఉంది. రెడ్డి రాజు పెదకోమటి వేమారెడ్డి రాణి సూరమాంబ కట్టించిన సంతాన-సాగరం చెరువును అది నమోదు చేస్తుంది.

పిల్లలమర్రి

సూర్యాపేట దగ్గరి గ్రామం. కాకతీయుల రేచర్ల సేనానులలో ఒక శాఖకు ఇది కేంద్రం. ఇక్కడ నామిరెడ్డి (1195, 1202), ఆయన కుటుంబం కట్టించిన ఆలయాలు, శాసనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో నామేశ్వర ఆలయ శాసనం ఉంది.

పిఠాపురం

గోదావరి ప్రాంతంలో, కాకినాడ (కోకనాడ)కు సుమారు పన్నెండు మైళ్లు ఉత్తర-తూర్పుగా ఉన్న పట్టణం. 634–35 నాటి చాళుక్య రాజు రెండవ పులకేశి ఐహొళె శాసనం ప్రకారం ఆయన తీసుకున్న పిష్టపుర కోటగా దీన్ని గుర్తించారు. సముద్రగుప్తుడి అలహాబాద్ శాసనంలోని పిష్టపురగా కూడా దీన్ని గుర్తించారు.

పొలమూరు

గోదావరి జిల్లాలోని పూర్వపు రామచంద్రపురం తాలూకాలో, అనపర్తి దగ్గరి గ్రామం. విష్ణుకుండిన రాజు మాధవవర్మ జనాశ్రయుడు దానం చేసిన పులోబూరుగా డి. సి. సర్కార్ దీన్ని గుర్తించారు. తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి జయసింహుడు దాన్ని గ్రహీత కొడుకుకు మళ్లీ దానం చేశాడు. మరో పండితుడు ఆ గ్రామాన్ని భీమవరం తాలూకాలోని ఒక పొలమూరులో ఉంచారు.

పోలాస (పొలవాస)

తెలంగాణలోని పాత కరీంనగర్ జిల్లాలో, జగిత్యాల ప్రాంతంలో ఉన్న గ్రామం. జైన నాయకుడు మేడరాజు, ఆయన కుటుంబపు రాజధాని అయిన పొలవాసగా పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి దీన్ని గుర్తించారు. వారు పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతులు (అధీన నాయకులు). వారి జాగీరు కాకతీయ దేశానికి ఆనుకుని ఉండేది. 1163కు ముందు కాకతీయ రుద్రదేవుడు పొలవాసను దోచుకున్నాడు.

పొట్నూరు

విశాఖపట్నానికి ఉత్తరాన, సింహాచలం దగ్గర, చిట్టివలస నది ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం. ఆయన ఆస్థాన కవులు, తెలుగు చరిత్ర గ్రంథాల ప్రకారం, విజయనగర రాజు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు సుమారు 1515–16లో గజపతి ప్రతాపరుద్రుడిపై గెలిచినందుకు ఇక్కడ ఒక విజయ స్తంభాన్ని నిలిపాడు. 1907 నాటికి ఆ స్తంభం కనుమరుగైంది. తర్వాత పదిహేడవ శతాబ్దంలో విజయనగరం రాజుల పూర్వీకులు ఇక్కడ నివసించారు.

పొత్తపి

కడప జిల్లాలోని పూర్వపు పుల్లంపేట తాలూకాలో, చెయ్యేరు నది ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం. తమను తాము మధురాంతక పొత్తపి-చోళులుగా పిలుచుకున్న తెలుగు చోడ నాయకుల తొలి కేంద్రం ఇది. 11వ లేదా 12వ శతాబ్దం నుంచి నెల్లూరుకు మారే వరకు వారు చోళ చక్రవర్తుల తరఫున పాకనాడును పాలించారు.

పుంగనూరు

మైసూరు పీఠభూమిపై, పాత ఉత్తర ఆర్కాటు జిల్లా వాయవ్యంలో ఉన్న పట్టణం, ఒక జమీందారీ (భూస్వామ్య ఎస్టేట్) కేంద్రం. 1858 వరకు ఇది కడప జిల్లాలో భాగం. దాని తెలుగు పాలెగాళ్ల కుటుంబం 1639లో బీజాపూర్ తీసుకునే వరకు కోలార్‌ను పాలించింది. తర్వాత గోల్కొండ, మొఘలులు, కడప నవాబుల కింద పుంగనూరును పాలించింది. 1757లో మరాఠాలు కడప నవాబును చంపినప్పుడు పుంగనూరు వారి చేతికి వెళ్లింది. సుమారు ఇరవై సంవత్సరాల పోటీ తర్వాత అది హైదర్ అలీకి చెందింది. ఆయన దాన్ని 1774లో తీసుకున్నాడు. 1799లో టిప్పు పతనం తర్వాత ఎస్టేట్ మొత్తాన్ని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి బదిలీ చేశారు.

రాచకొండ

హైదరాబాద్‌కు తూర్పున ఉన్న కొండలలో ఒక గ్రామం, శిథిలమైన కొండ కోట. శాసనాలలోని రాజుకొండ లేదా రాజాచలం ఇదే. పద్నాలుగవ శతాబ్దం చివర, పదిహేనవ శతాబ్దంలో రేచర్ల వెలమ రాజుల రాజధాని. 1365లో అనపోత నాయకుడు దానికి కోట కట్టించాడు. పదహారవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో గోల్కొండకు చెందిన సుల్తాన్ కులీ దాన్ని తీసుకున్నాడు.

రాయచూరు

ఇప్పుడు కర్ణాటకలో ఉన్న కోట పట్టణం. 1939లో ఇది నిజాం రాజ్యంలో ఒక జిల్లా కేంద్రం. దాని రాతి కోటను 1294లో విఠలనాథుడు కట్టించాడని ప్రాకారంలోని ఒక శాసనం నమోదు చేస్తుంది. ఆయన ప్రతాపరుద్రుడి సేనాని గోన గన్నయరెడ్డి అధికారి.

రాజమహేంద్రవరం

గోదావరి ఎడమ ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం, ప్రాచీన రాజమహేంద్రవరం. ఇది రెడ్డి రాజుల తూర్పు రాజధాని. ఒరిస్సా, బహమనీలు, విజయనగరం, గోల్కొండ దీని కోసం పోరాడిన సరిహద్దు కోట. 1750లలో బుస్సీ కేంద్రం. 1920లలో ఆంధ్ర చారిత్రక పరిశోధక మండలికి నెలవు.

రాజుల మందగిరి

కర్నూలు జిల్లాలో పత్తికొండ దగ్గరి జూటూరు గ్రామానికి చెందిన పల్లె. అక్కడ రామలింగేశ్వర ఆలయ బండపై అశోకుడి చిన్న శిలా శాసనాల దెబ్బతిన్న ప్రతి ఒకటి చెక్కి ఉంది.

రామతీర్థం

విజయనగరం దగ్గరి గ్రామం. విష్ణుకుండిన రాజు ఇంద్రవర్మ రాగి రేకుల దానపత్రాన్ని ఇక్కడి ఒక పండిత కుటుంబం భద్రపరిచింది. 1914లో అది రామతీర్థం రేకులుగా ప్రచురితమైంది. దానపత్రం ప్లాకి జిల్లాలోని ఒక గ్రామానికి సంబంధించినది. చాలా మంది రచయితలు ఆ జిల్లాను విజయనగరం ప్రాంతంలో ఉంచుతారు.

రాయపర్తి

వరంగల్‌కు ఆగ్నేయంగా, ఖమ్మం రోడ్డుపై ఉన్న గ్రామం. ఇక్కడ ఒక కోట గోడ శిథిలాలు, 1247 నాటి దెబ్బతిన్న సంస్కృత శాసనం ఉన్నాయి. ఆ శాసనంలోని వ్యక్తులను దాని సంపాదకులు వేర్వేరుగా గుర్తిస్తారు.

రేకపల్లి

పాత భద్రాచలం తాలూకాలో గోదావరి ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం. తెలుగు తీరం ఢిల్లీ సుల్తానత్ నుంచి విముక్తి పొందిన తర్వాత ముసునూరి నాయకుడు ప్రోలయ నాయకుడి రాజధాని అయిన, మాల్యవంత కొండ పాదాల వద్ద ఉన్న రేకపల్లిగా ఎన్. వెంకటరమణయ్య, ఎం. సోమశేఖర శర్మ దీన్ని గుర్తించారు.

సామర్లకోట, చాళుక్య భీమవరం

కాకినాడ (కోకనాడ)కు ఏడు మైళ్లు ఉత్తరాన ఉన్న పట్టణం. పాత భీమవరం గ్రామం దీనిలో కలిసి ఉంది. తూర్పు చాళుక్య రాజు చాళుక్య భీముడి పేరు మీద దాని శాసనాలు దాన్ని చాళుక్య భీమవరం అని పిలుస్తాయి. శివుడి ఐదు పంచారామ క్షేత్రాలలో ఒకటైన దాని పెద్ద భీమేశ్వర ఆలయాన్ని ఆ రాజు స్థాపించాడని 1202 నాటి ఒక శాసనం పేర్కొంటుంది. తర్వాత సామర్లకోట పిఠాపురం జమీందారుల మొదటి కేంద్రం, ఇంగ్లీషు దండు పట్టణం అయింది.

సంగారెడ్డి

హైదరాబాద్‌కు వాయవ్యంగా ఉన్న పట్టణం. 1909 నాటి సామ్రాజ్య గెజిటీర్ దీన్ని సంగారెడ్డిపేట అని పిలుస్తుంది. నిజాం రాజ్యంలో ఇది మెదక్ జిల్లా కేంద్రం. ఇక్కడ జిల్లా కార్యాలయాలు, ఒక న్యాయస్థానం, ఒక జైలు ఉండేవి. దగ్గరలో రాజంపేట వద్ద రాష్ట్ర గుర్రాల పెంపక కేంద్రం ఉండేది. వర్తక పట్టణం సదాశివపేట పది మైళ్లు పడమటగా ఉండేది.

సికింద్రాబాద్

హైదరాబాద్‌కు ఆరు మైళ్లు ఈశాన్యంగా ఉన్న బ్రిటిష్ కంటోన్మెంట్ (సైనిక పట్టణం). నిజాం సికందర్ జా పేరు దీనికి పెట్టారు. దత్త మండలాల అప్పగింత (1800) ద్వారా జీతం చెల్లించిన బ్రిటిష్ సబ్సిడియరీ సైన్యాన్ని ఇక్కడ ఉంచారు. 1901లో బొల్లారం, తిరుమలగిరి కాకుండా ఇక్కడ 83,550 మంది ఉండేవారు. ఇది భారతదేశంలోని అతి పెద్ద సైనిక స్థావరాలలో ఒకటి. 1902లో భారత సైన్యంలో కలిసిపోయిన హైదరాబాద్ కంటింజెంట్ (సైనిక దళం) ప్రధాన కార్యాలయం పక్కనే ఉన్న బొల్లారంలో ఉండేది.

సిద్ధవటం

కడప దిగువన పెన్నా నది ఒడ్డున ఉన్న కోట పట్టణం. దీన్ని దక్షిణ కాశి, అంటే దక్షిణ బెనారస్, అని పిలిచేవారు. చిట్వేలు మట్ల నాయకులు మొదటి కోటను కట్టారు. కడప నవాబుల కాలంలో ఇది వారి కుటుంబంలోని ఒక శాఖకు జాగీర్ (భూమి మంజూరు), ఒక రాజ్య జైలు. చివరి నవాబు అబ్దుల్ హలీం ఖాన్ 1779 మే 27న ఇక్కడ హైదర్ అలీకి లొంగిపోయాడు (స్థానిక, తర్వాతి కథనాలు 1778, 1780 అని ఇస్తాయి). టిప్పు కడప దివాన్ ఇక్కడ సీసం నిల్వ చేశాడు. తాలూకా 1792లో నిజాంకు, 1800లో కంపెనీకి వెళ్లింది. 1807 తర్వాత కొంతకాలం సిద్ధౌట్ కలెక్టర్ నివాసం.

సింహాచలం

విశాఖపట్నానికి కొంచెం ఉత్తరాన ఉన్న కొండ. దానిపై పాత విశాఖపట్నం జిల్లాలో అత్యంత సంపన్నమైన, ప్రసిద్ధమైన నరసింహ ఆలయం ఉంది. ఆలయంలోని ఐదు వందలకు పైగా శాసనాలు చోళ రాజు మొదటి కులోత్తుంగుడు, తూర్పు గాంగ రాజులు, వారి సామంతులు, రెడ్డి రాజులు, విజయనగర రాజు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఇచ్చిన దానాలను నమోదు చేస్తాయి.

శ్రీకాకుళం

లాంగుల్య నది ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం, పూర్వం చికాకోల్. 1908లో ఇది గంజాం జిల్లాలోని ఒక తాలూకా కేంద్రం. పట్టణంలో తవ్వి తీసిన ఆరు రాగి రేకుల దానపత్రాల నిధి ఇప్పుడు మద్రాసు మ్యూజియంలో ఉంది. వాటిలో కళింగనగర గాంగ రాజుల అతి పాత దానపత్రాలు చాలా ఉన్నాయి. కుతుబ్ షాహీ కాలంలో పట్టణం చికాకోల్ సర్కారుకు రాజధాని.

శ్రీకాళహస్తి

పాత ఉత్తర ఆర్కాటు (తర్వాత చిత్తూరు) జిల్లాలో, నగరి కొండల చివర, స్వర్ణముఖి కుడి ఒడ్డున ఉన్న ఆలయ పట్టణం. ఇది కాళహస్తి జమీందారుల కేంద్రం. వాయు లింగానికి చెందిన దాని శివాలయాన్ని చోళులు విస్తరించారు. 1516 నాటి ఒక శాసనం ప్రకారం, దానికి శ్రీకృష్ణదేవరాయల నుంచి వంద స్తంభాల మండపం, పెద్ద గోపురం (ద్వార శిఖరం) లభించాయి. జమీందారులు మొదట విజయనగర రాజుల అధికారులుగా మొదలయ్యారని ఉత్తర ఆర్కాటు మాన్యువల్ భావించింది.

శ్రీకూర్మం

శ్రీకాకుళం దగ్గరి గ్రామం, పుణ్యక్షేత్రం. ఇక్కడ తాబేలు (కూర్మ) రూపంలోని విష్ణువు ఆలయం ఉంది. ఆలయంలోని నల్లరాతి స్తంభాలపై వందకు పైగా శాసనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో చాలా తూర్పు గాంగ రాజులు, వారి మంత్రులు, సామంతులు (అధీన నాయకులు), గజపతులకు చెందినవి.

శ్రీరంగం

తమిళనాడులోని పాత తిరుచిరాపల్లి జిల్లాలో, కావేరి ఒడ్డున ఉన్న ఆలయ పట్టణం. దాని రంగనాథ ఆలయంలోని 1317 నాటి ఒక శాసనం కాకతీయ సేనాని దేవరి నాయకుడు తిరువడికున్రంలో సాధించిన విజయాన్ని నమోదు చేస్తుంది. ఆయన సుందర పాండ్యుడిని తిరిగి సింహాసనంపై ఎలా కూర్చోబెట్టాడో కూడా అది నమోదు చేస్తుంది.

శ్రీశైలం

కర్నూలు జిల్లాలో, నల్లమల కొండల ఉత్తర కొస పీఠభూమిపై, కృష్ణా లోయ పైన ఉన్న, మల్లికార్జునుడి రూపంలోని శివుడి ఆలయ పట్టణం. కొండవీడు రెడ్డి రాజులు శ్రీశైలం నుంచి తూర్పు సముద్రం వరకు ఉన్న దేశం తమదని చెప్పుకున్నారు. పాతాళగంగ నుంచి గుడి వరకు మెట్ల వరుసను వారి శాసనాలు ప్రోలయ వేమారెడ్డికి ఆపాదిస్తాయి. 1378లో అనవేమారెడ్డి అక్కడ ఒక మండపం కట్టించాడు. 1677 మార్చిలో హైదరాబాద్ నుంచి కర్ణాటకకు వెళ్తూ శివాజీ ఆ గుడి వద్ద సుమారు పది రోజులు గడిపాడు.

సూర్యాపేట

నల్గొండ జిల్లాలో పాత హైదరాబాద్–మచిలీపట్నం రోడ్డుపై ఉన్న పట్టణం, నిజాం రాజ్యంలో ఒక తాలూకా కేంద్రం. 1909 నాటి సామ్రాజ్య గెజిటీర్ దాని వరి భూములను, వేగంగా పెరుగుతున్న జనాభాను నమోదు చేస్తుంది. కాంగ్రెస్ పక్షం నుంచి రాసిన సరోజిని రేగాని చరిత్ర ప్రకారం, 1948లో తాలూకా గ్రామాలలో పన్నుల నిరాకరణ ఉద్యమం జరిగింది. రజాకార్లు, నిజాం పోలీసులు అక్కడ హత్యలు చేశారు.

సువర్ణగిరి

అశోకుడి దక్షిణ సీమకు కేంద్రం. ఆయన మైసూరు శాసనాలు దీన్ని ఒక రాకుమారుడు, ఆయన ఉన్నతాధికారుల నివాసంగా పేర్కొంటాయి. దాని స్థలం తెలియదు. కనకగిరి, మస్కి చుట్టూ ఉన్న బంగారు దేశం, బిహార్‌లోని ఒక కొండ, అన్నింటినీ సూచించారు. కర్నూలు శాసనాలను దాని ద్వారా పంపారా అనే విషయంలో పండితులు విభేదిస్తారు.

తాడికొండ

గుంటూరుకు సుమారు ఎనిమిది మైళ్లు ఉత్తరాన ఉన్న గ్రామం. తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు మరో మూడు గ్రామాలతో కలిపి బెజవాడలోని ఉమా-మహేశ్వర ఆలయానికి ఇచ్చిన తాండికొండగా బి. వి. కృష్ణారావు దీన్ని గుర్తించారు. దానపత్రంలో పేర్కొన్న రెండు పాత చెరువులు 1930లలో ఇంకా వాడుకలో ఉన్నాయి. వాటిలో ఒకదాని ఒడ్డున ఉన్న ఒక దిబ్బలో ఒక శివాలయ శిథిలాలు ఉన్నాయి.

తాడిపత్రి

అనంతపురం జిల్లాలో పెన్నా దక్షిణ ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. విజయనగరం కాలంలో రామలింగ నాయుడు దీన్ని స్థాపించాడు. ఆయన కుటుంబం దాని రెండు సుందర శిల్పాల ఆలయాలు, రామలింగేశ్వర, చింతల వేంకటరమణ ఆలయాలను కట్టించింది. 1565 తర్వాత అది ముస్లిం గవర్నర్లకు, తర్వాత గుత్తి మురారిరావుకు, ఆ తర్వాత హైదర్ అలీకి వెళ్లింది. అక్కడ మొఘల్ శైలి వరహా (బంగారు నాణెం) ముద్రించారు. 1792 ఒప్పందం ద్వారా టిప్పు సుల్తాన్ తాడిపత్రి, తాడిమర్రి తాలూకాలను నిజాంకు అప్పగించాడు. నిజాం 1800లో వాటిని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించాడు.

తలమంచి

పాత నెల్లూరు తాలూకాలో, నెల్లూరు పట్టణానికి ఉత్తరాన ఉన్న గ్రామం. ఇక్కడ ఒక రైతు కూలీ దున్నుతుండగా చాళుక్య రాజు మొదటి విక్రమాదిత్యుడి ఆరవ పాలనా సంవత్సరం (660) నాటి రాగి రేకుల దానపత్రం బయటపడింది. పూర్వం ఒక గ్రామం ఉండేదని చెప్పే తలమంచిపాడు అనే భూమిలో అది అతనికి దొరికింది.

తళ్ళికోట

పాత బీజాపూర్ జిల్లాలో, ఇప్పుడు కర్ణాటకలో, కృష్ణకు సుమారు 25 మైళ్లు ఉత్తరాన ఉన్న చిన్న కోట పట్టణం. విజయనగర శక్తిని విరిచిన 1565 జనవరి యుద్ధానికి ముందు, 1564 డిసెంబరులో నలుగురు దక్కన్ సుల్తానుల మిత్ర సైన్యాలు ఇక్కడ కూడాయి. యుద్ధం కృష్ణకు దక్షిణాన జరిగినా దానికి ఈ పట్టణం పేరు వచ్చింది. సూయెల్ దాన్ని ముద్గల్ వెళ్లే దారిలోని బాయాపూర్ దగ్గర ఉంచారు. హెచ్. హెరాస్ దాన్ని రాక్షసజీ, తంగడిజీ గ్రామాల దగ్గర ఉంచారు, అందుకే దాన్ని రాక్షస-తంగడి యుద్ధం అని పిలిచారు.

తాటికొండ

పాత వరంగల్ జిల్లాలో చిన్న కొండల మధ్య ఉన్న గ్రామం. ఇక్కడ రెండు శిథిల కోటలు ఉన్నాయి, ఒకటి కొండపై, ఒకటి దాని పాదాల వద్ద. స్థానిక సంప్రదాయం వాటిని పద్దెనిమిదవ శతాబ్దం ప్రారంభపు తిరుగుబాటుదారు సర్వాయి పాపడు (పాప్ రాయ్)కు ఆపాదిస్తుంది. 1961 జనాభా లెక్కలు ఇక్కడ అతని కథను నమోదు చేశాయి: తొమ్మిది నెలల అతని చివరి పోరాటం, అతనికి జరిగిన ద్రోహం, అతని ఉంపుడుగత్తె ఎరుకల నాంచారి బావి.

టేకి

తూర్పు గోదావరి డెల్టాలో, పూర్వం రామచంద్రపురం తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. 1901లో ఇక్కడ ఒక రైతు తన పొలం దున్నుతుండగా చోళ-చాళుక్య వైస్రాయ్ రాజరాజ చోడగంగుడి రాగి రేకులు దొరికాయి. గోదావరి ఆనకట్టకు ముందు డెల్టా తూర్పు వైపున ఉన్న పాత నీటిపారుదల కాలువలలో ఒకదానికి కూడా ఈ గ్రామం పేరు ఉండేది.

తంజావూరు

తమిళ దేశంలోని కావేరి డెల్టాలో ఉన్న నగరం, చోళ రాజు మొదటి రాజరాజు రాజధాని. 10వ శతాబ్దం చివరలో మొదలై సుమారు 1012లో పూర్తయిన ఆయన గొప్ప రాజరాజేశ్వర ఆలయంపై ఉన్న శాసనాలలో, తెలుగు తీరంలోని తూర్పు చాళుక్య దేశమైన వేంగైనాడును జయించినట్లు ఆయన చెప్పుకుంటాడు.

తిప్పలూరు

కడప జిల్లాలోని పూర్వపు కమలాపురం తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. తెలుగు చోళ రాజు పుణ్యకుమారుడి తొలి తెలుగు శిలా శాసనంలోని తిర్పలూరు ఇదే. శాసనపు అక్షరాలు పల్లవ రాజు మొదటి మహేంద్రవర్మ అక్షరాలను పోలి ఉంటాయి. దాని తేదీలో, అప్పటికి దక్షిణ భారత శాసనాలలో తెలిసిన హోర (గ్రహ గంట) గురించిన అతి తొలి ప్రస్తావన ఉంది.

తిరుపతి, తిరుమల

పాత ఉత్తర ఆర్కాటు (తర్వాత చిత్తూరు) జిల్లాలో తిరుమల కొండల పాదాల వద్ద ఉన్న యాత్రా పట్టణం, దాని పైన ఉన్న కొండ పట్టణం తిరుమల. తిరుమలలో వేంకటేశ్వర ఆలయం ఉంది. జేమ్స్ ఫెర్గూసన్ పుస్తక సవరణకర్తలు దాన్ని మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో అత్యంత పవిత్రమైనది అని పిలిచారు. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తన తూర్పు యుద్ధాల తర్వాత దాన్ని సందర్శించి, ఆభరణాలు ఇచ్చి, తన, తన రాణుల రాగి విగ్రహాలను నిలిపాడు. తర్వాతి ఆరవీడు రాజులు దాని దేవుడి సన్నిధిలో దానాలు చేశారు, కొండ కనిపించే చంద్రగిరిలో నివసించారు.

త్రిపురాంతకం

మార్కాపురం ప్రాంతంలో, పాత కర్నూలు జిల్లాలో, తర్వాతి ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రకాశం జిల్లాలో ఉన్న ఆలయ గ్రామం. ఇక్కడ త్రిపురాంతకేశ్వర ఆలయం ఉంది. పశ్చిమ చాళుక్య రాజు ఆరవ విక్రమాదిత్యుడి కన్నడ శాసనాలు అక్కడ ఉన్నాయి. వాటిలో 1126 నాటి ఒకటి ఆయన సేనాని అనంతపాలుడిని వేంగి పన్నెండు వేల పాలకుడిగా పేర్కొంటుంది. అవి కళ్యాణి రాజ్యపు తూర్పు అంచును సూచిస్తాయి.

ఉదయగిరి (నెల్లూరు)

నెల్లూరు జిల్లా పడమట, ఉదయగిరి దుర్గం కింద ఉన్న పట్టణం. ఆ దుర్గం 3,079 అడుగుల ఎత్తైన ఒంటరి కొండ, ఒకప్పుడు పదమూడు దుర్గాలతో కోట కట్టి ఉండేది. పద్నాలుగవ శతాబ్దంలో ఇది ఒక విజయనగర సీమకు కేంద్రం. పదిహేనవ శతాబ్దం చివరలో ఒరిస్సా గజపతులు దాన్ని పాలించారు. 1512–13లో సుదీర్ఘ ముట్టడి తర్వాత కృష్ణదేవరాయలు దాన్ని ప్రతాపరుద్రుడి నుంచి తీసుకున్నాడు. తర్వాత అది గోల్కొండకు, ఆర్కాటు నవాబుల జాగీర్దారులకు (భూమి మంజూరు పొందినవారికి) కేంద్రం అయింది.

ఉద్గీర్

నిజాం హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని బీదర్ జిల్లాలో (ఇప్పుడు మహారాష్ట్రలో), తెలుగు దేశం బయట ఉన్న కోట పట్టణం. 1760లో సదాశివరావు భావు నాయకత్వంలోని పేష్వా సైన్యం ఇక్కడ నిజాం సలాబత్ జంగ్‌ను, ఆయన సోదరుడు నిజాం అలీని చుట్టుముట్టింది. ఏటా అరవై రెండు లక్షల రూపాయలకు పైగా విలువ గల కోటలను, జిల్లాలను, బీజాపూర్ సుబాతో సహా, ఔరంగాబాద్‌లో చాలా భాగంతో సహా, అప్పగించాల్సిందిగా సోదరులను బలవంతం చేశారు.

ఉమామహేశ్వరం

మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలో అచ్చంపేట దగ్గర ఉన్న కొండపై శివుడి గుడి. దాన్ని శ్రీశైలం ఉత్తర ద్వారం అని పిలుస్తారు. 1377లో దేవరకొండకు చెందిన రేచర్ల నాయకుడు మాదా నాయకుడు ఇక్కడ దేవుడి కోసం ఒక మండపం కట్టించాడు.

ఉండవల్లి

గుంటూరు జిల్లాలో, విజయవాడ (బెజవాడ)కు ఎదురుగా, కృష్ణ దక్షిణ ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం. పడుకున్న పెద్ద విష్ణు విగ్రహం ఉన్న, అనేక అంతస్తుల పెద్ద రాతి తొలుపు ఆలయానికి ఇది ప్రసిద్ధి. జి. జువో-డుబ్రే గుహలను విష్ణుకుండినులకు ఆపాదించారు. ఎ. హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ వాటిని 7వ శతాబ్దం ప్రారంభపు పల్లవ నిర్మాణం అని భావించారు.

ఉప్పరపల్లి

వరంగల్ జిల్లాలోని గ్రామం. ఇక్కడ గణపతిదేవుడి పాలన కాలపు 1236 నాటి ఒక తెలుగు స్తంభ శాసనం ఉంది. రేచర్ల రుద్రుడి మంత్రి రాజె నాయకుడి కొడుకు కాటయ చేసిన ఆలయ దానాలను అది నమోదు చేస్తుంది.

వండ్రం

పశ్చిమ గోదావరి డెల్టాలో భీమవరం దగ్గరి గ్రామం. తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు (945–970) రాగి రేకులు ఇక్కడ ఒక పెరట్లో దొరికాయి. 1908లో వాటిని సంపాదకత్వం చేశారు. ద్రాక్షారామంలో ఒక శివాలయాన్ని స్థాపించిన మంత్రి కుప్పనయ్యకు ఆ దానపత్రం ఒక గ్రామాన్ని ఇస్తుంది.

వవ్వేరు

నెల్లూరు జిల్లాలోని పాత కోవూరు తాలూకాలో, బుచ్చిరెడ్డిపాలెం దగ్గరి గ్రామం. సుమారు 1928లో విలవట్టి గ్రామాన్ని దానం చేసే పల్లవ రాజు సింహవర్మ రాగి రేకుల దానపత్రాన్ని ఇక్కడ పాత గ్రామ స్థలంలో సుమారు ఎనిమిది అడుగుల లోతు నుంచి తవ్వి తీశారు. విలవట్టి వవ్వేరే కావచ్చని, లేదా పక్కనే ఉన్న విడవలూరు కావచ్చని దాని సంపాదకుడు భావించారు.

వేల్పూరు

గుంటూరు జిల్లాలోని పూర్వపు సత్తెనపల్లి తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. కొండపై ఉన్న దాని రామలింగస్వామి ఆలయంలో ఒక చలువరాతి స్తంభం ఉంది. దానిపై విష్ణుకుండిన వంశపు తెలిసిన ఏకైక శిలా శాసనం ఉంది. బౌద్ధ స్తూప దిబ్బలపై కనిపించే రకమైన పాత ఇటుకలు కొండ నిండా ఉన్నాయి. గ్రామంలో రెండవ తొలి బ్రాహ్మీ శాసనం కూడా దొరికింది.

వేములవాడ

తెలంగాణలోని కరీంనగర్ ప్రాంతంలో (2016 నుంచి రాజన్న సిరిసిల్ల జిల్లాలో) ఉన్న ఆలయ పట్టణం. దాని 10వ శతాబ్దపు శాసనాలు దీన్ని లెంబులవాటక అని పిలుస్తాయి. రాష్ట్రకూటుల సామంతులైన వేములవాడ చాళుక్యుల రాజధాని ఇది. కన్నడ కవి పంపను పోషించిన రెండవ అరికేసరి ఆస్థానం ఇక్కడే. తర్వాత కళ్యాణి చాళుక్యుల గవర్నర్లకు ఇది కేంద్రం. 1909లో ఇది సిరిసిల్ల తాలూకాలోని జాగీర్ పట్టణం. ఒక పెద్ద చెరువు పక్కన ఒక ఆలయం ఉండేది. ఆలయ ఆవరణలో హిందువులు, ముస్లింలు సమానంగా గౌరవించే ఒక ముస్లిం పీరు సమాధి ఉండేది.

వేములూరిపాడు

గుంటూరు జిల్లాలో ఫిరంగిపురం రైల్వే స్టేషన్‌కు దగ్గరగా ఉన్న గ్రామం. 1910లో ఈ గ్రామ నివాసి ఒకరి నుంచి తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు వేమలూర్పాడు రేకులను మద్రాసు మ్యూజియం కోసం సేకరించారు.

వేంగి (పెదవేగి)

ఏలూరు (ఎల్లోర్)కు కొన్ని మైళ్లు ఉత్తరాన ఉన్న గ్రామం. శాలంకాయన రాజుల, తర్వాత తొలి తూర్పు చాళుక్యుల రాజధాని వేంగిపుర ఉన్న చోటుగా సాధారణంగా భావించే స్థలంలో ఇది ఉంది. పందొమ్మిదవ శతాబ్దపు సర్వేలు పెదవేగి, చినవేగి, దెందులూరు అంతటా విస్తరించిన శిథిల ఆలయాలను, దిబ్బలను కనుగొన్నాయి. కృష్ణ, గోదావరి మధ్య ఉన్న మొత్తం దేశానికి ఆ నగరం తన పేరు ఇచ్చింది.

వెంకటగిరి

పాత నెల్లూరు జిల్లాలోని పట్టణం, వెంకటగిరి వెలుగోటి రాజుల కేంద్రం. వారి ఎస్టేట్ మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని శాశ్వత శిస్తు ఒప్పందం గల పెద్ద జమీందారీలలో (భూస్వామ్య ఎస్టేట్లలో) ఒకటి. 1802 నాటి సనద్ (హక్కుపత్రం) కింద దాన్ని పొందారు. 1930లలో ఇది జిల్లాలో రెండవ పెద్ద పట్టణం, చక్కని జరీ అంచు చీరలకు పేరుపొందింది. 1880లలో రాజులు అక్కడ ఇంద్ర మహల్, ఒక టౌన్ హాల్, ఇతర ప్రజా భవనాలు కట్టించారు.

విజయవాడ (బెజవాడ)

కృష్ణ ఉత్తర ఒడ్డున, నది కొండల మధ్య సందు గుండా వెళ్లే చోట ఉన్న పట్టణం. తూర్పు చాళుక్య శాసనాలు దీన్ని విజయవాడ అని పిలుస్తాయి, బ్రిటిష్‌వారు బెజవాడ అని పిలిచారు. 1897లో ఇక్కడ ఒక క్వారీ గదిలో మొదటి చాళుక్య భీముడి రాగి రేకులు దొరికాయి. దాని మల్లేశ్వర ఆలయంలోని ఒక స్తంభంపై అతి తొలి తెలుగు పద్య శాసనాలలో ఒకటి, తూర్పు చాళుక్య యుద్ధమల్లుడిది, ఉంది.

విలస

గోదావరి వసిష్ఠ, గౌతమి శాఖల మధ్య ఉన్న డెల్టా అయిన కోనసీమలో, అమలాపురానికి కొన్ని మైళ్ల దూరంలో ఉన్న గ్రామం. సుమారు 1330లో ముసునూరి నాయకుడు ప్రోలయ నాయకుడు దాన్ని పండితుడు వెన్నయకు దానం చేశాడు. వెన్నయ రాజు పేరు మీద దానికి ప్రోలవరం అని పేరు మార్చాడు.

విశాఖపట్నం

వైజాగపటం తీరంలోని ఓడరేవు. ఇంగ్లీషువారు దీన్ని వైజాగపటం అని పిలిచారు. 1682లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఇక్కడ ఒక ఫ్యాక్టరీ (వ్యాపార కేంద్రం) స్థాపించింది. 1689లో ఔరంగజేబు కాలంలో ఫ్యాక్టరీని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 1710–11లో చికాకోల్ ఫౌజ్‌దారు దాన్ని ముట్టడించాడు. 1757లో అది బుస్సీకి లొంగిపోయింది. 1758లో విజయనగరం రాజా దాన్ని ఇంగ్లీషువారికి ఇచ్చాడు. 1769 నుంచి అది ఒక చీఫ్, కౌన్సిల్‌కు, తర్వాత వైజాగపటం జిల్లా కలెక్టర్‌కు కేంద్రం. దాని పాత శ్మశానంలో 1705 నుంచి స్థావరపు చీఫ్‌ల సమాధులు ఉన్నాయి.

విజయనగరం

విశాఖపట్నానికి వాయవ్యంగా ఉన్న పట్టణం. పూసపాటి కుటుంబానికి చెందిన మొదటి విజయరామ రాజు 1713–14లో స్థాపించిన కోట చుట్టూ దాన్ని కట్టారు. ఆయన దానికి విజయ-నగరం, అంటే విజయ స్థలం, అని పేరు పెట్టాడు. విజయనగరం రాజులు ఉత్తర సర్కారులలో అత్యంత శక్తివంతమైన జమీందారులు (భూస్వాములు). 1754–57లో వారు బుస్సీకి ప్రధాన మిత్రులు, ఆయనను బొబ్బిలిపైకి తీసుకెళ్లారు. ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ కాలంలో, 1793లో ఎస్టేట్‌ను స్వాధీనం చేసుకునే వరకు, వారు వైజాగపటం దేశంలో ఆధిపత్యం చలాయించారు. 1794లో రాజా పద్మనాభంలో చంపబడ్డాడు. ఆ జమీందారీ మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో అత్యధిక పేష్కష్ (కప్పం) చెల్లించేది.

వనపర్తి

తెలంగాణలోని మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలో ఉన్న పట్టణం. హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో కప్పం కట్టే ఐదు ప్రధాన ఎస్టేట్లలో ఒకటైన వనపర్తి సంస్థానానికి ఇది కేంద్రం. 1901లో ఎస్టేట్‌లో 124 గ్రామాలు, 62,197 మంది ఉండేవారు. అది నిజాంకు రూ. 76,883 కప్పం చెల్లించేది. 1727 వరకు దాని రాజుల కేంద్రం సూగూరులో ఉండేది.

వరంగల్

కోట కట్టిన కాకతీయ రాజధాని ఓరుగల్లు. పన్నెండవ శతాబ్దం చివరలో హనుమకొండ పక్కన దీన్ని స్థాపించారు. ఢిల్లీ సైన్యాలు దీన్ని మూడుసార్లు ముట్టడించి, 1320లలో పట్టుకున్నాయి.

యానాం

కోరింగ నది గౌతమి శాఖ నుంచి విడిపోయే చోట, గోదావరి ఒడ్డున ఉన్న చిన్న పట్టణం. సుమారు 1750 నుంచి అది ఫ్రెంచి ఫ్యాక్టరీ (వ్యాపార కేంద్రం). యుద్ధాల సమయంలో సుదీర్ఘ ఇంగ్లీషు ఆక్రమణలు తప్ప, 1954 నవంబరు 1న భారత ప్రభుత్వం ఫ్రెంచి స్థావరాలను తీసుకునే వరకు అది ఫ్రెంచి భూభాగం. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో తెల్ల లాంగ్-క్లాత్‌కు అది ప్రసిద్ధి. యానాం ఇప్పుడు పుదుచ్చేరి కేంద్రపాలిత ప్రాంతంలోని ఒక జిల్లా. తూర్పు గోదావరి ప్రాంతం దాని చుట్టూ ఉంది.

ఎలవర్రు

గుంటూరు జిల్లాలోని రేపల్లె ప్రాంతంలో, అమృతలూరు దగ్గరి గ్రామం. తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు (945–970) రాగి రేకుల దానపత్రంలోని ఎలవర్రు ఇదే. దానపత్రం ఈ గ్రామాన్నే ఒక బ్రాహ్మణ ఖజానా అధికారికి ఇస్తుంది. 1864లో రేకులను అక్కడ తవ్వి తీశారు. అవి పాతిపెట్టిన ఒక జాడీకి అడ్డంగా ఉన్న ఇనుప కడ్డీకి వేలాడుతున్నాయి.