వనారస గోవిందరావు · తెలుగు చరిత్ర

తోలుబొమ్మలాట ఆడే ఒక కుటుంబాన్ని సురభి నాటకరంగంగా మార్చిన వ్యక్తిగా వనారస గోవిందరావును గుర్తుంచుకుంటారు.¹² సురభి సమాజాలు కుటుంబ బృందాలు; ఆ రోజుల్లో అరుదుగా, వాటిలో స్త్రీ పాత్రలను స్త్రీలే వేసేవారు.³¹ 2020లో సురభి రంగస్థల చరిత్ర రాసిన భార్గవి కావేటి కథనాన్ని ఈ పేజీ అనుసరిస్తుంది.⁴

బొమ్మలాట కుటుంబం

సురభి కుటుంబాలు ఆరె సమాజానికి చెందినవి; వారు మరాఠీ మూలాలున్నవారై తెలుగు నేలపై స్థిరపడ్డారు.⁵⁴ సురభి రంగస్థలానికి ముందు నడిచినది వనారస కుటుంబమని నాటకరంగ చరిత్రకారుడు ఎం. నాగభూషణశర్మను ఉదహరిస్తూ కావేటి రాశారు.⁴ వనారసవారు తోలుబొమ్మలాటతో బతికేవారు.⁶ బళ్లారి, అనంతపురం, కడప సీమల్లో వారు పేరు తెచ్చుకున్నారు; కడప జిల్లాలో ఆడడం వారికి అన్నిటికంటే ఇష్టం.⁷

ఒకసారి హనుమగుండం అనే ఊళ్లో ఆ కుటుంబానికి పకీరన్న అనే అనాథ బాలుడు కనిపించాడు.⁷ వనారస కుటుంబంలోని వెంకోజీ అతన్ని దత్తత తీసుకుని గోవిందప్ప అని పేరు పెట్టారు. ఆ పిల్లవాడు త్వరలోనే బొమ్మలాట నేర్చుకున్నాడు.⁷

రంగస్థలం వైపు పరుగు

ప్రతి ప్రదర్శన తర్వాత ఆ కుటుంబం ఊరివాళ్లను భిక్ష అడిగేది; ఆ పిల్లవాడికి అది అవమానంగా అనిపించింది.⁷ దాన్ని ఆపించలేక, సుమారు పద్దెనిమిదేళ్ల వయసులో ఇల్లు వదిలి కర్నూలు జిల్లాలోని నంద్యాలకు చేరుకున్నాడు.⁷ అక్కడ జ్యోతి సుబ్బయ్య కంపెనీ అనే స్థానిక సమాజం ఆడిన నాటకం చూశాడు. దాని యజమాని కళావంతుల కులంవాడు; ఆ కంపెనీలో నటులంతా స్త్రీలే.⁷

గోవిందప్ప ఆ కంపెనీలో ఏదో ఒక చిన్న పని ఇమ్మని అడిగాడు. తానెవరో తెలియకుండా గోవిందరావు అనే పేరుతో పనిచేశాడు; ఆ పేరే నిలిచిపోయింది.⁷ దుస్తులు కుట్టడం, రంగుల గాజు ముక్కలతో హారాలు చేయడం, విగ్గులు, కిరీటాలు చేయడం నేర్చుకున్నాడు. నటులు జింక్ పౌడర్‌తో ముఖాలకు వేసుకునే మేకప్ అతన్ని బాగా ఆకట్టుకుంది.⁷¹

ప్రదర్శనల తర్వాత భిక్ష అడగడం మానేస్తామని వెంకోజీ, రామోజీ మాట ఇచ్చాకే అతను మళ్లీ బొమ్మలాటకు వచ్చాడు.¹ అవకాశం వచ్చినప్పుడల్లా నాటకాన్ని కుటుంబ వృత్తిగా తీసుకోవాలని కూడా వారి నుంచి మాట తీసుకున్నాడు.¹

సొరుగులో నాటకం, 1885

ఆ అవకాశం 1885లో వచ్చింది. సొరుగు గ్రామానికి చెందిన ఇద్దరు ధనిక భూస్వాములు తమ పిల్లల పెళ్లిలో తోలుబొమ్మలాట ఆడమని ఆ కుటుంబాన్ని పిలిచారు.¹ బృందానికి పెద్ద అయిన పెద రామయ్య మహాభారతంలోని కీచకుని కథ ఆడాలనుకున్నారు.¹ అదే కథను నాటకంగా ఆడదామని గోవిందరావు పట్టుబట్టాడు. పెళ్లిలో నాటకం ఆడించిన తొలి కుటుంబం తాలూకాలో తమదే అవుతుందని భూస్వాములు సంతోషంగా ఒప్పుకున్నారు.¹

మాటలూ పాత్రల పంపకమూ బొమ్మలాటలో ఉన్నట్టే ఉన్నాయి; కానీ ఈసారి కుటుంబ సభ్యులు ప్రేక్షకుల ఎదుటే వాటిని చెప్పారు.¹ స్త్రీ పాత్రలను స్త్రీలే వేశారని, అప్పట్లో చాలా నాటక బృందాలు అలా చేసేవి కావని కావేటి గమనిస్తారు.¹ పెళ్లికి వచ్చిన పులివెందుల సబ్ మేజిస్ట్రేట్ ఆ బృందాన్ని ఆదరించమని భూస్వాములకు సలహా ఇచ్చారు.¹⁸ వారు ఆ కుటుంబానికి ఊళ్లో ఒక ఇల్లు ఇచ్చారు. కృతజ్ఞతగా ఆ కుటుంబాలు ఊరి కొత్త పేరైన సురభిని తమ పేరులో చేర్చుకున్నాయి.¹⁸

సమాజాన్ని నిలబెట్టడం

1889లో నాటకకర్త, గాయకుడు రాపాటి సుబ్బదాసు ఆ సమాజానికి మొదటి దర్శకుడై, కుటుంబానికి పద్య నాటక పద్ధతిలో శిక్షణ ఇచ్చారు.⁸ అప్పటికే ఆ పనిలో నేర్పరి కాబట్టి నగలూ కిరీటాలూ గోవిందరావే తయారుచేసేవారు.⁸ చిన రామయ్యతో కలిసి వారి సంచార నాటకశాల పాత గోడల బదులు జింకు రేకులు వాడారు.⁹

1910 నాటికి కుటుంబం పెరిగి వేర్వేరు ప్రాంతాల్లో వేర్వేరు సమాజాలు ఏర్పడ్డాయి; అన్నిటికీ శ్రీ శారదా మనోవినోదినీ సభ అనే పాత పేరే ఉండేది.⁹ 1927లో చిన రామయ్య గోవిందరావు అజమాయిషీ నుంచి విడిపోయి సొంత సమాజం పెట్టుకున్నారు. అప్పుడు గోవిందరావు గోవిందరాయ సురభి నాట్యమండలిని స్థాపించారు; సురభి పేరుతో వచ్చిన మొదటి సమాజం అదే. మిగతా శాఖలూ ఆ దారి పట్టాయి.⁹

సురభి దినోత్సవం

సురభిని ఒక పెద్ద రంగస్థల కుటుంబంగా తీర్చిదిద్దినవారిలో గోవిందరావు పేరును కావేటి మొదట చెబుతారు.¹⁰ సురభి సమాజాల సంఘమైన సురభి నాటక కళా సంఘం 1960 నుంచి ఆయన వర్ధంతి అయిన డిసెంబరు 19ని సురభి దినోత్సవంగా జరుపుతోంది.² సురభి సమాజాల గురించి, ఆ కాలపు రంగస్థలం గురించి తెలుగు నాటకరంగం, తొలి సినిమా పేజీ చూడండి.

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

సురభిని తీర్చిదిద్దింది ఎవరు. సొరుగు నాటకం ఆలోచన గోవిందరావుదేనని కావేటి అంటారు.¹ కానీ కుటుంబం బయట సురభికి ఆదరణ తెచ్చిన ఘనత “చాలావరకు” దర్శకుడు రాపాటి సుబ్బదాసుదేనని చెప్పే ఒక పాత కథనాన్ని కూడా ఆమె ఉదహరిస్తారు.⁸

రంగస్థలం ఎప్పుడు మొదలైంది. మొదటి సురభి నాటకం 1885లో జరిగిందని కావేటి చెబుతారు.¹ మరోచోట “1860–1900 మధ్య కాలంలో” ఆ కంపెనీ రాయలసీమలో తిరిగిందని రాశారు.¹¹

Kaveti, “Surabhi Drama” (2020), p. 116 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴
Kaveti, “Surabhi Drama” (2020), p. 121 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²
P. T. Raju, Telugu Literature (Andhra Literature) (Bombay: International Book House, 1944), p. 72 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩
Kaveti, “Surabhi Drama” (2020), p. 113 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³
Bhargavi Kaveti, “The Stage Craft of Surabhi Drama: History and Evolution”, Kakatiya Journal of Historical Studies, Vol. XV, No. 1 (2020), p. 112 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩
Kaveti, “Surabhi Drama” (2020), p. 114 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩
Kaveti, “Surabhi Drama” (2020), p. 115 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
Kaveti, “Surabhi Drama” (2020), p. 117 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Kaveti, “Surabhi Drama” (2020), p. 119 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³
Kaveti, “Surabhi Drama” (2020), p. 122 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩
Kaveti, “Surabhi Drama” (2020), p. 118 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only. ↩