మొఘలులు, అసఫ్ జాహీలు, బ్రిటిష్ పాలన

Old halftone photograph of a long masonry dam across a rocky river valley, with buildings and small figures on top and hills behind. · K. Krishnaswamy Mudiraj (compiler and publisher), Pictorial Hyderabad, Vol. I (Chandrakanth Press, Hyderabad, 1929) (opens in a new tab) · Public domain

1687లో గోల్కొండ పతనంతో, కాకతీయుల తర్వాత మొదటిసారిగా తెలుగు దేశమంతా ఒకే పాలకుడి కిందకు వచ్చింది.¹² ఆ పాలకుడు మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు.¹² వంద సంవత్సరాలలోపే దేశం మళ్లీ విడిపోయింది.³⁴⁵ దక్కన్‌లో చక్రవర్తి ప్రతినిధి హైదరాబాద్ నిజాముల వంశపారంపర్య రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.³⁴⁵ నిజాములు తమ వంతుగా తీరాన్ని, నైరుతి ప్రాంతాన్ని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి వదులుకున్నారు.³⁴⁵ అలా తెలుగు భూములు బ్రిటిష్ ఇండియా, హైదరాబాద్ రాష్ట్రం మధ్య చీలిపోయాయి.³⁴⁵ ఈ పేజీ ఆ కాలాన్ని క్లుప్తంగా చెబుతుంది. అసఫ్ జాహీలు పేజీ కూడా చూడండి.

మొఘల్ సుబా (1687–1724)

ఔరంగజేబు దక్కన్‌కు ఒక ప్రతినిధిని, అంటే సుబేదారును, నియమించాడు. అతను మొదట ఔరంగాబాద్‌లో, తర్వాత హైదరాబాద్‌లో ఉండేవాడు.¹ అతని భూభాగంలో 22 సుబాలు (ప్రాంతాలు) ఉండేవని గోదావరి గెజిటీర్ చెబుతుంది.¹ వాటిలో రాజమహేంద్రవరం, శ్రీకాకుళం (అప్పుడు చికాకోల్) ఉన్నాయి.¹ కొండపల్లి, ఏలూరు (అప్పుడు ఎల్లోర్), గుంటూరులతో కలిసి ఈ రెండూ ఉత్తర సర్కారులు (ఉత్తర తీర ప్రాంతాలు) అయ్యాయి.¹ పాత పరిపాలన మార్పు లేకుండా కొనసాగిందని, దానితో పాటే అరాచకమూ కొనసాగిందని గెజిటీర్ జోడిస్తుంది.¹

రాయలసీమలో, అనంతపురం గెజిటీర్ ప్రకారం, మరాఠాలు 1677 నుండి కప్పం వసూలు చేస్తున్నారు.² ఔరంగజేబు వారి అధికారాన్ని విరిచి, ఆ ప్రాంతాన్ని బీజాపూర్ మొఘల్ సుబాలో కలిపాడు.² 1687 తర్వాతి ముప్పై సంవత్సరాలను గ్రిబుల్ (Gribble) ఒక కాలంగా వర్ణిస్తాడు: అప్పుడు మరాఠా శక్తి పెరుగుతుండగా దక్కన్ “ఢిల్లీకి ఒక సుబాగానే ఉండిపోయింది”.⁶ కుతుబ్ షాహీల కాలంలో హైదరాబాద్‌కు ప్రాకారం (గోడ) లేదు.⁷⁸ చివరి మొఘల్ గవర్నర్ ముబారిజ్ ఖాన్ దానికి గోడ కట్టించాడు.⁷⁸

నిజాం స్వతంత్రుడవడం (1724)

మొఘల్ ప్రతినిధి అసఫ్ జా, నిజాం-ఉల్-ముల్క్ బేరార్‌లోని షకర్‌ఖేల్డా వద్ద ముబారిజ్ ఖాన్‌ను ఓడించి చంపాడు.⁹ Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) ఆ యుద్ధాన్ని 1724 నాటిదిగా చెబుతుంది. కానీ గ్రిబుల్, అనంతపురం గెజిటీర్ 1723 అని చెబుతాయి.⁹ తర్వాత అసఫ్ జా హైదరాబాద్‌ను తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు.⁹

అతను స్వతంత్ర రాజుగా పాలిస్తూనే మొఘల్ పాలన రూపాలను కొనసాగించాడు.¹⁰ గోదావరి గెజిటీర్ ప్రకారం, తీరంలోని సుబాలకు అతను తన సొంత నవాబులను (గవర్నర్లను) నియమించాడు.¹⁰ రాజమహేంద్రవరం నవాబు రుస్తుం ఖాన్ జమీందారులను అణచివేశాడు.¹⁰ వీరు అరాచక సంవత్సరాల్లో అధికారం చేజిక్కించుకున్న స్థానిక పెద్దలు.¹⁰ గెజిటీర్ వారిని “శిస్తు గుత్తేదారులు” (“farmers of the revenue”) అని పిలుస్తుంది. అంటే శిస్తు వసూలు చేసే హక్కు కోసం నిర్ణీత మొత్తం చెల్లించేవారు.¹⁰

ఫ్రెంచివారు, ఇంగ్లీషువారు (1748–1766)

అసఫ్ జా 1748లో చనిపోయాడు. అతని కుమారుడు, మనవడు ఫ్రెంచి, ఇంగ్లీషు సహాయంతో వారసత్వం కోసం పోరాడారు.¹¹ ఫ్రెంచివారు మొదట ముజఫర్ జంగ్ కు, తర్వాత సలాబత్ జంగ్ కు మద్దతు ఇచ్చారు.¹² వారికి 1750లో మచిలీపట్నం (అప్పుడు మసులిపటం), 1753లో ఉత్తర సర్కారులు లభించాయి.¹² ఫ్రెంచి సేనాని బుస్సీ రాజమహేంద్రవరాన్ని తన స్థావరంగా చేసుకున్నాడు.¹²

1758లో క్లైవ్ బెంగాల్ నుండి కల్నల్ ఫోర్డ్‌ను సర్కారులకు పంపాడు.¹³ ఫోర్డ్ పిఠాపురం దగ్గరి చందుర్తి (అప్పుడు కండోర్) వద్ద ఫ్రెంచివారిని ఓడించాడు.¹³ 1759లో అతను మచిలీపట్నాన్ని ముట్టడించి పట్టుకున్నాడు. దాని చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతాన్ని సలాబత్ జంగ్ నుండి అప్పగింతగా పొందాడు.¹³ తర్వాతి ఏడు సంవత్సరాల గురించి గోదావరి గెజిటీర్ అంతకుముందు రచయిత ఒకరిని ఉదహరిస్తుంది.¹⁴ “హిందూస్తాన్ చరిత్రలో నమోదైన అత్యంత సంపూర్ణ అరాచకం ఉత్తర సర్కారులన్నిటా రాజ్యమేలింది” అని ఆయన అన్నాడు.¹⁴

ఉత్తర సర్కారులు కంపెనీ చేతికి (1765–1823)

1765 ఆగస్టులో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ మొఘల్ చక్రవర్తి షా ఆలం నుండి ఐదు సర్కారుల మంజూరు (ఫర్మానా) పొందింది.³ నిజాం అలీ ఖాన్ సలాబత్ జంగ్‌ను గద్దె దించాడు. మొదట అతను యుద్ధం చేస్తానని బెదిరించాడు.³ 1766 నవంబర్ 12 నాటి ఒప్పందం ద్వారా అతను రాజమహేంద్రవరం, ఏలూరు, ముస్తఫానగర్, శ్రీకాకుళం, ముర్తజానగర్ సర్కారులను అప్పగించాడు.³ అతని సేవ కోసం సైన్యాన్ని సిద్ధంగా ఉంచుతామని, ఏటా తొమ్మిది లక్షల రూపాయలు చెల్లిస్తామని కంపెనీ ఒప్పుకుంది.³

హైదరాబాద్ Imperial Gazetteer దీనికి బదులుగా ఏటా ఆరు లక్షలు అని చెబుతుంది. అది సైన్యం అవసరం లేనప్పుడు చెల్లించాల్సిన మొత్తం.¹⁵ 1768లో రెండవ ఒప్పందం చక్రవర్తి మంజూరును గుర్తించింది.¹⁶ గుంటూరు (ముర్తజానగర్) నిజాం తమ్ముడు బసాలత్ జంగ్‌కు జీవితకాలపు ఎస్టేట్.¹⁷ అది 1788లో మాత్రమే బ్రిటిష్ పరిపాలన కిందకు వచ్చింది.¹⁷ 1823లో సర్కారులపై నిజాంకు మిగిలిన హక్కులను ఒకేసారి చెల్లించిన మొత్తంతో కొనేశారు.¹⁷

కంపెనీ మొదట సర్కారులను నేరుగా పాలించలేదు.¹⁸ వాటిని భారతీయ గుత్తేదారులకు కౌలుకు ఇచ్చింది.¹⁸ 1769 నుండి ప్రొవిన్షియల్ చీఫ్‌లు, కౌన్సిళ్ల ద్వారా పాలించింది. 1794లో వారి స్థానంలో కలెక్టర్లు వచ్చారు.¹⁸

పెద్ద సైన్యాలను పోషించిన శక్తిమంతులైన జమీందారులతో, కొండ ప్రాంతాల నాయకులతో దశాబ్దాల పాటు సాగిన ఇబ్బందులను గోదావరి గెజిటీర్ వర్ణిస్తుంది.¹⁹ 1785–1800లో జరిగిన తిరుగుబాట్లను అది నమోదు చేస్తుంది.¹⁹ రంప కొండల్లో 1879 రంప తిరుగుబాటు వరకు సాగిన సుదీర్ఘ ఇబ్బందులను కూడా అది నమోదు చేస్తుంది.¹⁹

దత్త మండలాలు (1792–1800)

నైరుతిలో మైసూరుతో యుద్ధాల ద్వారా మార్పు వచ్చింది.⁴ 1790లో నిజాం అలీ ఖాన్ టిప్పు సుల్తాన్‌కు వ్యతిరేకంగా కంపెనీ, మరాఠాలతో చేతులు కలిపాడు.⁴ 1792, 1799 ఒప్పందాల ద్వారా అతనికి టిప్పు భూభాగాల్లో పెద్ద వాటా వచ్చింది.⁴ తర్వాత అనంతపురం, బళ్లారి, కడప (అప్పుడు కడ్డపా), కర్నూలు జిల్లాలైన ప్రాంతాల్లో ఎక్కువ భాగం వీటిలో ఉంది.⁴

1798లో అతను బ్రిటిష్ సబ్సిడియరీ సైన్యాన్ని అంగీకరించాడు. అంటే అతని ఖర్చుతో అతని భూముల్లో ఉంచిన సైన్యం.⁵ 1800లో మరింత పెద్ద సైన్యం ఖర్చు కోసం ఈ కొత్త భూభాగాలను అతను కంపెనీకి అప్పగించాడు.⁵ వాటికి దత్త మండలాలు (Ceded Districts) అనే పేరు వచ్చింది. థామస్ మన్రో వాటికి మొదటి ప్రిన్సిపల్ కలెక్టర్.⁴ నిజాంకు కప్పం కట్టే కర్నూలు నవాబు 1839 వరకు తన భూభాగాన్ని ఉంచుకున్నాడు.²⁰ ఆ సంవత్సరం అతను తిరుగుబాటు చేయడంతో బ్రిటిష్ వారు దానిని స్వాధీనం చేసుకున్నారు.²⁰

ఈ సంవత్సరాల ఒప్పందాలను బ్రిగ్స్ (Briggs) పేర్కొంటాడు.²¹ రెండింటి గురించీ రెసిడెంట్ (నిజాం ఆస్థానంలో బ్రిటిష్ ప్రతినిధి) జె. ఎ. కిర్క్‌పాట్రిక్ చర్చలు జరిపాడు.²¹

1798 సెప్టెంబర్ 1 నాటి హైదరాబాద్ ఒప్పందం నిజాం సేవలో ఉన్న ఫ్రెంచి సైన్యాన్ని రద్దు చేసింది.²¹ అది సబ్సిడియరీ సైన్యాన్ని పెంచి శాశ్వతం చేసింది.²¹
1800 అక్టోబర్ 12 నాటి ఒప్పందం సైన్యాన్ని మళ్లీ పెంచింది.²¹ డబ్బు చెల్లింపుకు బదులుగా భూభాగం అప్పగింతను పెట్టింది.²¹

ఎ. క్లాడ్ క్యాంప్‌బెల్ (A. Claude Campbell) రాసిన Glimpses of the Nizam’s Dominions (నిజాం రాజ్య దృశ్యాలు, 1898) కూడా ఇవే రెండు ఒప్పందాలను ఇస్తుంది.²² మొదటి ఒప్పందం కింద సబ్సిడియరీ సైన్యాన్ని 6,000 మందిగా అది చెబుతుంది. 1800 ఒప్పందాన్ని “శాశ్వత మైత్రి” (“perpetual alliance”) అని పిలుస్తుంది.²²

పందొమ్మిదవ శతాబ్దంలో హైదరాబాద్ రాష్ట్రం

తెలంగాణతో సహా నిజాములకు మిగిలిన ప్రాంతం హైదరాబాద్ రాష్ట్రం అయింది.²³ సబ్సిడియరీ ఒప్పందం దానిని బ్రిటిష్ వారితో కట్టిపడేసింది. హైదరాబాద్‌లో ఒక బ్రిటిష్ రెసిడెంట్ ఉండేవాడు.²³ రెసిడెన్సీ భవనాన్ని 1800 నుండి 1807 మధ్య కట్టారు.²³ బ్రిటిష్ సైన్యాన్ని కొత్త కంటోన్మెంట్ (సైనిక పట్టణం) అయిన సికింద్రాబాద్లో ఉంచారు.²³

Imperial Gazetteer ముఖ్య సంఘటనలను నమోదు చేస్తుంది:²⁴

1803లో అస్సాయే వద్ద బ్రిటిష్ విజయం రాష్ట్రాన్ని మరాఠాల నుండి సురక్షితం చేసింది.²⁴
1853లో హైదరాబాద్ కంటింజెంట్ (ఒక సైనిక దళం) ఖర్చు కోసం బేరార్‌ను, ఇతర జిల్లాలను అప్పగించారు.²⁴
1857లో తన మంత్రి సాలార్ జంగ్ సలహాతో నిజాం బ్రిటిష్ వారి పక్షాన నిలిచాడు.²⁴
1860లో కొన్ని జిల్లాలను తిరిగి ఇవ్వడం ద్వారా అతనికి బహుమతి లభించింది.²⁴

సాలార్ జంగ్ చిన్నవాడైన నిజాం మహబూబ్ అలీ ఖాన్‌కు సంరక్షక పాలకుడిగా ఉన్నాడు.²⁵ అతను బ్రిటిష్ నమూనాలో పరిపాలనను పునర్వ్యవస్థీకరించాడు. 1883లో చనిపోయాడు.²⁵ 1902లో బేరార్‌ను శాశ్వతంగా (ఎప్పటికీ) బ్రిటిష్ వారికి కౌలుకు ఇచ్చారు.²⁶

మొదటి బ్రిటిష్ ప్రతినిధి హాలండ్ (Hollond) ను మద్రాసు ప్రభుత్వం పంపింది. అతను 1779 ఏప్రిల్‌లో హైదరాబాద్ చేరాడు.²⁷ నిజాం తమ్ముడు బసాలత్ జంగ్ నుండి గుంటూరును కౌలుకు తీసుకునే కంపెనీ ఒప్పందం అతని పని.²⁷ నిజాం ఈ ఒప్పందాన్ని వ్యతిరేకించాడు.²⁷

హాలండ్ వచ్చిన తేదీని క్యాంప్‌బెల్ ఏప్రిల్ 16 అని ఇస్తాడు.²⁸ తర్వాత వచ్చిన రెసిడెంట్లను అతను పేర్కొంటాడు. వారిలో వీరు ఉన్నారు:²⁸

చార్లెస్ మెట్‌కాఫ్ (1820 నుండి)²⁸
జె. ఎస్. ఫ్రేజర్ (1838 నుండి)²⁸
కత్‌బర్ట్ డేవిడ్సన్ (1857 నుండి)²⁸

బ్రిగ్స్ ప్రచురించిన ఒప్పందాలు, లేఖలు ఈ ముగ్గురూ రెసిడెంట్లుగా ఉన్నారని నిర్ధారిస్తాయి.²⁹ మెట్‌కాఫ్ 1822 ఒప్పందాన్ని కుదిర్చాడు. ఫ్రేజర్ 1851లో రెసిడెంట్‌గా ఉన్నాడు.²⁹ డేవిడ్సన్ 1860 ఒప్పందాన్ని ఖరారు చేశాడు.²⁹

1857 జూలై 17 సాయంత్రం రోహిల్లాల (అఫ్గాన్ సంతతికి చెందిన సైనికులు) ఒక బృందం రెసిడెన్సీపై దాడి చేసింది.³⁰ తుర్రేబాజ్ ఖాన్, మౌల్వీ అల్లావుద్దీన్ వారికి నాయకత్వం వహించారు.³⁰ వారు ఇళ్లలో తలదాచుకున్నారు. రాత్రంతా అక్కడ వారిపై ఫిరంగి గుండ్లు కురిపించారు.³⁰ తెల్లవారేసరికి వారు నగరంలోకి వెనక్కి వెళ్లిపోయారు.³⁰ సాలార్ జంగ్ ముందుగానే రెసిడెంట్‌ను హెచ్చరించాడని క్యాంప్‌బెల్ కథనం జోడిస్తుంది.³¹ అసఫ్ జాహీలు పేజీలో మరిన్ని వివరాలు ఉన్నాయి.

1861లో రాసిన హెన్రీ బ్రిగ్స్ (Henry Briggs) కంపెనీ తన మిత్రుడిని చూసిన తీరును విమర్శించాడు.³² తొలి రోజుల్లో నిజాం మైత్రి “మనల్ని రక్షించింది” (“was our salvation”) అని అతను పేర్కొన్నాడు.³² కానీ యాభై సంవత్సరాల తర్వాత బ్రిటిష్ వారు అతని అప్పులపై వడ్డీ వసూలు చేశారని, “తగని మాటలతో అతని గౌరవాన్ని అవమానించారని” అతను రాశాడు.³²

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో రైల్వేలు

నిజాం గ్యారంటీడ్ స్టేట్ రైల్వే 1874లో ప్రారంభమైంది.³³ అది సికింద్రాబాద్ నుండి వాడి వరకు నడిచింది. వాడి బొంబాయి నుండి వచ్చే గ్రేట్ ఇండియన్ పెనిన్సులా లైన్‌లో ఉంది.³³ సుమారు పదకొండు సంవత్సరాల తర్వాత దానిని తూర్పున వరంగల్ వరకు పొడిగించారు.³³ 1909 నాటికి దాని ప్రధాన లైన్ వాడి నుండి విజయవాడ (అప్పుడు బెజవాడ) వరకు 310 మైళ్లు నడిచింది. హైదరాబాద్ నగరానికి, సింగరేణి బొగ్గు క్షేత్రానికి శాఖా లైన్లు ఉన్నాయి.³³ రాష్ట్రం ఇచ్చిన గ్యారంటీ కింద ఒక కంపెనీ దానిని సొంతం చేసుకుని నడిపింది.³³

1898లో రాసిన క్యాంప్‌బెల్ మరిన్ని తేదీలు ఇస్తాడు:³⁴

వాడి–సికింద్రాబాద్ భాగం 1874 అక్టోబర్‌లో ప్రారంభమైంది.³⁴
వరంగల్ పొడిగింపును 1886 ఏప్రిల్ 3న నిజాం అధికారికంగా ప్రారంభించాడు.³⁴
బొగ్గు శాఖా లైన్ 1888 ఫిబ్రవరిలో ప్రారంభమైంది.³⁴
విజయవాడ వరకు పొడిగింపు 1889 ఫిబ్రవరి 10న ప్రారంభమైంది.³⁴

హైదరాబాద్‌ను ప్రెసిడెన్సీ పట్టణాలతో రైలు ద్వారా కలపాలనే ప్రణాళిక ఘనతను క్యాంప్‌బెల్ మొదటి సాలార్ జంగ్‌కు ఇస్తాడు.³⁴ అతని ప్రకారం, లైన్‌ను రాష్ట్రం కట్టింది. 1885 జనవరిలో కంపెనీ దానిని కొనుక్కుంది.³⁴ కంపెనీ మూలధనం £4.5 మిలియన్లపై 5 శాతం వడ్డీ ఉంది.³⁴ ఈ వడ్డీకి నిజాం ప్రభుత్వం ఇరవై సంవత్సరాలకు గ్యారంటీ ఇచ్చింది.³⁴

అప్పుడు కడుతున్న మీటర్ గేజ్ హైదరాబాద్–గోదావరి వ్యాలీ రైల్వేను కూడా అతను వర్ణిస్తాడు. అది మన్మాడ్ వరకు వెళ్లేది.³⁴ Imperial Gazetteer అది 1899 నుండి 1901 మధ్య ప్రారంభమైనట్లు నమోదు చేస్తుంది.³³

మద్రాసు జిల్లాలు

తీర జిల్లాల్లో 19వ శతాబ్దం పెద్ద సాగునీటి పనులను తెచ్చింది.³⁵ ఆర్థర్ కాటన్ 1845లో గోదావరిపై ఆనకట్టను ప్రతిపాదించాడు.³⁵ 1847 నుండి కట్టిన ఆ ఆనకట్ట రెండు సంవత్సరాల్లో దాదాపు పూర్తయింది. 1903–04 నాటికి అది 662,000 ఎకరాలకు నీరు పెట్టింది.³⁵ విజయవాడ వద్ద కృష్ణాపై కూడా ఇలాంటి ఆనకట్ట కట్టారు.³⁶

కరువు ఇంకా ప్రమాదంగానే ఉంది.³⁷ కిస్ట్నా (కృష్ణా) మాన్యువల్ “1832 గుంటూరు కరువును”, Imperial Gazetteer “1833 మహా కరువును” గుర్తు చేసుకుంటాయి.³⁷

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో భాష, సమాజం

హైదరాబాద్ రాష్ట్ర 1931 జనాభా లెక్కల్లో తెలుగు అన్నిటికంటే ఎక్కువ విస్తరించిన భాషగా తేలింది. అది రాష్ట్రంలో దాదాపు సగం ప్రాంతంలో మాట్లాడేవారు.³⁸ ఉర్దూ ఒక అల్పసంఖ్యాక వర్గం మాతృభాష. కానీ అది “రాష్ట్ర సాంస్కృతిక, అధికార భాష”.³⁹ 1918లో నిజాం ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించాడు. అది ఉర్దూ ద్వారా బోధించింది.³⁹

జనాభా లెక్కలు “అణగారిన వర్గాలను”, వారిని అవి ఆది-హిందువులు అని పిలిచాయి, రాష్ట్ర జనాభాలో సుమారు 17 శాతంగా లెక్కించాయి.⁴⁰ ఉమ్మడి బావులు వాడుకోనివ్వకపోవడం వంటి వారు అనుభవించిన ఆంక్షలను అవి వర్ణించాయి.⁴⁰

ఆధారాల్లో ఖాళీలు

ఆధారాల గురించి. ఈ ప్రాజెక్టు గ్రంథాలయంలోని పబ్లిక్ డొమైన్ ఆధారాలు 18వ శతాబ్దానికి, సుమారు 1910 వరకు ఉన్న సంవత్సరాలకు సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. కానీ ఆ తర్వాత తక్కువగా ఉన్నాయి. 1948లో నిజాం పాలన ముగింపును గానీ, దానికి దారితీసిన సంఘటనలను గానీ అవి వర్ణించవు. వాటిని ఇక్కడ చెప్పలేదు.

F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 29 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷
W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (1905), p. 22 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Hemingway, Godavari (1907), p. 33 (archive.org (opens in a new tab)); Henry George Briggs, The Nizam, Vol. I (1861), p. 227 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
Francis, Anantapur (1905), p. 23 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹
Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 16 (archive.org (opens in a new tab)); Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 184 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
J. D. B. Gribble, A History of the Deccan, Vol. I (1896), pp. 310–311 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 115 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Golconda chronicle, in Muhammad Qasim Ferishta, tr. John Briggs, History of the Rise of the Mahomedan Power in India, Vol. III (1829), p. 451, note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 15 (archive.org (opens in a new tab)); Gribble, History of the Deccan (1896), pp. 375–376 (archive.org (opens in a new tab)); Francis, Anantapur (1905), p. 22 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Hemingway, Godavari (1907), pp. 29–30 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 15 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 185 (archive.org (opens in a new tab)); Hemingway, Godavari (1907), pp. 30–31 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Hemingway, Godavari (1907), pp. 31–32 (archive.org (opens in a new tab)); Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 325 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Hemingway, Godavari (1907), p. 33 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 16 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Briggs, The Nizam (1861), p. 234 (archive.org (opens in a new tab)); Hemingway, Godavari (1907), p. 34 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 186 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Hemingway, Godavari (1907), pp. 34–35 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Hemingway, Godavari (1907), pp. 34–37 (archive.org (opens in a new tab)); Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 297 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 185 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Briggs, The Nizam (1861), pp. 83–84 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 125 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), pp. 117, 119 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), pp. 16–18 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), pp. 18–19 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 19 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Briggs, The Nizam (1861), pp. 72, 186 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
A. Claude Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 126 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Briggs, The Nizam (1861), pp. xvi–xvii (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
The Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. II (1956), pp. 63–64 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 38 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Briggs, The Nizam (1861), p. ix (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), pp. 45–46 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), pp. 143–145 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰
Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 165 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 167 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), p. 12 (archive.org (opens in a new tab)); Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 337 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Census of India 1931, Vol. XXIII: H.E.H. the Nizam’s Dominions, Part I: Report (1933), p. 222 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), pp. 216–217 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), appendix, p. 41 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²

ముఖ్య ఘట్టాలు

రాజ్యం ఆవిర్భావం
రాజ్యం ముగింపు
శాసనం
కట్టడం

సు. 1687రాజ్యం ముగింపు:కుతుబ్ షాహీలు
సు. 1690రాజ్యం ఆవిర్భావం:కర్నూలు నవాబులు
సు. 1702శాసనం:రుస్తం దిల్ ఖాన్ కాలీ మసీదు శాసనం (1702)
సు. 1710రాజ్యం ఆవిర్భావం:ఆర్కాటు నవాబులు
సు. 1714రాజ్యం ఆవిర్భావం:కడప నవాబులు
1724రాజ్యం ముగింపు:మొఘల్ సామ్రాజ్యం
1724రాజ్యం ఆవిర్భావం:అసఫ్ జాహీలు
సు. 1724రాజ్యం ఆవిర్భావం:బనగానపల్లె సంస్థానం
సు. 1741రాజ్యం ఆవిర్భావం:గుత్తి మురారిరావు ఘోర్పడే
1750రాజ్యం ఆవిర్భావం:ఫ్రెంచి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ
1759రాజ్యం ఆవిర్భావం:ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ
సు. 1762రాజ్యం ఆవిర్భావం:మైసూరు (హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్)
సు. 1774రాజ్యం ముగింపు:మరాఠాలు
సు. 1776రాజ్యం ముగింపు:గుత్తి మురారిరావు ఘోర్పడే
సు. 1779రాజ్యం ముగింపు:కడప నవాబులు
సు. 1799రాజ్యం ముగింపు:మైసూరు (హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్)
సు. 1800కట్టడం:బ్రిటిష్ రెసిడెన్సీ, హైదరాబాద్
సు. 1801రాజ్యం ముగింపు:ఆర్కాటు నవాబులు
1806శాసనం:మీర్ ఆలం చెరువు శాసనం (1806)
1806కట్టడం:మీర్ ఆలం చెరువు
సు. 1839రాజ్యం ముగింపు:కర్నూలు నవాబులు
1847కట్టడం:ధవళేశ్వరం ఆనకట్ట
1852కట్టడం:కృష్ణా ఆనకట్ట
1858రాజ్యం ముగింపు:ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ
1858రాజ్యం ఆవిర్భావం:బ్రిటిష్ రాజ్
సు. 1912కట్టడం:ఉస్మాన్ సాగర్ (గండిపేట)
సు. 1914కట్టడం:హైకోర్టు, హైదరాబాద్
1918కట్టడం:ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం
1925కట్టడం:హిమాయత్ సాగర్
సు. 1925కట్టడం:ఉస్మానియా జనరల్ ఆసుపత్రి
సు. 1931కట్టడం:నిజాం సాగర్
1947రాజ్యం ముగింపు:బ్రిటిష్ రాజ్
1947రాజ్యం ఆవిర్భావం:మద్రాసు రాష్ట్రం
1948రాజ్యం ముగింపు:అసఫ్ జాహీలు
సు. 1948రాజ్యం ముగింపు:బనగానపల్లె సంస్థానం
1948రాజ్యం ఆవిర్భావం:హైదరాబాద్ రాష్ట్రం

చిత్రాలు

అన్నీ చూపించు (132)

పటాలు

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
మార్గం

పెరిప్లస్‌లోని ‘మసాలియా’, కాకతీయుల రేవు మోటుపల్లి నుండి 17వ శతాబ్దపు డచ్, ఇంగ్లీష్ వర్తక స్థావరాలు, సుమారు 1900 నాటి స్టీమర్ రేవుల వరకు — ఆధారాల్లో కనిపించే తెలుగు తీర రేవులు; టావెర్నియర్ గోల్కొండ నుండి మచిలీపట్నానికి వెళ్ళిన దారి కూడా. సముద్ర మార్గాలు ఆధారాలు పేర్కొన్న ప్రయాణాల దిశను మాత్రమే చూపుతాయి; దారులన్నీ సుమారుగా గీసినవి.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)

ఇక్ష్వాకుల నాగార్జునకొండ దుర్గం నుండి 1757 బొబ్బిలి ముట్టడి, 1759 మచిలీపట్నం కోట స్వాధీనం వరకు — ఆధారాల ప్రకారం ముట్టడికి గురైన, చేతులు మారిన, లేదా ఎవరో ఒకరి అధీనంలో నిలిచిన కొండకోటలు, ప్రాకార పట్టణాలు. ఒక్కొక్క కోట కథ ‘కోటలు, యుద్ధాలు’ పుటలో ఉంది.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
కాలువ

1847లో ఆర్థర్ కాటన్ ధవళేశ్వరం వద్ద గోదావరిపై ప్రారంభించిన ఆనకట్ట, 1890ల నాటికి తూర్పు, మధ్య, పశ్చిమ డెల్టాల్లో ఉన్న ప్రధాన నౌకాయాన కాలువలు — జి. టి. వాల్చ్ 1896లో రాసిన పుస్తకంలోని రేఖాపటం ఆధారంగా. ఆనకట్ట నది నాలుగు పాయలకూ అడ్డంగా ఒకే వరుసలో కట్టారు; 1903–04 నాటికి ఈ వ్యవస్థ 6,62,000 ఎకరాలకు నీరిచ్చింది. కాలువల దారులు సుమారుగా గీసినవి.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain). దీని ఆధారంగా తిరిగి గీసినది: Sketch Map of the Godavari Delta showing positions of the principal irrigation & navigation works (opens in a new tab), G. T. Walch (Photo-Print Survey Office, Madras), 1896 (Public domain (Madras Government work, printed 1895)). క్రెడిట్లు

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)

1820ల నుండి 1900ల వరకు నమోదైన వీరగాథలు, జానపద కథాగేయాలు జరిగిన చోట్లు: బ్రహ్మనాయుడి పల్నాటి యుద్ధం, నెల్లూరుతో కాటమరాజు యుద్ధం, 1757 బొబ్బిలి పతనం, విశాఖ జిల్లా కథకుల పాటలు, భద్రాచలం రామదాసు కథ.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
సుమారు విస్తీర్ణం

1687లో ఔరంగజేబు గోల్కొండను జయించిన తర్వాత హైదరాబాద్ సుబా: రాజధాని హైదరాబాద్, గోల్కొండ కోట; తెలంగాణ సర్కారు పట్టణాలు; తీరంలోని ఐదు ఉత్తర సర్కారులు, మచిలీపట్నం; కడప కేంద్రంగా హైదరాబాదీ కర్ణాటక ఎగువ ప్రాంతం; కర్నూలు, ఆదోని (ఇంతియాజ్‌గఢ్ టంకశాల); పాపడు చివరి పోరాటం జరిగిందని చెప్పే తాటికొండ.