తెలుగు చరిత్రTelugu History

తెలుగు జానపద కళలు: బుర్రకథ, హరికథ, యక్షగానం, ఇంకా ఎన్నో

తెలుగు దేశపు జానపద ప్రదర్శన కళలు: బుర్రకథ, హరికథ, యక్షగానం, చిందు భాగవతం, తోలుబొమ్మలాట, ఒగ్గు కథ, కోలాటం ఎలా ఉంటాయి, వాటిని ఎవరు, ఎక్కడ ప్రదర్శిస్తారు, వాటి చరిత్ర గురించి ఆధారాలు ఏమి చెబుతాయి.

Black-and-white photograph of a hand holding up a large rounded leather puppet panel by a stick, painted with several crowned figures.
Black-and-white photograph of a hand holding up a large rounded leather puppet panel by a stick, painted with several crowned figures. · A. Chandra Sekhar (Superintendent of Census Operations, Andhra Pradesh), Selected Crafts of Andhra Pradesh, 1964 (photograph courtesy Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting) (opens in a new tab) · Public domain in India

తెలుగు దేశంలో ఎన్నో జానపద కళలు ఉన్నాయి: డప్పుల మీద పాడే కథలు, వీధి నాటకాలు, కర్రలతో నృత్యాలు, తోలుబొమ్మలాటలు. ఇవి పల్లె ప్రేక్షకుల కోసం పుట్టాయి. తరచుగా పగటి పని ముగిశాక రాత్రి పూట, లేదా పండుగలు, తిరునాళ్లలో వీటిని ప్రదర్శించేవారు.12 ఈ పేజీ ముఖ్యమైన ప్రదర్శన రూపాలను, వాటిని ఎవరు ఎక్కడ ప్రదర్శిస్తారో, వాటి గతం గురించి ఆధారాలు ఏమి చెబుతాయో వివరిస్తుంది. వీరగాథల కోసం జానపద గీతాలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు, ఆస్థాన నృత్యం, శాస్త్రీయ సంగీతం కోసం సంగీతం, నృత్యం పేజీలు చూడండి.

జానపద రూపాలు ఒక చూపులో

ఈ పేజీకి ముఖ్య ఆధారం మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి రాసిన తెలుగువారి జానపద కళారూపాలు. దీన్ని 1992లో తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ప్రచురించింది.3 ఎన్నో రూపాలతో పాటు అది వీటిని వివరిస్తుంది:

కళారూపంఏమి జరుగుతుందిఎక్కడ కనిపిస్తుంది
బుర్రకథతంబురాతో ఒక కథకుడు, ఇద్దరు డప్పు వాయించేవారు పాటలో కథ చెబుతారు4తెలుగు దేశమంతటా, రకరకాల పేర్లతో5
హరికథఒకే కళాకారుడు పుణ్యకథను పాడుతూ, చెబుతూ, అభినయిస్తాడు6తెలుగు దేశమంతటా6
యక్షగానంపాట, నాట్యంతో చెప్పే కథ; తర్వాత నాటకంగా మారింది7ఆంధ్ర, తమిళ దేశం, కర్ణాటక8
చిందు భాగవతంఇతిహాస కథల నృత్య నాటకాలు, పగటి పూట9ఉత్తర తెలంగాణ9
తోలుబొమ్మలాటవెలుగుతున్న తెర వెనుక తోలుబొమ్మల ప్రదర్శన10ఆంధ్ర అంతటా తిరిగే బృందాలు11
ఒగ్గు కథకురుమ పురోహితులు చిన్న డమరుకం వాయిస్తూ తమ దేవుళ్ల కథలు పాడుతారు12ఒక్క తెలంగాణలోనే12
కోలాటంవలయంగా నిలబడి పాటలు పాడుతూ కర్రలు తాకించే నృత్యం13ప్రతి పల్లెలో2

బుర్రకథ

బుర్రకథ మొదట జంగం కథ, అంటే జంగాలు పాడిన కథ. జంగాలు శైవ భక్తులు; వారిలో కొన్ని కుటుంబాలు తరతరాలుగా ఈ కథలు చెప్పాయి. మిక్కిలినేని ప్రకారం వారు శైవ మత ప్రచారానికి ఈ కథలను వాడారు; సుమారు 1150 నాటికే వీటిని పాడేవారు.3 తర్వాత దేశింగురాజు, విరాటపర్వం వంటి ఇతర కథలు కూడా చెప్పసాగారు.314

బుర్రకథకు ముగ్గురు చాలు. కథకుడు తంబురా మీటుతాడు, చేతిలోని అందెలతో తాళం వేస్తాడు, కాళ్లకు గజ్జెలు కట్టుకుని పాడుతూ నాట్యం చేస్తాడు. ఇద్దరు వంతదారులు గుమ్మెట అనే చిన్న డప్పులు వాయిస్తూ అతని మాటలకు వంత పాడుతారు, అతన్ని ఉత్సాహపరుస్తారు.415 వారిలో ఒకడు హాస్యగాడు; ప్రేక్షకుల మనసులోని ప్రశ్నలను అతనే అడుగుతూ అందరినీ నవ్విస్తాడు.15

ఈ కళకు ఎన్నో పేర్లు. కృష్ణా, గుంటూరు జిల్లాల్లో తంబురాకు ఉండే బుర్ర వల్ల దీన్ని బుర్రకథ అంటారు. రాయలసీమలో వంతదారులు పాడే “తందాన” అనే పల్లవి వల్ల తందాన కథ అంటారు.516 తెలంగాణలో శారదకాండ్రు సర్వాయి పాపడు వంటి స్థానిక వీరుల కథలను ఇలాగే పాడుతారు.14

పనులు లేని రోజుల్లో, గుడి ఉత్సవాల్లో పల్లె జనం రాత్రంతా ఈ కథలు వినేవారు. మంచి బృందం ఒక్క ఊరిలోనే రెండు మూడు బస్తాల ధాన్యం సంపాదించేది.1

20వ శతాబ్దంలో బుర్రకథ రాజకీయాల్లోకి వచ్చింది. ప్రజానాట్య మండలి ద్వారా బుర్రకథలు చెప్పిన డజన్ల కొద్దీ బృందాల పేర్లను మిక్కిలినేని ఇచ్చారు.17 ఆయన పేర్కొన్న రచయితల్లో షేక్ నాజర్ ఒకరు; పల్నాటి యుద్ధాన్ని ఆయన బుర్రకథగా చెప్పారు.1819 ఆయన పల్నాటి యుద్ధం 1945లో విజయవాడలో అచ్చైంది.20 ఇతర పార్టీలూ ఈ రూపాన్ని వాడాయి: కాంగ్రెసు విజయము తనను “ఎన్నికల బుర్రకథ” అని చెప్పుకుంది.21 1948–50లో కమ్యూనిస్టు తిరుగుబాటుకు వ్యతిరేకంగా నాటకాలు, బుర్రకథలు ప్రదర్శించడానికి హైదరాబాద్ ప్రభుత్వం తన సొంత బృందాన్ని పంపింది.22

హరికథ

హరికథలో ఒకే కళాకారుడు సుమారు మూడు గంటల పాటు వేదికను నడుపుతాడు. చేతిలో చిరుతలు, కాళ్లకు గజ్జెలతో, అతను కథ చెబుతాడు, పాడతాడు, అన్ని పాత్రలూ అభినయిస్తాడు, నాట్యం చేస్తాడు.6 కథలు రామాయణం, భారతం, భాగవతం నుంచి వస్తాయి. సంపూర్ణ రామాయణం పదిహేను రోజులు లేదా నెల రోజులు సాగేది.23 దసరా, గణపతి నవరాత్రులు, సంక్రాంతి వంటి పండుగల్లో రాత్రి పూట ప్రదర్శనలు జరుగుతాయి.23

హరికథను శాస్త్రీయ కళగా తీర్చిదిద్దిన ఘనత ఆదిభట్ల నారాయణదాసుదేనని మిక్కిలినేని అంటారు.624 ఆయన 1864లో శ్రీకాకుళం జిల్లా బొబ్బిలి తాలూకాలోని అజ్జాడ గ్రామంలో పుట్టారు.24 షేక్స్‌పియర్, కాళిదాసు గ్రంథాలను కూడా అనువదించారు.25 1919లో విజయనగరం సంస్థానాధీశుడు ఒక సంగీత పాఠశాల స్థాపించి ఆయనను దానికి అధ్యక్షుడిగా నియమించారు. ఆ పదవిలో ఆయన పదిహేడేళ్లు పనిచేశారు; 1945 జనవరి 2న చనిపోయారు.25 తన హరికథలను నారాయణదాసు స్వయంగా యక్షగానాలు అనే పిలిచారు.7

యక్షగానం, వీధి నాటకాలు

తెలుగులో అతి పాత రంగస్థల రూపాల్లో యక్షగానం ఒకటి. అది ఆంధ్ర, తమిళ దేశం, కర్ణాటకల్లో వ్యాపించిందని, వీధి భాగవతాలు దాని తర్వాతే వచ్చాయని మిక్కిలినేని రాశారు.8 అచ్చులోనో ప్రతుల్లోనో సుమారు నాలుగు వందల యక్షగాన రచనలు ఉన్నాయని వినికిడి.26 కొండవీటి రెడ్డి రాజుల కాలంలో, విజయనగర కాలంలో, తంజావూరు నాయక రాజుల ఆస్థానంలో అవి బాగా వెలిగాయి.26

వాటిని ఎవరు ప్రదర్శించారు? యక్షగాన చరిత్ర రాసిన ఎస్. వి. జోగారావు ఈ కళను జక్కుల జాతితో ముడిపెట్టారు. రాయలసీమలో జక్కులవారి పేర్లతో ఉన్న ఊళ్లను, జక్కుల కన్నాయి అనే స్త్రీ 1481లో తిరుమలలో వేయించిన శాసనాన్ని ఆయన చూపారు.27 15వ శతాబ్దం మొదటి నాటి క్రీడాభిరామం ఒక “జక్కుల పురంధ్రి” పాటను పొగుడుతుంది.27

కాలంతో పాటు ఈ రూపం మారింది. మొదట ఒకే నటి అన్ని పాత్రలూ పాడి అభినయించేది; సూత్రధారుడు ఆమెకు తోడుగా ఉండేవాడు. తర్వాత ఒక్కో నటుడు ఒక్కో పాత్ర వేశాడు; ప్రవేశిస్తూ “వెడలె సత్యభామ” అంటూ తనను పరిచయం చేసుకునేవాడు.287 19వ శతాబ్దంలో కూడా యక్షగాన గ్రంథాలు అచ్చవుతూనే ఉన్నాయి; 1878 నాటి వరగంటి శేషగిరిదాసు శ్రీమద్రామాయణ యక్షగాన విలాసము అలాంటిది.29

తెలుగులో ఇంకా పాత ప్రజా నాటకాలూ ఉన్నాయి. పగటి వేషాలు, వీధి నాటకాలు అని చెంచయ్య, భుజంగరావు పేర్కొన్నారు.3031 స్త్రీ పాత్రలు వేసే బుచ్చిగాడు అనే ప్రసిద్ధ నటుని పేరును శ్రీనాథుడే చెబుతాడు.31

ఉత్తర తెలంగాణలో చిందు కళాకారులు యక్షగానాన్ని ఒక రూపంలో బతికిస్తున్నారు. వారు నిజామాబాద్, ఆదిలాబాద్, కరీంనగర్, మెదక్ జిల్లాల్లో ఉంటారు; మాదిగలపై ఆధారపడి జీవిస్తారు.329 స్త్రీ పురుషులు కలిసి, పగటి పూట, ఇతిహాసాల నుంచి సుమారు ఏభై యక్షగానాలు ఆడతారు. తమ దుస్తులు, అలంకరణలు వారే తయారు చేసుకుంటారు.9

తోలుబొమ్మలాట

ఆంధ్ర తోలుబొమ్మలు భారతదేశంలోనే అతి పెద్ద రంగురంగుల బొమ్మలని 1984లో ఎం. నాగభూషణశర్మ రాశారు. మామూలు బొమ్మ సుమారు 5 నుంచి 6 అడుగుల ఎత్తు ఉంటుందని చెప్పారు.3310 ఒక బొమ్మల పెట్టెలో (గణియం) 100 నుంచి 110 బొమ్మలు ఉంటాయి; రామాయణం, భారతం రెండింటికీ అవి సరిపోతాయి.10

ఈ కళ పాతది. 13వ శతాబ్దంలోనే పాల్కురికి సోమనాథుడు శ్రీశైలం శివరాత్రి ఉత్సవంలో తెల్లని తెర వెనుక ఆడించే బొమ్మలను వర్ణించాడని శర్మ చూపారు. అప్పటికే నీడ బొమ్మల నాటకం బాగా స్థిరపడిందనడానికి ఇది రుజువని ఆయన భావించారు.34 మరాఠా మూలాలున్న “ఆరె” బృందాల్లో ఆయన రెండవ సంప్రదాయాన్ని చూశారు; వారు తమలో తాము మరాఠీ మాండలికం మాట్లాడినా, తెలుగులోనే ప్రదర్శిస్తారు.35

మేక లేదా జింక చర్మాన్ని వెలుతురు దూరేంత పలుచగా గీకి బొమ్మలను కత్తిరిస్తారు. ఆభరణాల కోసం చిన్న చిన్న రంధ్రాలు పొడిచి, ఎరుపు, ఆకుపచ్చ, నలుపు రంగులు వేస్తారు.1133 చేతులు కాళ్లను దారంతో వదులుగా కడతారు; రెండు పుల్లలతో చేతులను కదిలిస్తారు.3336

సుమారు ఎనిమిది మంది బృందం వెనుక నుంచి వెలుగు పడే తెల్లని తెర వెనుక పనిచేస్తుంది. స్త్రీ పురుషులు బొమ్మలను ఆడిస్తూ పాడతారు; హార్మోనియం, మృదంగం, తాళం తోడుగా ఉంటాయి.103637 రామాయణ కథను రంగనాథ రామాయణం నుంచి, పద్యాలను మొల్ల రామాయణం నుంచి తీసుకుంటారు.37 ప్రేక్షకులు బంగారక్క, కేతిగాడు అనే ఇద్దరు హాస్య పాత్రల కోసం ఎదురుచూస్తారు.37 1984 నాటికి సినిమా ఎక్కువ మంది ప్రేక్షకులను తీసుకుపోయింది; చాలా మంది బొమ్మలాటవారు పాత బట్టల వ్యాపారానికి మళ్లారు.38

ఒగ్గు కథ

ఒగ్గు కథ ఒక్క తెలంగాణలోనే ఉంది; ముఖ్యంగా వరంగల్, నల్లగొండ, హైదరాబాద్ జిల్లాల్లో. మిక్కిలినేని రాసే నాటికి అక్కడ సుమారు ఏభై బృందాలు కథలు చెబుతున్నాయి.12 శివుని చిన్న డమరుకమైన ఒగ్గు నుంచి దీనికి ఈ పేరు వచ్చింది.12

కథకులు గొర్రెలు కాసుకుని బతికే కురుమలు; వారు తమ దేవుళ్లు మల్లన్న, బీరప్పల కథలు పాడుతారు.39 కురుమల పెళ్లిళ్లలో కురుమ పురోహితులు మల్లన్న కథ చెబుతారు; ఆ కథ అయిన తర్వాతే పెళ్లి జరుగుతుంది.1240 ఇటీవలి కాలంలో బాగా పేరు పొందిన కథకుడు వరంగల్ జిల్లా జనగామకు చెందిన చుక్క సత్తయ్య. కథను కులం హద్దులు దాటించి ఆయన దాన్ని రంగస్థల కళగా మార్చారు.40

బృందంలో ఐదు నుంచి పది మంది ఉంటారు. ముఖ్య కథకుడు, అతని సహాయకుడు ముందు నిలబడతారు. వెనుక ముగ్గురు డోలు, తాళం, కంజీరా వాయిస్తూ వంత పాడుతారు. స్త్రీ పాత్ర వేయడానికి కథకుడే చీర కట్టుకుంటాడు.39

కోలాటం

కోలాటాన్ని రెండు చిన్న కర్రలతో ఆడతారు. ఆటగాళ్లు వలయంగా నిలబడి, పాడుతూ, లయకు తగ్గట్టు అడుగులు వేస్తూ, తమ కర్రలను ఎదుటివారి కర్రలకు తాకిస్తారు.13 “తయ్యకు తద్దిమి” వంటి కేకలతో జట్టు నాయకుడు లయను నడుపుతాడు; ఆట సాగే కొద్దీ వలయం లోపలి, బయటి వలయాలుగా విడిపోతుంది.41 ఒక జట్టులో ఇరవై నుంచి నలభై మంది ఉంటారు, ఎప్పుడూ సరి సంఖ్యలోనే; రంగుల కర్రలు, కాళ్లకు గజ్జెలు ఉంటాయి.42

కోలాటం ప్రతి పల్లెలోనూ ఉందని మిక్కిలినేని చూశారు. పని ముగిశాక రాత్రి పూట, తిరునాళ్లలో, ఉత్సవాల్లో, దేవుని స్తంభాన్ని పట్టుకుని ఇంటింటికీ తిరుగుతూ దీన్ని ఆడేవారు.2 పాల్కురికి సోమనాథుని పండితారాధ్య చరిత్ర వరకు ఆయన దీని మూలాలను వెదికారు. విజయనగరం, శ్రీశైలం గోడల మీద చెక్కిన కోలాట నర్తకులనూ చూపారు.213 పల్నాటి కోలాటం మీద బిట్టు వెంకటేశ్వర్లు ఒక పూర్తి పరిశోధన గ్రంథం రాశారు; దాన్ని 1988లో తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ప్రచురించింది.43

పాటలు, ఇతర పల్లె కళలు

జానపద గీతాలను కూడా సేకరించి రాసిపెట్టారు. ఎ. అనసూయాదేవి సేకరించిన పాటలను స్వర సంకేతాలతో సహా జానపద గేయాలు పేరుతో 1983లో ఆంధ్రప్రదేశ్ సంగీత అకాడమీ ప్రచురించింది.44

గోదావరి సీమ జానపద కళలపై పాడాల రామకృష్ణారెడ్డి రాసిన పరిశోధన (1991) ఇంకా ఎన్ని రూపాలు ఉన్నాయో చూపిస్తుంది.45 దాని జాబితాలో ఈ కళలు ఉన్నాయి:45

  • దొమ్మరాట, గంగిరెద్దుల ఆట
  • పులి వేషాలు, ఎలుగుబంటి వేషాలు
  • కోయ నృత్యం, కోలాటం, బుట్టబొమ్మలాట
  • రకరకాల భజనలు
  • వీధి భాగవతం, తోలుబొమ్మలాట, పంబ కథ, జముకుల కథ45

ఆధారాలు ఎక్కడ భిన్నంగా చెబుతాయి

బుర్రకథ ఎక్కడి నుంచి వచ్చింది. పాత పాటల యక్షగానం నుంచే బుర్రకథ పుట్టిందని, సూత్రధారుడు, విదూషకుల స్థానంలో వంతదారులు వచ్చారని ఒక అభిప్రాయం; దీన్ని శ్రీనివాస చక్రవర్తి వ్యాసం నుంచి మిక్కిలినేని ఉదహరించారు.7 బుర్రకథ, బొమ్మలాటలు చాళుక్య రాజులతో పాటు మహారాష్ట్ర నుంచి వచ్చాయని కొందరు చరిత్రకారులు భావించారు.7 మిక్కిలినేని ఆ అభిప్రాయాన్ని ఒప్పుకోలేదు. నిలబడి పాడడం తప్ప మరాఠీ పవాడాకూ, కన్నడ లావణికీ బుర్రకథకూ పోలిక లేదని చూపిన తిరుమల రామచంద్రను ఆయన అనుసరించారు.46

బొమ్మలాట సంప్రదాయం ఒకటా, రెండా. ఆంధ్రలో నీడ బొమ్మల నాటకానికి రెండు సంప్రదాయాలను నాగభూషణశర్మ చూశారు. మొదటిది స్థానికమైనది, సోమనాథుని కాలానికే పాతది. రెండవది మరాఠా మూలాలున్న బొమ్మలాటవారితో వచ్చింది; వారి పేర్లు 18వ శతాబ్దం చివరి శాసనాల్లో కనిపిస్తాయి.3435 బొమ్మలాటల మహారాష్ట్ర మూలాన్ని మిక్కిలినేని “కొందరు చరిత్రకారుల” అభిప్రాయంగా మాత్రమే చెబుతారు.7

Footnotes

  1. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 296 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  2. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 536 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  3. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 293 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  4. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 297 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  5. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 299 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  6. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 351 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  7. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 305 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  8. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 108 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  9. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 370 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  10. Nagabhushana Sarma, “Tolu Bommalata” (1984), p. 9. Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  11. Nagabhushana Sarma, “Tolu Bommalata” (1984), p. 7. Paraphrased. ↩ ↩2

  12. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 527, citing Bittu Venkateswarlu (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  13. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 537, following Bittu Venkateswarlu (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  14. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 294 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  15. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 298 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  16. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 300 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  17. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 314 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  18. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 316 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  19. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 319 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  20. Najar, Palnati Yuddham (Vijayawada, 1945), Sundarayya Vignana Kendram record no. 101 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  21. Jasti Venkata Narasayya and Dhulipala Venkata Subrahmanyam, Congress Vijayamu (jatiya natakamu – ennikala burrakatha) (Bezwada: Desikavita Mandali), title page (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  22. Report on the Administration of Hyderabad State, September 1948 – March 1950 (1950), p. 156 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  23. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 352 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  24. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 353 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  25. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 354 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  26. Mikkilineni Radhakrishna Murthy, Teluguvari Janapada Kalarupalu (Hyderabad: Telugu University, 1992), p. 107 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  27. S. V. Joga Rao, Andhra Yakshagana Vangmaya Charitra, Vol. 1 (1961), pp. 17–18 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  28. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 304 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  29. Varaganti Seshagiridasu, Srimad Ramayana Yakshagana Vilasamu (Madras, 1878), title page (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  30. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 113 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  31. Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 114 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  32. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 369 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  33. Nagabhushana Sarma, “Tolu Bommalata” (1984), p. 8. Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  34. M. Nagabhushana Sarma, “Tolu Bommalata: The Shadow Puppet Theatre of Andhra Pradesh”, Sangeet Natak (1984), p. 5 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  35. Nagabhushana Sarma, “Tolu Bommalata” (1984), p. 6. Paraphrased. ↩ ↩2

  36. Nagabhushana Sarma, “Tolu Bommalata” (1984), p. 10. Paraphrased. ↩ ↩2

  37. Nagabhushana Sarma, “Tolu Bommalata” (1984), p. 11. Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  38. Nagabhushana Sarma, “Tolu Bommalata” (1984), p. 14. Paraphrased. ↩

  39. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 530 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  40. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 528 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  41. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 538 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  42. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 539 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  43. Bittu Venkateswarlu, Palnati Simalo Kolatam (Hyderabad: Telugu University, 1988), title page and imprint: a Ph.D. thesis of Nagarjuna University, 1981 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  44. A. Anasuya Devi, Janapada Geyalu (Hyderabad: Andhra Pradesh Sangeeta Akademi, publication no. 2, January 1983), imprint (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  45. Padala Ramakrishna Reddy, Godavarisima Janapada Kalalu, Kridalu, Vedukalu (Ph.D. thesis, Andhra University; 1991), contents (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  46. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 306 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

చిత్రాలు

వ్యక్తులు

ఆదిభట్ల నారాయణదాసు

క్రీ.శ. 1864–1945

ఆదిభట్ల నారాయణదాసు (1864–1945) విజయనగరం సీమకు చెందిన కవి, సంగీతకారుడు, కళాకారుడు. హరికథా పితామహుడిగా ప్రసిద్ధులు. యక్షగానాలు, ఎన్నో హరికథలు రాశారు. ఉమర్ ఖయ్యాంను అనువదించారు. షేక్స్‌పియర్‌ను కాళిదాసుతో పోల్చి రాశారు. 1919 నుంచి 1936 వరకు విజయనగరం సంగీత కళాశాలకు అధ్యక్షులుగా ఉన్నారు.

సిద్ధేంద్రయోగి

కృష్ణా జిల్లా కూచిపూడిలో సిద్ధేంద్రయోగిని కూచిపూడి నృత్య నాటక సంప్రదాయానికి మూలపురుషునిగా గుర్తుంచుకుంటారు. ఆ గ్రామపు బ్రాహ్మణ కళాకారులైన భాగవతులకు ఆయన భామాకలాపం నేర్పారని చెబుతారు. ఆయన కాలపు ఏ రికార్డూ తెలియదు. రచయితలు ఆయనను పదిహేనవ శతాబ్దం నుంచి పదిహేడవ శతాబ్దం వరకు ఎక్కడైనా ఉంచారు.

వనారస గోవిందరావు

వనారస గోవిందరావు ఒక తోలుబొమ్మలాట కుటుంబానికి పెంపుడు కొడుకు. 1885లో ఒక కథను బొమ్మలతో కాకుండా రంగస్థలంపై నాటకంగా ఆడమని ఆ కుటుంబాన్ని ఒప్పించారు. ఆ నాటకం నుంచే సురభి నాటకరంగం పుట్టింది; దాన్ని ఒకే కుటుంబం నడిపింది, స్త్రీ పాత్రలను స్త్రీలే వేశారు. ఆయన వర్ధంతి డిసెంబరు 19ని సురభి సమాజాలు సురభి దినోత్సవంగా జరుపుకుంటాయి.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (11)
  1. Mikkilineni Radhakrishna Murthy, Teluguvari Janapada Kalarupalu (తెలుగువారి జానపద కళారూపాలు) (opens in a new tab), Telugu University, Hyderabad (publication no. 129), 1992, pp. 107–108, 293–300, 305–306, 314, 316, 319, 351–354, 369–370, 526–530, 536–539. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. M. Nagabhushana Sarma, Tolu Bommalata: The Shadow Puppet Theatre of Andhra Pradesh (opens in a new tab), Sangeet Natak (journal of the Sangeet Natak Akademi), New Delhi, 1984, pp. 5–15. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. S. V. Joga Rao, Andhra Yakshagana Vangmaya Charitra (ఆంధ్ర యక్షగాన వాఙ్మయ చరిత్ర), Vol. 1 (opens in a new tab), 1961, pp. 17–18. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  4. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (The Heritage of India Series) (opens in a new tab), Association Press (Y.M.C.A.), Calcutta / Oxford University Press, London, 1928, pp. 113–114. [Public domain]
  5. Government of Hyderabad, Report on the Administration of Hyderabad State, September 1948 - March 1950 (opens in a new tab), Government of Hyderabad, 1950, pp. 156. [Public domain in India]
  6. Najar, Palnati Yuddham (పల్నాటియుద్ధం), a burrakatha (opens in a new tab), Vijayawada, 1945, record page. Cite-only scan; no images. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  7. Jasti Venkata Narasayya and Dhulipala Venkata Subrahmanyam, Congress Vijayamu (కాంగ్రెసు విజయము): jatiya natakamu, ennikala burrakatha (opens in a new tab), Desikavita Mandali, Bezwada, 1946, title page. Cite-only. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  8. Bittu Venkateswarlu, Palnati Simalo Kolatam (పల్నాటిసీమలో కోలాటం) (opens in a new tab), Telugu University, Hyderabad, 1988, title page and imprint. Cite-only. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  9. Padala Ramakrishna Reddy, Godavarisima Janapada Kalalu, Kridalu, Vedukalu (గోదావరిసీమ జానపద కళలు క్రీడలు వేడుకలు) (opens in a new tab), The author (printed with help from Telugu University), 1991, contents. Cite-only. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  10. A. Anasuya Devi (collector), Janapada Geyalu (జానపద గేయాలు), with notation (opens in a new tab), Andhra Pradesh Sangeeta Akademi, Hyderabad (publication no. 2), 1983, imprint. Cite-only. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  11. Varaganti Seshagiridasu, Srimad Ramayana Yakshagana Vilasamu (శ్రీమద్రామాయణ యక్షగాన విలాసము) (opens in a new tab), Madras, 1878, title page. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: