తెలుగు చరిత్రTelugu History

తెలుగు నాటకరంగం, తొలి సినిమా

1880లలో ఆధునిక తెలుగు రంగస్థలం ఎలా పుట్టిందో: పడమటి నుంచి వచ్చిన మరాఠీ, పార్సీ నాటక కంపెనీలు చూపిన కొత్త రకం నాటకం, బళ్లారి, రాజమండ్రి, మద్రాసుల్లోని తొలి నాటక సమాజాలు, ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు, కోలాచలం శ్రీనివాసరావుల పద్య నాటకాలు, సురభి కుటుంబ నాటక సమాజాలు, ప్రసిద్ధ నటులు, రాజకీయాల వల్ల నిషేధానికి గురైన నాటకాలు, భక్త ప్రహ్లాద (1932) తర్వాత సినిమా వైపు మళ్లిన తీరు.

ఆధునిక తెలుగు రంగస్థలం 1880లలో పుట్టింది. పడమటి భారతదేశం నుంచి వచ్చిన నాటక కంపెనీలు రంగుల తెరలు, సంగీతం, దుస్తులతో కూడిన నాటకాలను తెలుగు ప్రేక్షకులకు చూపించాయి.12 కొద్ది ఏళ్లలోనే ఎన్నో తెలుగు పట్టణాల్లో నాటక సమాజాలు పుట్టుకొచ్చాయి.32 ఆ రంగస్థలం మొదలైనప్పటి నుంచి తెలుగు సినిమా వచ్చేవరకూ జరిగిన కథను ఈ పేజీ చెబుతుంది. పల్లెల్లో, గుళ్లలో ఆడిన పాత నాటకాల కోసం తెలుగు జానపద కళలు, కూచిపూడి, పేరిణి పేజీలు చూడండి.

కొత్త రకం నాటకం

ఆధునిక తెలుగు నాటకం మూడు చోట్ల నుంచి వచ్చిందని 1928లో పి. చెంచయ్య, రాజా ఎం. భుజంగరావు రాశారు. భారతదేశంలో తరచుగా ఆడిన షేక్స్‌పియర్ నాటకాలు, “ధార్వాడ నాటక కంపెనీ” రాక, పార్సీ నాటకాలు అవి.4 1968లో భారతి మాసపత్రికలో ఎన్. గంగప్ప ఇంకా వివరంగా రాశారు. పెద్ద నగరాల్లో ఇంగ్లీషు అధికారులు ఇంగ్లీషు నాటకాలు ఆడి, చదువుకున్న భారతీయులను, రాజాలను చూడడానికి పిలిచేవారు.56 తర్వాత సుమారు 1880లో ఒక మరాఠీ నాటక కంపెనీ ధార్వాడ నుంచి తెలుగు దేశానికి వచ్చింది. జనం దాన్ని “ధార్వాడ కంపెనీ” అన్నారు; నిజానికి అది ధార్వాడకు చెందినది కాదని గంగప్ప అంటారు.1

పార్సీ కంపెనీలను చూసి విజయనగరం మహారాజు ఆనంద గజపతి ఒక సంస్కృత నాటక సంఘాన్ని ప్రారంభించారని, ఆయన మరణంతో అది ఆగిపోయిందని పి. టి. రాజు చెబుతారు.7 కొత్త పద్ధతి తెలుగు నాటకాల్లో మొదటివి సంస్కృతం, ఇంగ్లీషుల నుంచి చేసిన అనువాదాలు. అచ్చయిన మొదటి అనువాద నాటకం కొక్కొండ వెంకటరత్నం నరకాసుర విజయం అని రాజు అంటారు.74 కందుకూరి వీరేశలింగం సంస్కృతం నుంచి రత్నావళిని, ఇంగ్లీషు నుంచి కామెడీ ఆఫ్ ఎర్రర్స్‌ను తెలుగులో 1880లో ప్రదర్శించారు.8

తొలి నాటక సమాజాలు

బళ్లారిలో రంగస్థలానికి కన్నడమే తగిన భాష, తెలుగు పనికిరాదని కొందరు అనేవారు. అది తప్పని నిరూపించడానికి న్యాయవాది ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు పూనుకున్నారు.18 తెలుగులో చిత్రనళీయం రాసి 1886లో ప్రదర్శించారు. “ఆంధ్ర నాటక పితామహుడు” అనే పేరు పొందారు.1 ఆయన స్థాపించిన సరసవినోదినీ సభే తెలుగు దేశంలో మొదటి నాటక సమాజమని గంగప్ప అంటారు.8

అదే ఊళ్లో ఆయనకు పోటీగా నిలిచింది మరో న్యాయవాది కోలాచలం శ్రీనివాసరావు, ఆయన సుమనోరమ సభ.829 కోలాచలం రాసిన విజయనగర రాజ్య పతనం తెలుగులో మొదటి చారిత్రక నాటకమని రాజు అంటారు.10 భారతీయ నాటకాల్లో అరుదైన నిజమైన విషాదాంత నాటకం అని చెంచయ్య దాన్ని మెచ్చుకున్నారు.11

తర్వాత పట్టణాల్లో మరిన్ని సమాజాలు వెలిశాయి:32

  • రాజమండ్రిలో చింతామణి నాటక సమాజం
  • విశాఖపట్నంలో మహారాజా విక్రమదేవ వర్మ ఆదరణలో జగన్మిత్ర నాటక సమాజం
  • రాజమండ్రి హిందూ నాటక సమాజం, గుంటూరు హిందూ సమాజం
  • బందరు హిందూ థియేటర్, నెల్లూరు ఆంధ్రాభిమాన సమాజం
  • 1891లో స్థాపించిన మద్రాసు సుగుణవిలాస సభ32

ఈ సమాజాలు పార్సీ రంగస్థలం నుంచి చాలా తీసుకున్నాయి. చమ్కీ దుస్తులు, గాజు దీపాలు, నాజూకు రంగులు, రంగుల తెరలు, పక్కతెరలు అని గంగప్ప వాటిని లెక్కిస్తారు.2 తెలుగు నాటకకర్తలు పార్సీ పాటల పద్ధతిని కూడా అనుసరించారు.2 ప్రతి సమాజానికీ సొంత నాటకకర్త ఉండేవాడని, తమ దగ్గర ఉన్న నటులకు తగినట్టే అతను పాత్రలు రాసేవాడని రాజు గమనించారు.3

నాటకాలు

ఎక్కువ నాటకాలు పురాణ కథలే.4 ధర్మవరంవారి చిత్రనళీయం బాగా ఆడిందని చెంచయ్య రాశారు.4 రాజు, కె. సీతారామయ్య పేర్కొన్న మరికొన్ని ప్రసిద్ధ పద్య నాటకాలు ఇవి:1012

సాంఘిక నాటకాలూ వచ్చాయి.4 చిన్నపిల్లలను ముసలివాళ్లకు అమ్మి పెళ్లి చేసే ఆచారాన్ని గురజాడ అప్పారావు కన్యాశుల్కం ఎగతాళి చేసింది. తెలుగులో మొదటి ముఖ్యమైన సాంఘిక నాటకం అదేనని రాజు అంటారు.10 వీరేశలింగం రాసిన చిన్న ప్రహసనాలు సమాజంలోని వెర్రి పోకడలను నవ్వులపాలు చేశాయి.11

నాటకంలో సంగీతానికి ఎంత చోటు ఉండాలో ఇంకా తేలలేదని, సినిమా వచ్చి ఆ ప్రశ్నను మరింత కష్టం చేసిందని 1943లో సీతారామయ్య రాశారు. సంగీతమే నాటకానికి ప్రాణమని కొందరు అనడంతో, పాటలు కథనూ పాత్రలనూ కప్పేశాయని ఆయన అన్నారు.13

నటులు, ప్రేక్షకులు

బళ్లారి రాఘవగా పేరుపొందిన తాడిపత్రి రాఘవాచార్యులను ఆ కాలపు మేటి నటుడిగా పి. రఘునాథరావు పేర్కొన్నారు.14 స్థానం నరసింహారావు, డి. వి. సుబ్బారావులను కూడా ప్రసిద్ధ నటులుగా చెప్పారు.14 స్థానం స్త్రీ పాత్రల్లో పేరు తెచ్చుకున్నారు.2 టంగుటూరి ప్రకాశం కూడా నాటకాల్లో వేషాలు వేశారు.152

1929లో ఆంధ్ర నాటక కళాపరిషత్తు ఏర్పడింది; తెలుగు రంగస్థలానికి అది ఒక మైలురాయి అని గంగప్ప అంటారు.2

సురభి సమాజాలు

సురభి నాటకరంగం ఆరె సమాజానికి చెందిన ఒక తోలుబొమ్మలాట కుటుంబంతో మొదలైంది. ఆ కుటుంబం బళ్లారి, అనంతపురం, కడప సీమల్లో ప్రదర్శనలిచ్చేది.1617 1885లో సొరుగు గ్రామానికి చెందిన ఇద్దరు భూస్వాములు ఒక పెళ్లిలో తోలుబొమ్మలాట ఆడమని వారిని పిలిచారు. వనారస గోవిందరావు సలహాతో వారు ఆ కథను బొమ్మలతో కాకుండా నాటకంగా ఆడారు.18 భూస్వాములు వారికి ఇల్లు ఇచ్చారు. ఆ కుటుంబాలు ఆ ఊరి కొత్త పేరైన సురభిని తమ పేరులో చేర్చుకున్నాయి.19

సురభి సమాజాలు ఊరూరా తిరిగేవని, సభ్యులంతా ఒకే కుటుంబంవారని, స్త్రీలూ పురుషులూ ఇద్దరూ వేషాలు వేసేవారని రాజు వర్ణించారు.3 వారికి ముందు స్త్రీ పాత్రలను మగవాళ్లే వేసేవారని, సురభి సమాజాలు వచ్చాక తెలుగు రంగస్థలం కూడా వారి దారి పట్టిందని గంగప్ప అంటారు.2 1910 నాటికి ఆ కుటుంబం కొన్ని బృందాలుగా విడిపోయి వేర్వేరు ప్రాంతాల్లో తిరిగింది.20

నాటకాలు, రాజకీయాలు

అసమ్మతిని వ్యాప్తి చేసే నాటకాలను ఆపడానికి బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం 1876లో నాటక ప్రదర్శనల చట్టం తెచ్చిందని భార్గవి కావేటి గుర్తుచేస్తారు. ఆ తర్వాత నాటకకర్తలు తమ రాజకీయ సందేశాలను చరిత్ర, ఇతిహాస కథల్లో దాచి చెప్పారని ఆమె అంటారు.21 విజయనగర పతనంపై కోలాచలం రాసిన నాటకంలో హిందూ ముస్లిం వైషమ్యం ఉన్నందువల్ల ఆంగ్ల ప్రభుత్వం దాని ప్రదర్శనను నిషేధించిందని వై. సీతారామశర్మ రాశారు.9

1942 నుంచి 1946 వరకూ కమ్యూనిస్టులు తమ ప్రజా నాటక ఉద్యమమైన ప్రజానాట్యమండలి ద్వారా ముందడుగు వంటి నాటకాలు ప్రదర్శించారు.22 భూస్వాములపై తెలంగాణ రైతుల పోరాటాన్ని చూపిన మా భూమి నాటకాన్ని కొంతకాలం నిషేధించారు.22

రంగస్థలం నుంచి తెరపైకి

తొలి తెలుగు టాకీ భక్త ప్రహ్లాద 1932లో వచ్చింది. దానికి దర్శకుడు హెచ్. ఎం. రెడ్డి అని, దాన్ని కలకత్తాలో చిత్రీకరించారని కావేటి చెబుతారు.23 అందులో కథానాయిక సురభి కమలాబాయి సురభి రంగస్థల నటి.23 మరికొందరు సురభి కళాకారులు కూడా నటులుగా, సంగీతకారులుగా సినిమాల్లోకి వెళ్లారు.23 ఉత్తర తెలంగాణలోని బాల్కొండ శాఖ గురించి కావేటి, ఎం. నాగభూషణశర్మ రాసిన సురభి చరిత్రను ఉదహరిస్తారు. ఆ శాఖవారిలో చాలామంది కొత్తగా వస్తున్న సినిమా పరిశ్రమలో పని కోసం 1930లలో బొంబాయి వెళ్లారు.16

1943 నాటికి మూకీ సినిమాల స్థానాన్ని టాకీ ఆక్రమించిందని సీతారామయ్య రాశారు.24 తెలుగు సినిమాలను మద్రాసులోని కంపెనీలు తీసేవని జాతీయ సినిమా అవార్డుల జాబితాలు చూపిస్తాయి. 1957 అవార్డుల్లో మద్రాసులోని విక్రమ్ ప్రొడక్షన్స్ తీసిన తెనాలి రామకృష్ణ ఉత్తమ తెలుగు చిత్రంగా రాష్ట్రపతి రజత పతకం గెలుచుకుంది.25 1958లో మద్రాసు కంపెనీల మరో రెండు తెలుగు చిత్రాలు, భాగ్యరేఖ, తోడికోడలు, యోగ్యతా పత్రాలు పొందాయి.26

సినిమా రంగస్థలం నుంచి ప్రేక్షకులను లాగేసుకుంది.22 1930లు, 1940లలో సురభి సమాజాలు గ్రామాలకు మళ్లాయని, కొన్ని పాత నాటకాలే జనాన్ని రప్పించగలిగాయని కావేటి అంటారు.2023 1956 తర్వాత మంచి నాటకాలు తక్కువగా వచ్చాయని రఘునాథరావు రాశారు. రచయితలు సినిమా కథలు, నవలల వైపు మళ్లారు; తెలుగు నాటకరంగం క్రమంగా క్షీణించింది.22

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

ఎన్ని నాటకాలు. ధర్మవరం దాదాపు ముప్పై నాటకాలు రాశారని, వాటిలో సుమారు పదమూడు అచ్చయ్యాయని రాజు అంటారు.310 గంగప్ప ఇరవై ఎనిమిది అంటారు.8 కోలాచలం నాటకాలు ముప్పై అని రఘునాథరావు, ఇరవై ఎనిమిది అని గంగప్ప, సీతారామశర్మ అంటారు.1529

సురభి రంగస్థలం ఎప్పుడు మొదలైంది. మొదటి సురభి నాటకం 1885లో జరిగిందని కావేటి చెబుతారు.18 మరోచోట “1860–1900 మధ్య కాలంలో” ఆ కంపెనీ రాయలసీమలో తిరిగిందని రాశారు.27

తొలి తెలుగు టాకీ. భక్త ప్రహ్లాద 1932 నాటిదని, దాన్ని కలకత్తాలో చిత్రీకరించారని కావేటి అంటారు.23 భారతీయ టాకీ సిల్వర్ జూబిలీ సావనీర్ (1956) మాత్రం అది 1931లో బొంబాయిలోని కృష్ణా మూవీటోన్ స్టూడియోలో తయారైందని చెబుతుంది.28 హెచ్. ఎం. రెడ్డి దాన్ని 1931లో కృష్ణా మూవీటోన్ కోసం తీశారని 1953 సినిమా అల్మనాక్ కూడా చెబుతుంది; కొడవటిగంటి కుటుంబరావు కూడా 1931 అనే ఇస్తారు.2930 మరిన్ని వివరాలకు తొలి తెలుగు టాకీలు పేజీ చూడండి.

Footnotes

  1. Gangappa, Bharati (March 1968), p. 39 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  2. Gangappa, Bharati (March 1968), p. 41 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12

  3. Raju, Telugu Literature (1944), p. 72 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  4. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 114 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  5. N. Gangappa, “Andhra Nataka Rangasthalamupai Paschatyulayu, Parsilayu Prabhavamu” (“Western and Parsi influence on the Telugu stage”), Bharati, Vol. 45, No. 3 (March 1968), p. 37 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  6. Gangappa, Bharati (March 1968), p. 38 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  7. P. T. Raju, Telugu Literature (Andhra Literature) (Bombay: International Book House, 1944), p. 71 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  8. Gangappa, Bharati (March 1968), p. 40 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  9. Y. Sitarama Sarma, “Ki. Se. Kolachalam Srinivasa Rao”, Bharati, Vol. 41, No. 10 (October 1964), p. 58 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  10. Raju, Telugu Literature (1944), p. 73 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  11. Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 115 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  12. K. Sitaramaiya, A Hand Book of Telugu Literature (Hyderabad: Hyderabad Telugu Academy, 1943), p. 71 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  13. Sitaramaiya, Hand Book of Telugu Literature (1943), p. 72 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  14. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 332 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  15. P. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (New Delhi: Sterling, 1997), p. 331 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  16. Kaveti, “Surabhi Drama” (2020), p. 113 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  17. Kaveti, “Surabhi Drama” (2020), p. 115 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  18. Kaveti, “Surabhi Drama” (2020), p. 116 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  19. Kaveti, “Surabhi Drama” (2020), p. 117 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  20. Kaveti, “Surabhi Drama” (2020), p. 119 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  21. Bhargavi Kaveti, “The Stage Craft of Surabhi Drama: History and Evolution”, Kakatiya Journal of Historical Studies, Vol. XV, No. 1 (2020), p. 112 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  22. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 333 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  23. Kaveti, “Surabhi Drama” (2020), p. 120 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  24. Sitaramaiya, Hand Book of Telugu Literature (1943), p. 101 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only. ↩

  25. India 1958: A Reference Annual (Delhi: Publications Division, 1958), p. 586, film awards of 1957 for films of 1956 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  26. India 1958: A Reference Annual (1958), p. 587, film awards of 1958 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  27. Kaveti, “Surabhi Drama” (2020), p. 118 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only. ↩

  28. “Telugu Film”, unsigned article in Indian Talkie, 1931–56: Silver Jubilee Souvenir (Bombay: Film Federation of India, 1956), p. 91 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  29. Indian Motion Picture Almanac (1953), p. 378, Who’s Who, “Reddy, H. M.” (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  30. Kodavatiganti Kutumbarao, “Telugu chitralu: simhavalokanam” (“Telugu films: a look back”), Andhra Prabha, 1 October 1953, in Cinema Vyasalu, Vol. 1 (Viplava Rachayitala Sangham, 2000), p. 171 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

వ్యక్తులు

ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు

క్రీ.శ. 1853–1913

ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు (1853–1913) బళ్లారి న్యాయవాది, నాటకకర్త, నటుడు. ఆంధ్ర నాటక పితామహుడిగా ప్రసిద్ధులు. 1886 నాటి ఆయన చిత్రనళీయంతో స్వతంత్ర తెలుగు నాటకాల ప్రదర్శనలు మొదలయ్యాయి. ఆయన సరసవినోదినీ సభ తొలి తెలుగు నాటక సమాజాల్లో ఒకటి.

కోలాచలం శ్రీనివాసరావు

క్రీ.శ. 1854–1919

కోలాచలం శ్రీనివాసరావు (1854–1919) బళ్లారి న్యాయవాది, ఆధునిక తెలుగు రంగస్థలాన్ని నిలబెట్టిన ఇద్దరిలో ఒకరు. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నిషేధించిన విజయనగర పతనం నాటకంతో ఆంధ్ర చరిత్ర నాటక పితామహుడిగా పేరు పొందారు. సుమారు ఇరవై ఎనిమిది నాటకాలు, ప్రపంచ నాటక చరిత్రపై ఒక ఇంగ్లీషు గ్రంథం రాశారు.

బళ్లారి రాఘవ

క్రీ.శ. 1880–1946

బళ్లారి రాఘవగా ప్రసిద్ధులైన తాడిపత్రి రాఘవాచార్యులు తొలినాటి తెలుగు రంగస్థలంలో అందరికంటే పేరున్న నటుడు. బళ్లారిలో కోలాచలం శ్రీనివాసరావు నాటకాలతో పేరు తెచ్చుకున్నారు. ఇంగ్లీషులో షేక్స్‌పియర్ ఒథెల్లో, షైలాక్ పాత్రలు వేశారు. రవీంద్రనాథ టాగూరు ఆయనను మెచ్చుకున్నారు.

చిత్తూరు వి. నాగయ్య

క్రీ.శ. 1973 కి ముందు

చిత్తూరు జిల్లాకు చెందిన రంగస్థల నటుడు, గాయకుడు, స్వాతంత్ర్యోద్యమ కార్యకర్త చిత్తూరు వుప్పలదడియం నాగయ్య (మరణం 1973) తెలుగు సినిమా తొలి తారల్లో ఒకరయ్యారు. *గృహలక్ష్మి* (1938)తో సినిమాల్లోకి వచ్చారు, వాహినీ తొలి చిత్రాల్లో కథానాయకుడు, సంగీత దర్శకుడు ఆయనే. పోతన, వేమన, త్యాగయ్య వంటి భక్తకవుల పాత్రలు వేశారు, *త్యాగయ్య* (1946)కు దర్శకత్వం వహించారు. 1965లో పద్మశ్రీ పొందినా పేదరికంలోనే మరణించారు.

వనారస గోవిందరావు

వనారస గోవిందరావు ఒక తోలుబొమ్మలాట కుటుంబానికి పెంపుడు కొడుకు. 1885లో ఒక కథను బొమ్మలతో కాకుండా రంగస్థలంపై నాటకంగా ఆడమని ఆ కుటుంబాన్ని ఒప్పించారు. ఆ నాటకం నుంచే సురభి నాటకరంగం పుట్టింది; దాన్ని ఒకే కుటుంబం నడిపింది, స్త్రీ పాత్రలను స్త్రీలే వేశారు. ఆయన వర్ధంతి డిసెంబరు 19ని సురభి సమాజాలు సురభి దినోత్సవంగా జరుపుకుంటాయి.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (11)
  1. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (The Heritage of India Series) (opens in a new tab), Association Press (Y.M.C.A.), Calcutta / Oxford University Press, London, 1928, pp. 114–115. [Public domain]
  2. P. T. Raju, Telugu Literature (Andhra Literature) (The P. E. N. Books, The Indian Literatures, No. XV) (opens in a new tab), International Book House, Bombay, for the P. E. N. All-India Centre, 1944, pp. 71–74. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. K. Sitaramaiya, A Hand Book of Telugu Literature (opens in a new tab), Hyderabad Telugu Academy, Hyderabad (Deccan), 1943, pp. 70–72, 101. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  4. P. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (ఆధునిక ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర), Telugu version of History of Modern Andhra Pradesh (opens in a new tab), Sterling Publishers, New Delhi, 1997, pp. 331–333. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  5. K. Purushotham (article); Thallapally Manohar (ed.), Kakatiya Journal of Historical Studies, Vol. XV, No. 1 (2020), incl. K. Purushotham, 'From Social Reform to Dandora: A Critical Perspective of Telugu Dalit Short Stories in Historical Outline', pp. 1-11 (opens in a new tab), 2020, pp. 112–123. Bhargavi Kaveti, 'The Stage Craft of Surabhi Drama: History and Evolution', pp. 111–123. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  6. Research and Reference Division, Ministry of Information and Broadcasting, India 1958: A Reference Annual (opens in a new tab), Publications Division, Delhi, 1958, pp. 586–587. [Public domain in India]
  7. N. Gangappa (article), Bharati (భారతి), Vol. 45, No. 3 (March 1968), incl. N. Gangappa, 'Andhra Nataka Rangasthalamupai Paschatyulayu, Parsilayu Prabhavamu' (Western and Parsi influence on the Telugu stage), pp. 37–42 (opens in a new tab), 1968, pp. 37–41. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  8. Y. Sitarama Sarma (article), Bharati (భారతి), Vol. 41, No. 10 (October 1964), incl. Y. Sitarama Sarma, 'Ki. Se. Kolachalam Srinivasa Rao', pp. 57–60 (opens in a new tab), 1964, pp. 58. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  9. Film Federation of India, Indian Talkie, 1931-56: Silver Jubilee Souvenir (opens in a new tab), Film Federation of India, Bombay, 1956, pp. 91. [Public domain in India (photographs and unsigned matter); signed articles cite only]
  10. I. K. Menon and S. G. Chandavarkar (compilers), Indian Motion Picture Almanac and Who's Who, 1953 (opens in a new tab), Film Federation of India, Bombay, 1953, pp. 378. [Public domain in India (directory and unsigned matter); signed articles cite only]
  11. Kodavatiganti Kutumbarao; Krishnabai and Prasad (eds.), Cinema Vyasalu, Vol. 1 (Vyasa Prapancham 4) (in Telugu) (opens in a new tab), Viplava Rachayitala Sangham, Andhra Pradesh, 2000, pp. 171. Cite-only; paraphrased. [Cite only]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: