ఇమ్మడి నరసింహరాయలు

విజయనగరంలో సాళువ వంశపు రెండవ, చివరి రాజు ఇమ్మడి నరసింహుడు. ఆయన 1492 నుంచి 1505 వరకు పేరుకు మాత్రమే రాజు.¹² అసలు పాలకుడు తుళువ వంశానికి చెందిన, ఆయన తండ్రి సేనాని అయిన సంరక్షకుడు నరస నాయకుడు.³⁴ 1505లో యువ రాజు హత్యకు గురయ్యాక తుళువలే సింహాసనాన్ని తీసుకున్నారు.²⁵ విజయనగర సామ్రాజ్యం, సాళువ నరసింహరాయలు చూడండి.

సింహాసనంపై ఒక బాలుడు

మొదటి వంశం నుంచి సింహాసనం తీసుకున్న సాళువ నరసింహుని ఇద్దరు కొడుకుల్లో ఈయన చిన్నవాడు.³¹ ఆయన పేరు తమ్మయ లేదా ధర్మరాయలని, ఇమ్మడి నరసింహుడు అనే బిరుదు పెట్టుకున్నాడని సూయెల్ తర్వాతి రచన చెబుతుంది.¹ నూనిజ్ ఆయనను “తమరావు” అంటాడు.⁶ శాసనాలు ఆయనను “తమ్మయదేవ” అనీ “ధర్మరాయ” అనీ పిలుస్తాయి.⁷⁸ ఆయన రాజు కాకముందే, కర్నూలు జిల్లాలోని 1491 నాటి శాసనం తిమ్మరాజును “యువరాజు ఇమ్మడి నరసింహుని” మంత్రిగా పేర్కొంటుంది.¹

మరణశయ్యపై సాళువ నరసింహుడు రాజ్యాన్ని తన మంత్రి నరస నాయకునికి అప్పగించాడని నూనిజ్ చెబుతాడు.³ యువరాజులు పెద్దవారయ్యే వరకు నరసుడు పాలించాలి; ఆ తర్వాత ఇద్దరిలో ఎవరు పాలనకు తగినవాడో వాడికి సింహాసనం అప్పగించాలి.³ నరసుడు మొదట పెద్ద కొడుకును రాజును చేశాడు, కానీ ఆ యువరాజు త్వరలోనే హత్యకు గురయ్యాడు.³⁶ అప్పుడు నరసుడు చిన్న కొడుకు ఇమ్మడి నరసింహుని సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాడు.⁶ 1493 జనవరి 27 నాటి ఒక శాసనం ఆయనను రాజుగా పేర్కొంటుంది.¹

నరసునితో గొడవ

రాజుకూ సంరక్షకుడికీ ఎందుకు చెడిందో నూనిజ్ చెబుతాడు.⁶ పెద్ద యువరాజు మరణానికి తిమ్మరసు అనే సేనాని కారణమని నరసుడు నిందించాడు.³⁶ కానీ తనను రాజును చేయడంలో తిమ్మరసు సాయపడినందుకు యువ రాజు అతన్ని ఇష్టపడ్డాడు; అతని పక్షమే వహించాడు.⁶

దాంతో నరసుడు పెనుకొండకు వెళ్లి సైన్యాన్ని, గుర్రాలను, ఏనుగులను సమకూర్చుకుని రాజు మీదికి వచ్చాడు.⁶ నాలుగైదు రోజులు ఆయనను ముట్టడించాడు.⁶ చివరికి రాజు తిమ్మరసును చంపించి, అతని తలను నరసునికి పంపాడు.⁶ ఈ ముట్టడి 1492లో జరిగిందని నీలకంఠ శాస్త్రి లెక్క.⁴

ఆ తర్వాత రాజు మరీ చిన్నవాడని చూసి, నరసుడు ఆయనను పెద్ద కాపలాతో పెనుకొండలో ఉంచాడని నూనిజ్ చెబుతాడు.⁹¹ రాజు భోజనానికి, ఖర్చులకు ఏటా 20,000 బంగారు క్రుజాదోలు ఇచ్చేవారు.⁹ నరసుడు రాజధాని నుంచి పాలించాడు.⁹ రాజుకు కాపలాగా, ఆయన నగరం విడిచి వెళ్లకుండా చూడడానికి 20,000 మంది సైనికులను పంపాడు.⁹ ఇది రెండవ సింహాసన ఆక్రమణ అని నీలకంఠ శాస్త్రి అన్నారు.¹⁰

ఆయన కాలపు శాసనాలు

రాజు పేరుతో ఉన్న శాసనాలు రాజ్యంలోని చాలా ప్రాంతాల్లో దొరుకుతాయి.¹¹¹⁷⁸ వాటిలో ఈ తెలుగు జిల్లాలూ ఉన్నాయి:¹¹¹⁷⁸

• 1493లో, 1498లో కడప (అప్పుడు కడ్డపా) జిల్లాలో¹¹⁷
• చిత్తూరు జిల్లాలో మదనపల్లె దగ్గరి కోటకోటలో; అక్కడ 1494లో ఒక మసీదు కట్టారు¹¹
• 1498లో అనంతపురం జిల్లాలో⁷
• 1492–93లో, 1503లో కర్నూలు జిల్లాలో¹⁸
• 1504లో చిత్తూరు జిల్లాలో; దివులపల్లి రాగి శాసనం ద్వారా రాజు అక్కడ ఒక గ్రామాన్ని దానం చేశాడు⁸

1498 నాటి ఒక శాసనం నరసుని రాజుకు మంత్రిగా కాకుండా భాగస్వామి (పంపు)గా పేర్కొంటుందని సూయెల్ గుర్తించారు.⁷ నరసుడు ఎంత అధికారం సంపాదించాడో ఇది చూపిస్తుందని సూయెల్ భావించారు.⁷ ఈలోగా ఉదయగిరి, కొండవీడు ఒరిస్సా గజపతుల చేతిలోనే ఉన్నాయి. గుంటూరు జిల్లాలోని 1500 నాటి శాసనం అక్కడ గజపతి పాలిస్తున్నట్లు చూపిస్తుంది.⁷

మరణం

రాజు ఎలా చనిపోయాడో నూనిజ్ చెబుతాడు.¹²¹³¹⁴ నరసునితో ముందే కుమ్మక్కైన ఒక సేనాని, మంత్రితో గొడవపడినట్లు నటించి పెనుకొండకు వెళ్లాడు.¹² సర్దారుల పేరుతో దొంగ ఉత్తరాలు రాజుకు చూపించి, చంద్రగిరి (అప్పుడు “చందిగరి”) కోటకు తప్పించుకుపోయి అక్కడ సైన్యాన్ని కూడగట్టమని ప్రోత్సహించాడు.¹³ ఒక రాత్రి రాజభవనం తోట గుండా రాజును బయటికి తీసుకెళ్లాడు.¹³¹⁴ అక్కడ అతను ముందే డబ్బిచ్చి పెట్టుకున్న కాపలావాళ్లు, ఆయనెవరో తెలియకుండానే రాజును చంపి, ఒక చెట్టు కింద పాతిపెట్టారు.¹⁴ ఆ తర్వాత నరసుడు రాజయ్యాడు.¹⁵

ఈ హత్య 1505 ఫిబ్రవరి 28, ఆగస్టు 14 మధ్య ఏదో ఒక రోజున జరిగిందని సూయెల్ తర్వాతి రచన చెబుతుంది.² ఇది 1505 ప్రారంభంలో జరిగిందని నీలకంఠ శాస్త్రి అంటారు.⁵ నరస నాయకుడు, వీర నరసింహరాయలు చూడండి.

ఆధారాలు భిన్నంగా చెప్పే విషయాలు

• ఆయన అన్న ఎలా చనిపోయాడు. తిమ్మరసు లంచమిచ్చిన ఒక సేవకుడు అతన్ని చంపాడని నూనిజ్ అంటాడు.³⁶ తిమ్మరసే అతన్ని హత్య చేయించాడని నీలకంఠ శాస్త్రి కూడా చెబుతారు.⁴ హత్యకు గురైన ఆ అన్న పేరు తిమ్మభూపుడు అని ఆయన అంటారు.⁴ రాయచూరు అంతర్వేదిలోకి చేసిన దండయాత్రలో తగిలిన గాయాలతో అతను చనిపోయాడని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ (1928) అంటారు.¹⁶ సూయెల్ ప్రచురించిన ఫెరిష్తా కథనం ప్రకారం, 1493లో రాయచూరు దగ్గర జరిగిన యుద్ధం తర్వాత ఒక “యువ రాయలు” బాణం గాయంతో చనిపోయాడు.¹⁷
• ఆయన తర్వాత సింహాసనం ఎక్కింది ఎవరు. నరసుడే ఆయనను చంపించి రాజయ్యాడని నూనిజ్ చెబుతాడు.¹⁴¹⁵ నరసుడు సింహాసనం తీసుకున్నాడని సూయెల్ తర్వాతి రచన కూడా అంగీకరిస్తూ, కొద్ది కాలానికే ఆయన చనిపోయాడని జోడిస్తుంది.² నరసుడు 1505లో చనిపోయాడని, ఆయన కొడుకు వీర నరసింహుడు సాళువ రాజును గద్దె దించాడని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ (1928) అంటారు.¹⁶¹⁸ నరసుడు 1503లో చనిపోయాడని, రాజు హత్య తర్వాత వీర నరసింహుడు సింహాసనం ఎక్కాడని నీలకంఠ శాస్త్రి అంటారు.⁵

Footnotes

1. Robert Sewell, ed. S. Krishnaswami Aiyangar, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 231 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

2. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 235 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

3. Fernao Nuniz, “Chronicle”, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 308 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

4. K. A. Nilakanta Sastri, A History of South India from Prehistoric Times to the Fall of Vijayanagar, 3rd ed. (1966), p. 274 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

5. Nilakanta Sastri, A History of South India, 3rd ed. (1966), p. 276 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³

6. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 309 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

7. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 233 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

8. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 234 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

9. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 310 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

10. Nilakanta Sastri, A History of South India, 3rd ed. (1966), p. 275 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

11. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 232 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

12. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 311 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

13. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 312 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

14. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 313 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

15. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 314 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

16. S. Krishnaswami Aiyangar, “Hindu States in Southern India”, in Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 494 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

17. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar) (1900), p. 114, quoting Ferishta (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

18. Krishnaswami Aiyangar, in Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 495 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩