పాలన, పరిపాలన

కాకతీయులు

క్రీ.శ. 1163–1323

సుమారు 1150 నుండి 1323 వరకు అనుమకొండ, ఓరుగల్లు (వరంగల్) కాకతీయ రాజులు తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతంలో ఎక్కువ భాగాన్ని ఒకే రాజవంశం కిందకు తెచ్చారు. వారు తెలంగాణలో గొప్ప సాగునీటి చెరువులను, ఆలయాలను కట్టించారు. చివరికి ఢిల్లీ సుల్తానుల సేనల చేతిలో పడిపోయారు.

మౌర్యులు

సుమారు క్రీ.పూ. 322 – క్రీ.పూ. 184

మగధ మౌర్య సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.పూ. 322–185) క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దంలో తెలుగు దేశంలో కొంత భాగాన్ని పట్టుకుంది. కర్నూలు జిల్లాలోని ఎర్రగుడి, రాజుల మందగిరిలలోని అశోకుని శాసనాలు ఈ ప్రాంతంలో దొరికిన తొలి లిఖిత రికార్డుల్లో ఉన్నాయి. అతని కళింగ విజయం గోదావరికి ఉత్తరాన ఉన్న తీరం వరకు చేరింది.

శాతవాహనులు

సుమారు క్రీ.పూ. 200 – క్రీ.శ. 225

పురాణాలు ఆంధ్రులు అని పిలిచే దక్కన్ రాజవంశం. దాని తర్వాతి రాజులు సామాన్య శకం 2వ శతాబ్దంలో, 3వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కృష్ణా లోయను, గోదావరి డెల్టాను, రాయలసీమలోని కొన్ని భాగాలను పాలించారు. దాని ప్రారంభం, దాని తేదీలు, అది తెలుగు దేశానికి ఎప్పుడు చేరింది అనేవన్నీ చర్చలో ఉన్నాయి.

విజయపురి ఇక్ష్వాకులు

సుమారు క్రీ.శ. 225–350

క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దంలో, 4వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో దిగువ కృష్ణా లోయను పాలించిన రాజవంశం. వారి రాజధాని నాగార్జునకొండ లోయలోని విజయపురి. ప్రాకృత, సంస్కృత శాసనాల నుండి నలుగురు రాజులు తెలుసు. రాజులు వైదిక యజ్ఞాలు చేసి, శివునికి, కార్తికేయునికి ఆలయాలు కట్టించారు. రాజకుటుంబపు స్త్రీలు రాజధానిలోని బౌద్ధ విహారాలకు దానాలు ఇచ్చారు.

పల్లవులు

సుమారు క్రీ.శ. 250–900

క్రీ.శ. 4వ శతాబ్దం నుండి 7వ శతాబ్దం వరకు చాలా కాలం కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్న తెలుగు దేశాన్ని పట్టుకున్న కంచి (కాంచీపురం) రాజవంశం. ప్రాకృతంలో ఉన్న వారి తొలి శాసనాలు కంచి నుండి అమరావతి దగ్గరి ధాన్యకటకంలోని ఒక అధికారికి పంపబడ్డాయి. తర్వాతి ఒక వంశం పాలక్కడ, దశనపురం వంటి శిబిరాల నుండి గుంటూరు, నెల్లూరు ప్రాంతాల్లో గ్రామాలను దానం చేస్తూ సంస్కృత దానపత్రాలు జారీ చేసింది. 7వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో చాళుక్యులు వేంగిని, గుంటూరు ప్రాంతాన్ని తీసుకున్నారు. కానీ సుమారు 700 వరకు పల్లవ రాజులు ఇంకా నెల్లూరులో గ్రామాలను దానం చేశారు. సుమారు 900లో చోళ విజయం వరకు వారి సామంతులు చిత్తూరు, రాయలసీమలోని కొన్ని భాగాలను పట్టుకున్నారు.

వాకాటకులు

సుమారు క్రీ.శ. 275–530

సుమారు 3వ శతాబ్దం నుండి 6వ శతాబ్దం వరకు ఉత్తర దక్కన్, మధ్య భారతదేశపు రాజవంశం. దాని ముఖ్య భూభాగం తెలుగు దేశానికి ఉత్తరాన ఉన్న విదర్భ (బేరార్). దాని రాజులు గుప్త సామ్రాజ్య కుటుంబంతో పెళ్లి సంబంధాలు చేసుకున్నారు. వారి రాకుమార్తెల్లో ఒకరు విష్ణుకుండిన రాజు మాధవవర్మను పెళ్లి చేసుకుంది. తర్వాతి హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో దాదాపు మొత్తాన్ని వాకాటకులు పాలించారని, వేంగి సింహాసనంపై మొదటి విష్ణుకుండినుని కూర్చోబెట్టారని జి. జూవో-డుబ్రే (1920) భావించారు. ఆధునిక తెలంగాణ చరిత్ర ఒకటి (2022) ఆదిలాబాద్, నిజామాబాద్, కరీంనగర్ దేశాన్ని మాత్రమే వారి భూముల్లో లెక్కిస్తుంది. అజంతా శాసనం వారి చివరి గొప్ప రాజు హరిషేణునికి ఆంధ్ర విజయం ఘనతను ఇస్తుంది.

వేంగి శాలంకాయనులు

సుమారు క్రీ.శ. 300–470

సామాన్య శకం 4, 5 శతాబ్దాల్లో కృష్ణా, గోదావరి మధ్య దేశాన్ని ఏలూరు దగ్గరి ఆధునిక పెదవేగి అయిన వేంగిపురం నుండి పాలించిన రాజవంశం. ఏడు తామ్రశాసనాలు హస్తివర్మ నుండి వచ్చిన రెండు శాఖల్లో ఏడుగురు రాజుల పేర్లు చెబుతాయి. సముద్రగుప్తుని అలహాబాద్ శాసనంలోని 'వేంగి హస్తివర్మ'తో చాలామంది విద్వాంసులు అతనిని గుర్తిస్తారు. వారి తొలి దానపత్రాలు ప్రాకృతంలో, తర్వాతివి సంస్కృతంలో ఉన్నాయి. వారి ముద్రలపై నంది ఉంటుంది. వారి కుల దైవం చిత్రరథస్వామి.

విష్ణుకుండినులు

సుమారు క్రీ.శ. 500–630

శాలంకాయనుల తర్వాత, తూర్పు చాళుక్యుల ముందు పాలించిన కృష్ణా–గోదావరి దేశపు రాజవంశం. కొన్ని సంస్కృత తామ్ర దానపత్రాలు, ఒక శిలాశాసనం నుండి అది తెలుసు. దాని రాజులు శ్రీపర్వత స్వామిని పూజించారు. తమ గొప్ప పాలకుడు మాధవవర్మకు పదకొండు అశ్వమేధాలను చెప్పుకున్నారు. వాకాటక రాజ కుటుంబంతో పెళ్లి సంబంధాలు చేసుకున్నారు. తర్వాతి దానపత్రాల్లో వారి రాజధాని లెందులూరు (వేంగి దగ్గరి దెందులూరు). విద్వాంసులు వారిని 4వ శతాబ్దం నుండి 8వ శతాబ్దం వరకు ఎక్కడైనా ఉంచారు. తర్వాతి పునర్నిర్మాణాల్లో చాలావరకు ప్రధాన వంశాన్ని 6వ శతాబ్దంలో ఉంచి, 7వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో చాళుక్య విజయంతో ముగిస్తాయి. అయితే డి. సి. సర్కార్ దానిని సుమారు 670 వరకు కొనసాగించారు.

వేంగి తూర్పు చాళుక్యులు

సుమారు క్రీ.శ. 615–1077

7వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి దిగువ గోదావరి, కృష్ణాల మధ్య తీర ప్రాంతమైన వేంగిని పాలించిన బాదామి చాళుక్యుల ఒక శాఖ. దాని స్థాపకుడు కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడు రెండవ పులకేశి తమ్ముడు. ఈ రాజులు రెండు శతాబ్దాల పాటు రాష్ట్రకూటులతో పోరాడారు. సుమారు 1000 తర్వాత వారు వివాహాల ద్వారా చోళులతో ముడిపడ్డారు. 1070లో వారి వారసుడు చోళ చక్రవర్తి మొదటి కులోత్తుంగుడు అయ్యాడు. వారి తామ్రశాసనాలు ప్రతి పాలన కాలాన్ని నమోదు చేస్తాయి. మొదటి తెలుగు సాహిత్య రచన, నన్నయ మహాభారతం, రాజమహేంద్రవరంలోని వారి ఆస్థానంలో రాయబడింది.

బాణులు

సుమారు క్రీ.శ. 700–921

కంచి పల్లవ, గంగ-పల్లవ రాజుల సామంతులుగా 'ఆంధ్ర మార్గానికి పడమటి' కొండ ప్రాంతాన్ని, అంటే సుమారుగా కోలారు నుండి కాళహస్తి వరకు తర్వాతి చిత్తూరు జిల్లాను, పాలించిన బాణ లేదా మహాబలి వంశ నాయకులు. గుడిమల్లంలోని తమిళ, సంస్కృత భాషల్లో ఉన్న వారి శాసనాలు 8వ శతాబ్దం నుండి శక 827 (905) వరకు ఉన్నాయి. అక్కడ దొరికిన ఒక తామ్రశాసనం వారి వంశ వృక్షాన్ని ఇస్తుంది. 9వ శతాబ్దం చివర్లో వారి ఒక సరిహద్దు స్థావరం కడప ప్రాంతంలోని పొట్టిపాడు వరకు చేరింది. వారు సోరెమతి వద్ద నొళంబ పల్లవులతో పోరాడారు. 900 తర్వాత కొద్దికాలానికే చోళ రాజు మొదటి పరాంతకుడు వారిని పెకలించి, వారి దేశాన్ని ఒక గంగ యువరాజుకు ఇచ్చాడు. 968లో కూడా ఒక బాణ నాయకుడు నెల్లూరులోని పొదిలి దగ్గర పాలిస్తున్నాడు.

మాన్యఖేట రాష్ట్రకూటులు

సుమారు క్రీ.శ. 753–973

750లలో బాదామి చాళుక్యులను పడగొట్టి, 973 వరకు మాన్యఖేట (మళఖేడ్) నుండి పాలించిన దక్కన్ రాజవంశం. తెలుగు దేశంలో వారు అలంపురం, కర్నూలు ప్రాంతంలోని చాళుక్య భూములను స్వాధీనం చేసుకుని, రెండు శతాబ్దాల పాటు వేంగి తూర్పు చాళుక్యులతో పోరాడారు. వేములవాడ చాళుక్యుల వంటి సామంతుల ద్వారా వారు తెలంగాణలో చాలా భాగాన్ని పాలించారు. వారి శాసనాలు అలంపురం, బోధన్ నుండి వరంగల్, నల్గొండ వరకు కనిపిస్తాయి. మూడవ కృష్ణుడు కడప ప్రాంతంలో చాలా భాగాన్ని పట్టుకున్నాడు. 973లో కళ్యాణి చాళుక్యుల రెండవ తైలపుడు చివరి రాజు రెండవ కక్కను పడగొట్టాడు.

నొళంబ పల్లవులు

సుమారు క్రీ.శ. 800–974

9వ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం చివరి వరకు చిత్రదుర్గ, తుమకూరు ప్రాంతాన్ని, అనంతపురం జిల్లాలో చాలా భాగాన్ని కలిపిన 'ముప్పై రెండువేల' ప్రాంతమైన నొళంబవాడిని పాలించిన పల్లవుల శాఖ. హెంజేరు (మడకశిర తాలూకాలోని హేమావతి) వారి ముఖ్య పట్టణాల్లో ఒకటి. మొదట రాష్ట్రకూటుల, గంగుల సామంతులైన వారు బాణ వంశాన్ని నాశనం చేశానని చెప్పుకున్న మొదటి మహేంద్రుని కాలంలో శక్తిమంతులయ్యారు. అనంతపురంలో వారి శాసనాలు హేమావతి, హిందూపురం, మణేపల్లి, కంబదూరులలో ఉన్నాయి. వాటికి 853 నుండి 965 వరకు తేదీలు ఉన్నాయి. గంగ రాజు మారసింహుడు (974లో మరణం) 'నొళంబ వంశానికి మృత్యువు' అనే బిరుదు తీసుకున్నాడు. తర్వాత నొళంబ పల్లవ బిరుదు చోళుల, పశ్చిమ చాళుక్యుల కింది నాయకులకు వెళ్లింది.

ముదిగొండ చాళుక్యులు

సుమారు క్రీ.శ. 890–1218

ఖమ్మం దగ్గరి ముదిగొండ (ముదుగొండు) పేరుతో పిలిచిన చాళుక్య నాయకుల కుటుంబం. వేంగి, వేములవాడల మధ్య ఉన్న మంచికొండ జిల్లాను, కొరవి (కురవి) దేశాన్ని వారు 9వ శతాబ్దం చివరి నుండి సుమారు 1200 వరకు పట్టుకున్నారు. వారు వేంగి తూర్పు చాళుక్యులకు, తర్వాత కళ్యాణి చాళుక్యులకు సేవ చేశారు. కాకతీయులకు తమ భూములను కోల్పోయారు. రెండు తామ్రశాసనాలు (నాల్గవ కుసుమాయుధుని మొగలిచెరువుల శాసనం, కుసుమాదిత్యుని కుక్కునూరు తామ్రశాసనం), కొరవిలోని ఒక శిలాశాసనం, ఇతర వంశాల రికార్డుల్లోని చిన్న ప్రస్తావనల ద్వారా వారు తెలుసు.

కళ్యాణి చాళుక్యులు (పశ్చిమ చాళుక్యులు)

సుమారు క్రీ.శ. 973–1189

973లో రాష్ట్రకూటులను పడగొట్టి, సుమారు 1189 వరకు కళ్యాణ (కళ్యాణి) నుండి పాలించిన పశ్చిమ దక్కన్ రాజవంశం. తెలంగాణ వారి రాజ్యంలో భాగం. వారి పాలనా కాలపు కన్నడ శాసనాలు మెదక్ జిల్లాలోని కోరపోలు (973) నుండి అలంపురం, గంగాపురం, కొలనుపాక, హనుమకొండల వరకు ఉన్నాయి. అక్కడ తొలి కాకతీయ నాయకులు, పొలవాస నాయకులు, కందూరు చోడులు వారి సామంతులుగా సేవ చేశారు. వేంగి కోసం వారు ఒక శతాబ్దం పాటు చోళులతో పోరాడారు. 1118 నుండి సుమారు 1126 వరకు ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు అక్కడ రాజుగా గుర్తింపు పొందాడు. 1150లలో కలచూరులు అధికారం తీసుకున్న తర్వాత, 1163లో కాకతీయులు తమ సొంత సార్వభౌమత్వాన్ని ప్రకటించుకున్నారు.

తంజావూరు చోళులు

సుమారు క్రీ.శ. 985–1268

తమిళ దేశంలోని తంజావూరు, గంగైకొండచోళపురం నుండి పాలించిన చోళ సామ్రాజ్య వంశం. సుమారు 1000 నుండి 12వ శతాబ్దం వరకు వారు తెలుగు దేశంలో చాలా భాగానికి సర్వాధిపతులు. మొదటి రాజరాజు సుమారు 999లో తూర్పు చాళుక్య మొదటి శక్తివర్మను వేంగిలో మళ్లీ నిలిపి, తన కుమార్తెను శక్తివర్మ తమ్ముడు విమలాదిత్యునికి ఇచ్చి పెళ్లి చేశాడు. మొదటి రాజేంద్రుడు గోదావరి వద్ద వేచి ఉండగా అతని సేనాని గంగ వరకు నడిచాడు. వీరరాజేంద్రుడు బెజవాడ వద్ద పశ్చిమ చాళుక్యులతో పోరాడాడు. 1070లో తూర్పు చాళుక్య వారసుడు చోళ చక్రవర్తి మొదటి కులోత్తుంగుడు అయ్యాడు. అతని కుమారులు 1118 వరకు వేంగిని పాలించారు. పశ్చిమ చాళుక్యుల ఆక్రమణ తర్వాత విక్రమ చోళుడు తీరాన్ని తిరిగి పొందాడు. కానీ 12వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కృష్ణాకు ఉత్తరాన చోళ పాలన నామమాత్రమైంది. దక్షిణాన నెల్లూరు, పొత్తపి తెలుగు చోడ నాయకులు 1260లలో వంశం అంతమయ్యే వరకు చోళ రాజును అంగీకరించారు.

కందూరు చోడులు

సుమారు క్రీ.శ. 1060–1282

తెలంగాణలోని ఇప్పటి మహబూబ్‌నగర్, నల్గొండ జిల్లాల్లోని కందూరునాడు దేశపు తెలుగు చోడ నాయకులు. వారు తమను కోడూరు ప్రభువులు, సూర్య వంశం, కరికాలుని వంశానికి చెందినవారు అని పిలుచుకున్నారు. సుమారు 1060 నుండి కళ్యాణి పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతులుగా, వారు 1088లో కొల్లిపాక ప్రాంతాన్ని పాలించారు. నల్గొండ దగ్గరి పానగల్లును పట్టుకున్నారు. 1120ల నుండి 1150ల వరకు వారి తగాదాల్లోకి కాకతీయులు రెండవ ప్రోలరాజు, రుద్రదేవుడు వచ్చారు. వారు ఉదయ చోడుని పానగల్లు సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టి, అతని బంధువు భీముని తరిమి, ఆ దేశాన్ని కలుపుకున్నారు. ఆ కుటుంబం కాకతీయుల కింది నాయకులుగా కొనసాగింది. దాని చివరి తెలిసిన రికార్డు 1282 నాటిది.

వెలనాటి చోడులు

సుమారు క్రీ.శ. 1076–1209

పశ్చిమ కృష్ణా డెల్టాలోని చందవోలు (Tsandavolu) దేశమైన వెలనాడు నాయకుల కుటుంబం. వారు తూర్పు చాళుక్య, చోళ రాజుల అధికారులుగా ఎదిగి, మొదటి కులోత్తుంగుని పాలన నుండి చోళ చక్రవర్తుల తరఫున వేంగి దేశాన్ని పాలించారు. వారి రికార్డులు చేబ్రోలులో 1076 నుండి 1206 వరకు ఉన్నాయి. రెండవ గొంకరాజు కాళహస్తి నుండి మహేంద్ర పర్వతం వరకు పాలన చెప్పుకున్నాడు. 1170లలో రెండవ రాజేంద్ర చోడుడు తీరంలో ప్రధాన శక్తి. కాకతీయ గణపతిదేవుడు వారిలో చివరివాడైన పృథ్వీశ్వరుని ఓడించి, 1209 నాటికి వెలనాడును కలుపుకున్నాడు.

ధరణికోట కోట వంశం

సుమారు క్రీ.శ. 1100–1276

కృష్ణా దక్షిణ ఒడ్డున ఉన్న అమరావతి–ధరణికోట నాయకుల కుటుంబం. వారు 'ఆరువేల' దేశం (కొణ్ణతవాడి) ప్రభువులు. రాబర్ట్ సూయెల్ వారి వంశాన్ని సుమారు 1100 నుండి గుర్తించారు. వారి శాసనాలు 1270ల వరకు ఉన్నాయి. బహుశా 1182లో అధికారంలోకి వచ్చిన రెండవ కేతరాజు అమరావతిలో బుద్ధునికి ఇంకా దీపాలు, గ్రామాలు దానం చేశాడు. వివాహాల ద్వారా వెలనాటి చోడులకు, కాకతీయులకు బంధువులైన వారు సుమారు 1185లో కాకతీయ పాలన కిందకు వచ్చారు. కోట బేతరాజు కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుని కుమార్తె గణపాంబను పెళ్లి చేసుకున్నాడు. 1250లలో వితంతువుగా ఆమె కుటుంబ భూములను పాలించింది.

కాకతీయులు

సుమారు క్రీ.శ. 1163–1323

అనుమకొండ (హనుమకొండ), ఓరుగల్లు (వరంగల్) రాజవంశం. కాకతీయులు పదవ శతాబ్దం నుండి రాష్ట్రకూటుల, తర్వాత పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతులు. 1163లో రుద్రదేవుని కాలంలో వారు తమ సార్వభౌమత్వాన్ని ప్రకటించారు. గణపతిదేవుని కాలంలో వారు తెలంగాణ నుండి తీరం వరకు తెలుగు దేశాన్ని పాలించారు. రుద్రమదేవి రుద్రదేవుడు అనే పేరుతో రాజుగా పాలించింది. ఆమె మనవడు ప్రతాపరుద్రుడు 1320లలో ఢిల్లీ సుల్తానుల చేతిలో ఓడిపోయాడు. వారి పాలన మిత్ర నాయకుల మీద, సైనిక సేవ కోసం భూమి పొందిన నాయక సేనానుల మీద, గ్రామ సభల మీద ఆధారపడింది. దానిని దాని చెరువులు, ఆలయాలు, మోటుపల్లి సముద్ర వ్యాపార శాసనం, ఆస్థాన సాహిత్యం కోసం గుర్తుంచుకుంటారు.

హొయసలులు

సుమారు క్రీ.శ. 1173–1343

మైసూరు దేశంలోని దోరసముద్రం (హళేబీడు) రాజవంశం. వారు మొదట పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతులు. 12వ శతాబ్దంలో విష్ణువర్ధనుని కాలం నుండి స్వతంత్రులు. రెండవ బల్లాలుడు నొళంబవాడిని తీసుకున్నాడు. అనంతపురం జిల్లాలోని పరిగి (1178), హేమావతి (1205–06) లలో అతని శాసనాలు ఉన్నాయి. అతను గుత్తిని తీసుకున్నానని చెప్పుకున్నాడు. అతని వారసులు చోళ దేశం కోసం సేవుణులతో, పాండ్యులతో, తెలుగు చోడులతో పోరాడారు. 13వ శతాబ్దం చివర్లో వారు రాయచోటి ప్రాంతాన్ని పట్టుకున్నారు. మూడవ బల్లాలుడు 1311లో దోరసముద్రాన్ని మాలిక్ కాఫూర్‌కు కోల్పోయాడు, కానీ 1340 వరకు అనంతపురంలోని కొన్ని భాగాలను ఇంకా పాలించాడు. ఒక కాకతీయ సేనాని కంచి వద్ద అతనిని ఓడించాడు. 1342లో మధురై సుల్తాన్‌తో పోరాడుతూ అతను చంపబడ్డాడు.

పాండ్యులు

సుమారు క్రీ.శ. 1251–1311

13వ శతాబ్దంలో తమ రెండవ సామ్రాజ్యం తెలుగు దేశం వరకు చేరిన మధురై ప్రాచీన తమిళ రాజవంశం. సుమారు 1260–63లో మొదటి జటావర్మ సుందర పాండ్యుడు ముదుగూరు (పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి కథనంలో ముత్తుకూరు) వద్ద తెలుగువారిని, వారి తెలుగు చోడ మిత్రులను, కాకతీయ గణపతిని ఓడించి, వారిని కృష్ణా వరకు తరిమి, నెల్లూరులో, కంచిలో అభిషేకం చేయించుకున్నాడు. నెల్లూరులో పట్టాభిషిక్తుడైన తర్వాతి ఒక సుందర పాండ్యుడు అక్కడి రంగనాయక ఆలయంలో ఒక మండపానికి దానం చేశాడు. పాండ్య రాజకుమారులు 1286 నుండి 1293 వరకు కడప ప్రాంతంలోని నందలూరును పట్టుకున్నారు. కాకతీయులు నెల్లూరును తిరిగి పొందారు. 1317లో ఒక కాకతీయ సేనాని ఒక సుందర పాండ్యుని అతని సింహాసనంపై తిరిగి నిలిపాడు. మార్కో పోలో చెప్పిన మాబార్ 'సోందర్ బండి దవర్'ను హెన్రీ యూల్, రాబర్ట్ కాల్డ్‌వెల్ ఒక సుందర పాండ్యునిగా గుర్తించారు.

తెలుగు దేశంలో ఢిల్లీ సుల్తానులు

సుమారు క్రీ.శ. 1303–1344

ఢిల్లీకి చెందిన ఖిల్జీ, తుగ్లక్ సుల్తానులు 1303 నుండి 1323 మధ్య కాకతీయ రాజధాని వరంగల్‌పైకి ఐదు సైన్యాలను పంపారు. 1309–10లో మాలిక్ కాఫూర్ ముట్టడి, 1318లో ఖుస్రూ ఖాన్ ముట్టడి కప్పంతో ముగిశాయి. తర్వాతి ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ అయిన ఉలుగ్ ఖాన్ రెండవ ప్రయత్నంలో నగరాన్ని తీసుకుని, ప్రతాపరుద్రుని ఢిల్లీ వైపు పంపి, వరంగల్‌కు సుల్తాన్‌పూర్ అని పేరు మార్చాడు. పది సంవత్సరాలకు కొంచెం ఎక్కువ కాలం తెలింగాణ (తిలంగ్) సుల్తానుల రాజ్యంలో ఒక రాష్ట్రంగా ఉంది. కొంతకాలం మతం మారిన తెలుగువాడు మాలిక్ మక్బూల్ దానిని పాలించాడు. తర్వాత బరనీ కన్యా నాయక్ అని పిలిచిన కాపయ నాయకుని నాయకత్వంలో జరిగిన తిరుగుబాటు ఢిల్లీ అధికారులను వెళ్లగొట్టింది.

ముసునూరి నాయకులు

సుమారు క్రీ.శ. 1325–1368

1323లో వరంగల్ పతనం తర్వాత ఢిల్లీ సుల్తానుల నుండి తెలుగు దేశాన్ని తిరిగి పొందడానికి నాయకత్వం వహించిన తెలుగు సైనిక నాయకుల (నాయకులు) కుటుంబం. గోదావరిపై రేకపల్లిలోని తన కొండ రాజధాని నుండి ప్రోలయ నాయకుడు తీరాన్ని విముక్తం చేసి, ఢిల్లీ అధికారులు స్వాధీనం చేసుకున్న బ్రాహ్మణ గ్రామాలను తిరిగి ఇచ్చాడు. అతని దాయాది కాపయ నాయకుడు 1330ల చివర్లో వరంగల్‌ను తీసుకుని 'ఆంధ్ర దేశ ప్రభువు'గా పాలించాడు. ఢిల్లీకి వ్యతిరేకంగా బహమనీ రాజ్య స్థాపకులకు అతను సహాయం చేశాడు. తర్వాత కౌలాస్, గోల్కొండలను బహమనీలకు కోల్పోయి, 1365లో ఫిరోజా (నీలమణి) సింహాసనాన్ని ఇచ్చేశాడు. సుమారు 1368లో రేచర్ల వెలమలు అతనిని పడగొట్టారు.

కొండవీటి రెడ్డి రాజులు

సుమారు క్రీ.శ. 1325–1424

పంట రెడ్డి కుటుంబానికి చెందిన తెలుగు రాజవంశం. కాకతీయుల పతనం తర్వాత తీరంలో ఎదిగి, సుమారు 1325 నుండి 1420ల వరకు సుమారు వంద సంవత్సరాలు, మొదట అద్దంకి నుండి, తర్వాత కొండవీడు కొండ కోట నుండి పాలించింది. ప్రోలయ వేమ నుండి రాచ వేమ వరకు దాని ఆరుగురు రాజులు శ్రీశైలానికి, సముద్రానికి మధ్య ఉన్న దేశాన్ని, కొన్నిసార్లు గోదావరి డెల్టాను పట్టుకున్నారు. వారు శ్రీశైలం, అహోబిలంలలో మెట్ల వరుసలు కట్టించారు. రేచర్ల వెలమలతో, విజయనగరంతో, బహమనీలతో పోరాడారు. ఎఱ్ఱాప్రెగడ, శ్రీనాథుడు రచనలు చేసిన ఆస్థానాన్ని నిర్వహించారు. కుమారగిరి కాలంలో రాజ్యపు తూర్పు సగం రాజమహేంద్రవరం వద్ద వేరే రాజ్యమైంది.

రేచర్ల వెలమలు

సుమారు క్రీ.శ. 1336–1475

కాకతీయుల పతనం తర్వాత ఎదిగిన, రేచర్ల వంశానికి, వెలమ (పద్మనాయక) సమాజానికి చెందిన తెలుగు యోధ నాయకుల కుటుంబం. సింగమ నాయకుని కుమారులు అనపోత, మాద సుమారు 1368లో ముసునూరి నాయకుడు కాపయ నాయకుని పడగొట్టారు. బహమనీలు, రెడ్లు, విజయనగరం, ఒడిశా గజపతుల మధ్య, రాచకొండ, దేవరకొండ కొండ కోటల నుండి వారు సుమారు ఒక శతాబ్దం తెలంగాణను పాలించారు. రాజు సింగభూపాలుడు సంస్కృత రసార్ణవసుధాకరం రాశాడు. సంప్రదాయం కవులు శ్రీనాథుని, పోతనను వారి ఆస్థానంతో ముడిపెడుతుంది.

విజయనగర సామ్రాజ్యం

సుమారు క్రీ.శ. 1336–1646

సుమారు 1336లో తుంగభద్రపై హరిహర, బుక్క సోదరులు స్థాపించిన దక్షిణ భారత సామ్రాజ్యం. సంగమ, సాళువ, తుళువ, ఆరవీడు వంశాలు దానిని వరుసగా పాలించాయి. పద్నాలుగవ శతాబ్దం నుండి అది రాయలసీమను, నెల్లూరు దేశాన్ని పట్టుకుంది. తెలుగు తీరం కోసం అది రెడ్లతో, వెలమలతో, బహమనీలతో, ఒడిశా గజపతులతో పోరాడింది. శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంలో అది ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లిలను తీసుకుని సింహాచలం వరకు నడిచింది. దాని ఆస్థానం తెలుగును ఉన్నత కవిత్వ భాషగా చేసింది. 1565 ఓటమి తర్వాత దాని రాజులు పెనుకొండ, చంద్రగిరిల నుండి పాలించారు. 1640లలో గోల్కొండ చివరి తెలుగు జిల్లాలను తీసుకునే వరకు అది కొనసాగింది.

బహమనీలు

క్రీ.శ. 1347–1527

గుల్బర్గా నుండి, 1420ల నుండి బీదర్ నుండి పాలించిన దక్కన్ సుల్తానులు (1347–1527). వరంగల్ పాలకుడు పంపిన సైన్యంతో వారి స్థాపకుడు సింహాసనం గెలిచాడు. అతని వారసులు తెలుగు నాయకుల నుండి కౌలాస్, భువనగిరి, గోల్కొండలను తీసుకున్నారు. (వేర్వేరు కథనాల ప్రకారం 1422, 1424 లేదా 1425లో) వరంగల్‌ను దోచుకుని, పడమటి తెలంగాణను బీదర్ రాష్ట్రంగా పట్టుకున్నారు. వారు ముసునూరి, రేచర్ల నాయకులతో, రెడ్డి రాజులతో, విజయనగరంతో, ఒడిశా గజపతులతో పోరాడారు. 1470లలో రాజమహేంద్రవరం నుండి కొండపల్లి, కొండవీడు వరకు తీరాన్ని పట్టుకున్నారు. మహమూద్ గవాన్ తెలింగాణ రాష్ట్రాన్ని రాజమహేంద్రవరం, వరంగల్ మధ్య విభజించాడు. దాని చివరి గవర్నర్ సుల్తాన్ కులీ గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.

రాజమహేంద్రవరం రెడ్డి రాజులు

సుమారు క్రీ.శ. 1386–1448

రాజమహేంద్రవరం, గోదావరి డెల్టా కేంద్రంగా ఉన్న తూర్పు రెడ్డి రాజ్యం. 1380లలో కుమారగిరిరెడ్డి తన మంత్రి, బావమరిది కాటయ వేమకు 'తూర్పు దేశాన్ని' ఇచ్చినప్పుడు అది కొండవీడు రాజ్యం నుండి ఏర్పడింది. సుమారు 1414–16లో కాటయ వేమ మరణం తర్వాత అతని బంధువు అల్లాడరెడ్డి తెలుగు చోడ అన్నదేవుని, కొండవీడు రాజును, ఒక బహమనీ సైన్యాన్ని ఎదుర్కొని నిలిచాడు. ఒడిశా గజపతి కపిలేశ్వరుడు డెల్టాను తీసుకున్న 1440ల వరకు అల్లాడ కుమారులు అల్లయ వేమ, వీరభద్రుడు కలిసి పాలించారు. శ్రీనాథుడు తన చివరి కావ్యాలను వారి ఆస్థానంలో రాశాడు.

ఒడిశా గజపతులు

సుమారు క్రీ.శ. 1434–1541

1434–35 నుండి సుమారు 1541 వరకు కటక్ నుండి పాలించిన ఒడిశా సూర్యవంశ రాజులు, 'ఏనుగుల ప్రభువులు'. కపిలేంద్రుడు (కపిలేశ్వరుడు) చివరి తూర్పు గాంగ రాజు సింహాసనాన్ని తీసుకున్నాడు. అతను రాజమహేంద్రవరం, కొండవీడు రెడ్డి రాజ్యాలను జయించాడు. తన కుమారుడు హంవీరుని, మేనల్లుడు రఘుదేవుని తెలంగాణకు పంపాడు. వారు 1460లో వరంగల్‌ను తీసుకున్నారు. అతను తీరం వెంబడి కావేరి వైపు తన సైన్యాలను నడిపాడు. అతని కుమారుడు పురుషోత్తముడు గోదావరి–కృష్ణా ప్రాంతాన్ని బహమనీలకు కోల్పోయి, తిరిగి గెలుచుకున్నాడు. 1513–19లో ప్రతాపరుద్రుడు గోదావరికి లేదా కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్నదంతా విజయనగర శ్రీకృష్ణదేవరాయలకు కోల్పోయాడు. తర్వాతి దశాబ్దాల్లో తీర జిల్లాలు గోల్కొండ వశమయ్యాయి.

బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు

సుమారు క్రీ.శ. 1489–1686

బహమనీల నుండి విడిపోయిన గవర్నర్ యూసుఫ్ ఆదిల్ ఖాన్ స్థాపించిన బీజాపూర్ సుల్తానులు (సుమారు 1489–1686). వారు రాయచూరు, ముద్గల్ కోసం వంద సంవత్సరాలు విజయనగరంతో పోరాడారు. 1565లో దానిని ఓడించిన కూటమిలో చేరారు. తర్వాత తుంగభద్రకు దక్షిణాన ముందుకు వెళ్లారు: 1568లో ఆదోనిని, పదిహేడవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కర్నూలును, 1652లో పెనుకొండను తీసుకున్నారు. 1630ల నుండి 50ల వరకు వారు కర్ణాటక ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించి గోల్కొండతో పంచుకున్నారు. ఆదోని సిద్దీ మసూద్ వంటి అబిసీనియన్ గవర్నర్ల ద్వారా, కప్పం కట్టే పాలెగాళ్ల ద్వారా, 1686లో ఔరంగజేబు బీజాపూర్‌ను తీసుకునే వరకు, వారు పడమటి తెలుగు ఎత్తైన ప్రాంతాలను పట్టుకున్నారు.

ఓరుగల్లు షితాబ్ ఖాన్

సుమారు క్రీ.శ. 1504–1516

బహమనీ అధికారం పతనానికి, గోల్కొండ ఎదుగుదలకు మధ్య షితాబ్ ఖాన్ లేదా సీతాపతి అనే నాయకుని స్వల్పకాల తెలుగు సంస్థానం. అతను బహమనీల మాజీ అధికారి. అతని స్తంభ శాసనం ప్రకారం, 1504 జనవరి 21న అతను ముస్లింల నుండి వరంగల్ కోటను తీసుకున్నాడు. ఖమ్మం, బెల్లంకొండ, ఇతర కొండ కోటలతో కలిపి అతను దానిని పట్టుకున్నాడు. కాకతీయ కుల దేవతను, ఒక కృష్ణ విగ్రహాన్ని వాటి ఆలయాల్లో తిరిగి నిలిపాడు. అతను ఒడిశా గజపతుల సామంతుడని కిస్ట్నా మాన్యువల్ భావించింది. వారి రాకుమారునితో కలిసి అతను పాలంచినూరు వద్ద పోరాడాడు. గోల్కొండ సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ షా అతని కోటలను తీసుకున్నాడు. ఆధారాలు వరంగల్ విజయాన్ని 1512 నుండి 1525 మధ్య ఎక్కడైనా ఉంచుతాయి.

కుతుబ్ షాహీలు

సుమారు క్రీ.శ. 1518–1687

తెలంగాణను, 1520ల నుండి కృష్ణా, గోదావరిల మధ్య తీరాన్ని పాలించిన గోల్కొండ సుల్తానులు (1518–1687). తర్వాత వారు ఉత్తర తీరాన్ని, గుంటూరు ప్రాంతాన్ని, 17వ శతాబ్దంలో దక్షిణాన కర్ణాటకలో చాలా భాగాన్ని పాలించారు. స్థాపకుడు సుల్తాన్ కులీ బహమనీల తరఫున తెలింగాణను పాలించాడు. ఇబ్రహీం 1565లో విజయనగరాన్ని నాశనం చేసిన కూటమిలో చేరాడు. మహమ్మద్ కులీ సుమారు 1589–91లో హైదరాబాద్‌ను స్థాపించాడు. 1636 నుండి రాజులు మొఘలులకు కప్పం చెల్లించారు. 1687లో ఎనిమిది నెలల ముట్టడి తర్వాత ఔరంగజేబు ద్రోహం ద్వారా గోల్కొండను తీసుకున్నాడు. పర్షియన్ సామంతులు ఉన్నత పదవుల్లో ఉన్నారు, కానీ తెలుగు సైనికులు కోటలను, బ్రాహ్మణ కరణాలు శిస్తు లెక్కలను నిర్వహించారు. చివరి రాజు కాలంలో మాదన్న, అక్కన్న అనే ఇద్దరు బ్రాహ్మణ సోదరులు రాజ్యాన్ని నడిపారు.

తెలుగు దేశంలో మొఘలులు

క్రీ.శ. 1636–1724

1636లో అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా షాజహాన్‌ను తన అధిరాజుగా అంగీకరించినప్పటి నుండి మొఘల్ చక్రవర్తులు గోల్కొండకు అధిరాజులు. 1687లో ఔరంగజేబు గోల్కొండను తీసుకుని ఆ రాజ్యాన్ని హైదరాబాద్ సుబాగా చేసినప్పటి నుండి వారు తెలుగు దేశమంతటినీ పాలించారు. ఆ ప్రాంతాన్ని హైదరాబాద్‌లోని సుబేదారు, జిల్లాల్లోని ఫౌజ్‌దారులు, పాత తెలుగు శిస్తు అధికారులైన దేశ్‌ముఖ్‌లు, దేశ్‌పాండేల ద్వారా పాలించారు. తీరం ఉత్తర సర్కారులుగా, దక్షిణం హైదరాబాదీ కర్ణాటకగా ఉన్నాయి. మరాఠా దాడులు, 1708–09లో హైదరాబాద్‌లో ఒక రాజకుమారుని తిరుగుబాటు, కల్లు గీత వృత్తికి చెందిన పాప్ రాయ్ తిరుగుబాటు క్షీణత సంవత్సరాలను గుర్తించాయి. 1724లో నిజాముల్ ముల్క్ శకర్ ఖేడా వద్ద సుబేదారు ముబారిజ్ ఖాన్‌ను ఓడించి చంపి, అసఫ్ జాహీ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.

మరాఠాలు, తెలుగు దేశం

క్రీ.శ. 1677–1818

మరాఠా రాజులు, వారి తర్వాత పూనా పేష్వాలు పడమర, దక్షిణం నుండి తెలుగు చరిత్రలోకి ప్రవేశించారు. షాహ్‌జీ కర్ణాటకలో బీజాపూర్‌కు సేవ చేశాడు. 1677లో అతని కుమారుడు శివాజీ గోల్కొండతో మైత్రి చేసుకున్నాడు. హైదరాబాద్‌లో అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షా, అతని మంత్రులు మాదన్న, అక్కన్న అతనిని స్వాగతించారు. అతను శ్రీశైలం యాత్ర చేసి, కర్నూలు దాటి, కడప గుండా జింజీకి నడిచాడు. బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంతంపై బీజాపూర్ హక్కులు 1680లో అతనికి అప్పగించబడ్డాయి. 1719 నుండి మరాఠాలు హైదరాబాద్‌తో సహా దక్కన్ ప్రాంతాల నుండి చౌత్, సర్దేశ్‌ముఖి కోరారు. పేష్వాలు పాల్ఖేడ్ (1728), ఉద్గీర్ (1760), రాక్షసభువన్ (1763), ఖర్దా (1795) వద్ద నిజాములతో పోరాడారు. నాగపూర్ భోంస్లేలు కర్ణాటకపై, ఉత్తర సర్కారులపై దాడులు చేశారు. రాయలసీమలో 1743 నుండి 1774 మధ్య కొన్నిసార్లు మరాఠాలు గుర్రంకొండ, పుంగనూరు, పెనుకొండలను పట్టుకున్నారు. 1792, 1799 మైసూరు ఒప్పందాలు, 1802–04 బ్రిటిష్ ఒప్పందాలు, 1818లో పేష్వా పతనంతో ఈ ప్రాంతంలో వారి అధికారం ముగిసింది.

కర్నూలు నవాబులు

సుమారు క్రీ.శ. 1690–1839

1680లలో మొఘల్ విజయం నుండి 1839లో బ్రిటిష్‌వారు దానిని కలుపుకునే వరకు, తుంగభద్ర హంద్రీని కలిసే చోట ఉన్న కర్నూలును జాగీరుగా (భూమి మంజూరు) పట్టుకున్న పన్నీ తెగకు చెందిన పఠాన్ కుటుంబం. మొఘల్ సేనాని దావూద్ ఖాన్ పన్నీ ఆ జాగీరును పొందాడు. అతని బంధువు ఇబ్రహీం ఖాన్ 1715లో కోటను స్వాధీనం చేసుకుని, 1724లో మొదటి నిజాంతో పోరాడుతూ చనిపోయాడు. హిమ్మత్ బహదూర్ ఖాన్ 1750–51లో నాసిర్ జంగ్, ముజఫర్ జంగ్ అనే ఇద్దరు నిజాములను చంపడంలో సహాయం చేసి, రెండవ పోరాటంలో చనిపోయాడు. ఆ తర్వాత ఫ్రెంచివారు కర్నూలుపై దాడి చేసి పట్టుకున్నారు. అతని సోదరుడు రణమస్త్ (మునవ్వర్) ఖాన్ 1752లో దానిని తిరిగి గెలుచుకుని, నిజాంకు, హైదర్ అలీకి, టిప్పు సుల్తాన్‌కు కప్పం చెల్లించాడు. 1800లో నిజాం ఆ కప్పాన్ని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి ఇచ్చాడు. చివరి నవాబు గులాం రసూల్ ఖాన్ కోటలో సైనికులు రహస్య ఆయుధ నిల్వను కనుగొన్న తర్వాత 1839లో అతనిని పదవి నుండి తొలగించారు. కర్నూలు బ్రిటిష్ జిల్లా అయింది.

కర్ణాటక (ఆర్కాటు) నవాబులు

సుమారు క్రీ.శ. 1710–1801

సుమారు 1710 నుండి 1801 వరకు ఆర్కాటు నుండి పాలించిన, కనుమల దిగువ కర్ణాటక (గుంటూరు నుండి కొల్లిడం వరకు తీరం) కు మొఘల్, తర్వాత అసఫ్ జాహీ గవర్నర్లు. వారి తెలుగు జిల్లాలు నెల్లూరు, ఒంగోలు, పల్నాడు. ఉదయగిరి జాగీరు, వెంకటగిరి, కాళహస్తి కప్పం చెల్లించే పాలెగాళ్లు కూడా వారి కిందే ఉన్నారు. మొదటి వంశం, సాదతుల్లా ఖాన్ నవాయత్‌లు, 1744లో అన్వరుద్దీన్ ఖాన్‌కు చోటిచ్చారు. అతను 1749లో అంబూరు వద్ద చంపబడ్డాడు. అతని కుమారుడు ముహమ్మద్ అలీ వాలాజా చందా సాహెబ్, ఫ్రెంచివారికి వ్యతిరేకంగా ఇంగ్లీషు సహాయంతో నవాబుగిరీని గెలుచుకున్నాడు. అతని సోదరుడు నజీబుల్లా నెల్లూరును పట్టుకుని తిరుగుబాటు చేశాడు. ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి, ప్రైవేటు రుణదాతలకు భారీగా అప్పుపడిన ముహమ్మద్ అలీ 1781లో తన ఆదాయాలను కంపెనీకి అప్పగించాడు. 1790–92లో కంపెనీ దేశాన్ని నిర్వహించింది. 1792లో దాని సైన్యం ఖర్చు చెల్లించడానికి అతను కట్టుబడ్డాడు. టిప్పు సుల్తాన్‌తో రహస్య ఉత్తరప్రత్యుత్తరాలు బయటపడిన తర్వాత, అజీముద్దౌలా 1801లో కర్ణాటక పాలనను అప్పగించాడు. నెల్లూరు, ఒంగోలు బ్రిటిష్ జిల్లా అయ్యాయి.

కడప నవాబులు

సుమారు క్రీ.శ. 1714–1779

కడప నుండి, సిద్ధవటం కోట నుండి మొదట మొఘలుల తరఫున, తర్వాత నిజాముల తరఫున కడప ప్రాంతాన్ని పాలించిన పఠాన్ (మియానా) నాయకులు. కడప గెజిటీర్ అబ్దుల్ నబీ ఖాన్ పాలనను 1714 నుండి లెక్కిస్తుంది. అతను సిద్ధవటం, గండికోట, కంభం, గుర్రంకొండలను పట్టుకుని, పుంగనూరు పాలెగాడు తనకు కప్పం చెల్లించేలా చేసి, బారామహల్‌పై దాడి చేశాడు. 1750లో నాసిర్ జంగ్ హత్యలో, 1751లో ముజఫర్ జంగ్‌పై దాడిలో ఒక కడప నవాబు పాల్గొన్నాడు. 1757లో మరాఠా సేనాని బల్వంత్ రావు నవాబు అబ్దుల్ మజీద్ ఖాన్‌ను ఓడించి చంపి, గుర్రంకొండను తీసుకున్నాడు. వివాదాస్పద వారసత్వం తర్వాత అబ్దుల్ హలీం ఖాన్ 1761 నుండి 1779లో హైదర్ అలీ అతనిని జయించి ఆ దేశాన్ని మీర్ సాహెబ్‌కు ఇచ్చే వరకు పాలించాడు. అది 1792లో నిజాంకు, 1800లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి వెళ్లింది.

అసఫ్ జాహీలు (నిజాములు)

క్రీ.శ. 1724–1948

హైదరాబాద్ నిజాముల రాజవంశం (1724–1948). 1724లో షకర్‌ఖేడా వద్ద ముబారిజ్ ఖాన్‌ను ఓడించి దక్కన్‌లో స్వతంత్రుడైన మొఘల్ ప్రతినిధి నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా దీనిని స్థాపించాడు. అతని మరణం తర్వాత ఫ్రెంచివారు, ఇంగ్లీషువారు ప్రత్యర్థి వారసులకు మద్దతు ఇచ్చారు. ఉత్తర సర్కారులు 1753లో ఫ్రెంచివారికి, 1766లో ఇంగ్లీషువారికి, రాయలసీమ దత్త మండలాలు 1800లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి వెళ్లాయి. తెలంగాణ నిజాం రాజ్యపు తెలుగు గుండెగా మిగిలింది. 1798–1800 సబ్సిడియరీ ఒప్పందంతో బ్రిటిష్ వారికి కట్టుబడిన నిజాములు చందూలాల్, మొదటి సాలార్ జంగ్ వంటి మంత్రుల ద్వారా పాలించారు. వారు 1853లో బేరార్‌ను బ్రిటిష్ వారికి అప్పగించి, 1902లో కౌలుకు ఇచ్చారు. మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ పాలనలో ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం వచ్చింది, హైదరాబాద్ పునర్నిర్మాణం జరిగింది. అతని ప్రభుత్వం 1948 సెప్టెంబర్‌లో ముగిసింది.

బనగానపల్లె సంస్థానం

సుమారు క్రీ.శ. 1724–1948

కర్నూలు జిల్లాలోని ఎర్రమల లోయలో బనగానపల్లె పట్టణం చుట్టూ సుమారు 255 చదరపు మైళ్ల చిన్న షియా నవాబు సంస్థానం. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి 1948 వరకు ఒకే కుటుంబం దానిని పట్టుకుంది. మొదటి నిజాం స్వతంత్రుడైనప్పుడు మొఘల్ ఖిల్లాదారు (కోట అధికారి) ముహమ్మద్ బేగ్ ఖాన్ చిన్న నవాబు అయ్యాడు. నిజాం ఆ జాగీరును (భూమి మంజూరు) నిర్ధారించాడు. 1783 నుండి టిప్పు సుల్తాన్ దానిని ఆక్రమించాడు. 1790లో నిజాం సైన్యంతో కలిసి ఆ కుటుంబం తమ్మడపల్లె వద్ద దానిని తిరిగి గెలుచుకుంది. 1800లో నిజాం తన నియంత్రణను ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి బదిలీ చేశాడు. కంపెనీ కప్పం తీసుకోలేదు. 1820లు లేదా 1830ల నుండి 1848 వరకు అప్పుల్లో ఉన్న జాగీరును మద్రాసు ప్రభుత్వం నిర్వహించింది. 1849 సనద్ కింద దానిని తిరిగి ఇచ్చింది. 1876లో పాలకుడికి వంశపారంపర్య నవాబు బిరుదు లభించింది. 1948 ఫిబ్రవరి 23న మద్రాసు ప్రభుత్వం పరిపాలనను చేపట్టింది.

గుత్తి మురారిరావు

సుమారు క్రీ.శ. 1741–1776

అనంతపురం ప్రాంతంలోని గుత్తి కొండ కోట కేంద్రంగా ఘోర్పడే కుటుంబపు చిన్న మరాఠా రాజ్యం. మురారిరావు ఘోర్పడే 1740ల నుండి 1776లో హైదర్ అలీ దానిని తీసుకునే వరకు దానిని పట్టుకున్నాడు. మొదటి నిజాం దానిని దక్కన్ సుబేదారు (గవర్నర్) కు లోబడిన ప్రాంతంగా గుర్తించాడు. అది పెనుకొండ, మడకశిర, కొడికొండ, తాడిపత్రిలను కలుపుకుని, అనంతపురం ప్రాంత పాలెగాళ్ల నుండి కప్పం తీసుకుంది. మురారిరావు అశ్వికులు కర్ణాటక యుద్ధాల్లో కిరాయికి పోరాడారు. హైదర్ 1762లో పెనుకొండ, మడకశిరలను తీసుకున్నాడు. 1765 మరాఠా శాంతి తర్వాత మురారిరావు కొన్ని కోటలను తిరిగి గెలుచుకుని, 1768లో హైదర్‌కు వ్యతిరేకంగా ఇంగ్లీషువారితో కలిసి పోరాడాడు. సుదీర్ఘ ముట్టడి తర్వాత అతను గుత్తిని కోల్పోయి, కబ్బాళదుర్గంలో బందీగా చనిపోయాడు. అతని కుటుంబ వంశం సండూరులో మనుగడ సాగించింది.

ఫ్రెంచి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ

క్రీ.శ. 1750–1759

తెలుగు దేశంలో ఫ్రెంచి కంపెనీ (Compagnie des Indes). అది 1669 నుండి మచిలీపట్నంలో, 1750కి ముందు నుండి యానాంలో వ్యాపారం చేసింది. డూప్లే, బుస్సీ నిజాములు ముజఫర్ జంగ్, సలాబత్ జంగ్ సింహాసనం ఎక్కడానికి సహాయం చేశారు. దానికి బదులుగా దక్కన్‌లో బుస్సీ సైన్యం ఖర్చు కోసం కంపెనీకి మచిలీపట్నం, దాని ప్రాంతం (1750), కొండవీడు ప్రాంతం (1751–52), ముస్తఫానగర్ (కొండపల్లి), ఏలూరు, రాజమహేంద్రవరం, శ్రీకాకుళం అనే నాలుగు ఉత్తర సర్కారులు (1753) లభించాయి. బుస్సీ విజయనగరం రాజా, జమీందారుల ద్వారా సర్కారులను పాలించాడు. 1757లో అతను బొబ్బిలిని నాశనం చేసి, ఇంగ్లీషు ఫ్యాక్టరీలను తీసుకున్నాడు. 1758 డిసెంబర్‌లో చందుర్తి (Condore) వద్ద కల్నల్ ఫోర్డ్ విజయం, 1759 ఏప్రిల్‌లో అతను మచిలీపట్నాన్ని దాడి చేసి పట్టుకోవడం తీరంలో ఫ్రెంచి పాలనను ముగించాయి. 1759 మే ఒప్పందం ద్వారా సలాబత్ జంగ్ ఫ్రెంచివారిని దక్కన్ నుండి బయటకు నెట్టాడు. అనేకసార్లు తీసుకుని తిరిగి ఇచ్చిన యానాం 1954 వరకు ఫ్రెంచివారి దగ్గరే ఉంది.

ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ

క్రీ.శ. 1759–1858

1611లో తీరంపై మొదట దిగిన దగ్గర నుండి 1858లో రాజ్ (Crown) స్వాధీనం చేసుకునే వరకు తెలుగు దేశంలో ఇంగ్లీషు ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ. నూట యాభై సంవత్సరాల పాటు అది గోల్కొండ రాజులు, మొఘలుల ఫర్మానాల కింద మచిలీపట్నం, నిజాంపట్నం, మాదాపొలం, వీరవాసరం, విశాఖపట్నం, ఇంజరం, బెండమూర్లంకలలోని ఫ్యాక్టరీల ద్వారా వ్యాపారం చేసింది. మద్రాసులోని దాని కోట 1639లో నాయకుడు దామెర్ల వెంకటాద్రి ద్వారా మంజూరైన భూమిపై ఉంది. ఫోర్డ్ ఫ్రెంచివారిని వెళ్లగొట్టిన తర్వాత దానికి మచిలీపట్నం ప్రాంతం (1759), 1765 చక్రవర్తి మంజూరు, 1766, 1768 నిజాం ఒప్పందాల ద్వారా ఐదు ఉత్తర సర్కారులు, గుంటూరు (1788), రాయలసీమ దత్త మండలాలు (1800), కర్ణాటకతో పాటు నెల్లూరు (1801) లభించాయి. అది చీఫ్‌లు, కౌన్సిళ్ల ద్వారా, తర్వాత కలెక్టర్ల ద్వారా పాలించింది. 1802–03లో తీర జమీందారులతో శాశ్వత శిస్తు ఒప్పందం చేసుకుంది. రాయలసీమ రైతులతో థామస్ మన్రో రైత్వారీ విధానం కింద శిస్తు నిర్ణయించింది. పద్మనాభం (1794) వద్ద విజయనగరం రాజా అధికారాన్ని, పాలెగాళ్ల అధికారాన్ని విరిచింది. 1832–33 గుంటూరు కరువు తర్వాత గోదావరి, కృష్ణా ఆనకట్టలు కట్టింది.

హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్ కాలపు మైసూరు

క్రీ.శ. 1761–1799

1761లో మైసూరుకు ప్రభువైన హైదర్ అలీ, 1799 వరకు పాలించిన అతని కుమారుడు టిప్పు సుల్తాన్ మైసూరు సరిహద్దును ఉత్తరం, తూర్పు వైపు తెలుగు దేశంలోకి విస్తరించారు. హైదర్ 1762లో మరాఠా మురారిరావు నుండి పెనుకొండ, మడకశిరలను తీసుకున్నాడు. 1768లో తన బావమరిది మీర్ సాహెబ్ ద్వారా గుర్రంకొండను తిరిగి పొందాడు. అతను 1775లో బళ్లారిని, 1776లో గుత్తిని తీసుకుని, 1779లో కడప నవాబును జయించాడు. కర్నూలు నవాబు, బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంత పాలెగాళ్లు అతనికి కప్పం చెల్లించేవారయ్యారు. మరాఠాలు, నిజాం, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీలతో వారి యుద్ధాలు పాక్షికంగా ఈ జిల్లాల కోసం జరిగాయి. 1792 ఒప్పందం ద్వారా టిప్పు కడప, గుర్రంకొండ, బళ్లారి, తాడిపత్రి ప్రాంతాన్ని నిజాంకు అప్పగించాడు. 1799లో శ్రీరంగపట్నంలో టిప్పు మరణం తర్వాత నిజాం గుత్తి, పెనుకొండ, మిగతావాటిని తీసుకున్నాడు. 1800లో అతను ఈ రెండు లాభాలనూ దత్త మండలాలుగా కంపెనీకి అప్పగించాడు.

బ్రిటిష్ రాజ్ (మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ)

క్రీ.శ. 1858–1947

1858లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ భూభాగాల బదిలీ నుండి 1947లో స్వాతంత్ర్యం వరకు మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని తెలుగు జిల్లాలపై బ్రిటిష్ రాజ్ (Crown) పాలన. మద్రాసులో గవర్నర్ ఇన్ కౌన్సిల్ కింద, తీరాన్ని, రాయలసీమను కలెక్టర్లు, రెవెన్యూ బోర్డు, జిల్లా, తాలూకా బోర్డులు, మునిసిపాలిటీల ద్వారా పాలించారు. జిల్లాలను మళ్లీ మళ్లీ గీశారు (1859లో గోదావరి, కిస్ట్నా, 1882లో అనంతపురం, 1904లో గుంటూరు, 1911లో చిత్తూరు, 1925లో పశ్చిమ గోదావరి). 1860లో నిజాం భద్రాచలం, రేకపల్లి తాలూకాలను అప్పగించాడు. రైత్వారీ భూములను సర్వే చేసి శిస్తు నిర్ణయించారు. ఈనాం కమిషన్ ఈనాంలను నమోదు చేసింది. విజయనగరం, బొబ్బిలి, పిఠాపురం, వెంకటగిరి, కాళహస్తి, కార్వేటినగరం గొప్ప జమీందారీలు తమ శాశ్వత శిస్తు ఒప్పందాలను నిలుపుకున్నాయి. గోదావరి, కృష్ణా డెల్టాలకు సాగునీరు వచ్చింది. రైల్వేలు బెజవాడ, వాల్తేరు చేరాయి. 1876–78 మహా కరువు దత్త మండలాలను ఖాళీ చేసింది. 1879–80 రంప తిరుగుబాటు ప్రెసిడెన్సీలో క్రమబద్ధ సైన్యం అవసరమైన చివరి తిరుగుబాటు.

చంద్రగుప్త మౌర్యుడు

సుమారు క్రీ.పూ. 322 – క్రీ.పూ. 296

మౌర్య సామ్రాజ్య స్థాపకుడు (పాలన దాదాపు క్రీ.పూ. 322–296). ఆయన సామ్రాజ్యం బహుశా తెలుగు దేశానికి చేరలేదు. కానీ ఆయన ఆస్థానంలోని గ్రీకు రాయబారి మెగస్తనీస్ ఆంధ్రులను, కళింగులను సొంత రాజులు, సైన్యాలు ఉన్న శక్తివంతమైన ప్రజలుగా వర్ణించాడు.

బిందుసారుడు

సుమారు క్రీ.పూ. 296 – క్రీ.పూ. 268

రెండవ మౌర్య చక్రవర్తి (పాలన దాదాపు క్రీ.పూ. 296–268), చంద్రగుప్తుని కొడుకు, అశోకుడి తండ్రి. ఆయన మౌర్య పాలనను దక్షిణానికి విస్తరించాడని తర్వాతి రచయితలు నమ్మారు. కానీ తెలుగు దేశం ఎప్పుడు సామ్రాజ్యం కిందకు వచ్చిందో ఏ రికార్డూ చెప్పదు.

అశోకుడు

సుమారు క్రీ.పూ. 268 – క్రీ.పూ. 226

మూడవ మౌర్య చక్రవర్తి (క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం). కర్నూలు జిల్లాలోని ఎర్రగుడి, రాజుల మందగిరిలలోని ఆయన శాసనాలు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో దొరికిన అతి పురాతన లిఖిత రికార్డులలో ఉన్నాయి. ఆయన కళింగ యుద్ధం గోదావరికి ఉత్తరాన ఉన్న తీరం వరకు చేరింది. ఆయన పదమూడవ శిలా శాసనం ఆంధ్రుల పేరు చెబుతుంది.

గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి

సుమారు క్రీ.శ. 113–138

క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం మొదట్లో శాతవాహన రాజు. ఆయన క్షహరాత క్షత్రపుడు నహపానుని పడగొట్టి పశ్చిమ దక్కన్‌ను తిరిగి గెలుచుకున్నాడు. ఆయన తల్లి గౌతమీ బాలశ్రీ వేయించిన నాసిక్ గుహ శాసనం ద్వారానే ప్రధానంగా ఆయన పనుల గురించి తెలుస్తుంది. ఆయన కృష్ణా లోయను కూడా పాలించాడా అనే విషయంపై వివాదం ఉంది.

వాసిష్ఠీపుత్ర పులుమావి

సుమారు క్రీ.శ. 138–170

గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి కొడుకు, వారసుడు. దిగువ కృష్ణా లోయలోని ఒక శాసనంలో పేరు ఉన్న అతి తొలి శాతవాహన రాజు. బహుశా తన మామ అయిన శక క్షత్రపుడు రుద్రదాముని చేతిలో ఆయన పశ్చిమ దక్కన్‌లో చాలా భాగాన్ని కోల్పోయాడు. బళ్లారి జిల్లాలోని మ్యాకదోని వద్ద ఒక శిలాశాసనంలో కూడా పులుమావి అనే రాజు పేరు ఉంది.

శివస్కందవర్మ (పల్లవ)

సుమారు క్రీ.శ. 250–275

తన సొంత శాసనాల నుంచి తెలిసిన అతి తొలి పల్లవ రాజు. యువరాజుగా ఆయన తెలుగు దేశమైన ఆంధ్రాపథంలో ఒక గ్రామాన్ని ఇస్తూ, కాంచీపురం నుంచి ధాన్యకటకం (అమరావతి)లోని తన అధికారికి మయిదవోలు ఫలకాలను పంపాడు. రాజుగా ఆయన హిరహడగల్లి ఫలకాలను జారీ చేసి, అశ్వమేధం చేశానని చెప్పుకున్నాడు. ఆయన కాలం వివాదాస్పదం: 3వ శతాబ్దం మొదటి భాగం నుంచి 4వ శతాబ్దం మధ్య వరకు.

రెండవ నందివర్మ (శాలంకాయన)

సుమారు క్రీ.శ. 420–445

వేంగి శాలంకాయన రాజు, చండవర్మ పెద్ద కొడుకు, ఆ వంశంలో అత్యంత బాగా నమోదైన రాజు. ఆయన 7వ పాలనా సంవత్సరపు కొల్లేరు ఫలకాలు, 10వ సంవత్సరపు పెదవేగి ఫలకాలు, బహుశా కంతేరు దానశాసనాలలో ఒకటి ఆయనవి. ఆయన తనను తాను పరమ భాగవత (భగవంతుని పరమ భక్తుడు) అని పిలుచుకుని, విష్ణువు దేవాలయానికి భూమి ఇచ్చాడు. చాలా మంది పండితులు ఆయనను 5వ శతాబ్దం మొదటి సగం లేదా మధ్య కాలానికి చెందినవాడిగా చెబుతారు.

రెండవ స్కందవర్మ (పల్లవ)

సుమారు క్రీ.శ. 450–475

నెల్లూరు–గుంటూరు ప్రాంతపు పల్లవ రాజు. ఆయన పాలనలో 33వ సంవత్సరంలో తాంబ్రప నుంచి జారీ చేసిన మొదటి ఓంగోడు దానశాసనం నుంచి ఆయన తెలుసు. ఆ దానశాసనం ఆయన పూర్వీకులను అశ్వమేధ యాగం చేసిన కుమారవిష్ణువు వరకు ఇస్తుంది. ఆయన యువరాజు విష్ణుగోపుని తండ్రి, సింహవర్మ తాత. సింహవర్మ దానశాసనాలు అదే ప్రాంతం నుంచి వస్తాయి.

రెండవ పులకేశి

సుమారు క్రీ.శ. 609–642

బాదామి చాళుక్య రాజు (609–642), మొదటి కీర్తివర్మ కొడుకు. ఆయన కళింగులను, కోసలులను అణచివేశాడని, పిష్టపుర (పిఠాపురం) కోటను తీసుకున్నాడని, 'కునాల జలాన్ని' (కొల్లేరు సరస్సుగా భావిస్తారు) ధ్వంసం చేశాడని, పల్లవ రాజును కంచి గోడల వెనక్కి తరిమాడని 634–35 నాటి ఆయన ఐహోళె శాసనం చెబుతుంది. జయించిన వేంగి దేశాన్ని ఆయన తన తమ్ముడు, తూర్పు చాళుక్యుల స్థాపకుడు విష్ణువర్ధనునికి ఇచ్చాడు. దాదాపు 631 నాటి ఆయన కొప్పరం ఫలకాలు గుంటూరు ప్రాంతంలో భూమిని ఇస్తాయి. బహుశా 642లో పల్లవ మొదటి నరసింహవర్మ బాదామిని తీసుకున్నప్పుడు ఆయన చనిపోయాడు.

కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడు

సుమారు క్రీ.శ. 615–633

బాదామి చాళుక్య రాజు రెండవ పులకేశి తమ్ముడు, వేంగి తూర్పు చాళుక్య వంశ స్థాపకుడు. ఆయన తన అన్నకు యువరాజుగా సేవ చేసి, కొత్తగా జయించిన తూర్పు తీరాన్ని పాలించాడు. ఆలస్యంగా అయినా 632 నాటికి ఆయన అక్కడ స్వతంత్ర రాజు అయ్యాడు. ఆయన పాలనను సాధారణంగా 615–633 నాటిదిగా చెబుతారు, కానీ వేంగిలో ఆయన పాలన ప్రారంభాన్ని పండితులు దాదాపు 605 నుంచి 631 తర్వాత వరకు ఎక్కడైనా ఉంచారు.

మొదటి జయసింహుడు (తూర్పు చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 633–663

వేంగి రెండవ తూర్పు చాళుక్య రాజు (దాదాపు 633–663), కుబ్జ విష్ణువర్ధనుని పెద్ద కొడుకు. ఆయన నాలుగు తామ్ర దానశాసనాలు తెలుసు. అవి ఉదయపురం, ఆసనపురం నుంచి జారీ అయ్యాయి. కృష్ణా–గోదావరి ప్రాంతంలోని గ్రామాలను అవి బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చాయి. తర్వాతి శాసనాలలో చాలావరకు ఆయనకు 33 సంవత్సరాల పాలన ఇస్తాయి, ఒకటి 30 ఇస్తుంది. కాలక్రమాన్ని నిర్ణయించిన పండితులు దేనిని అనుసరించాలనే విషయంలో ఏకీభవించలేదు.

రెండవ విష్ణువర్ధనుడు (తూర్పు చాళుక్య)

క్రీ.శ. 663–672

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (663–672), ఇంద్ర-భట్టారకుని కొడుకు, మొదటి జయసింహుని సోదరుని కొడుకు. జయసింహుడు ఆయనను దత్తత తీసుకుని ఉండవచ్చు. ఆయన రెండు దానశాసనాలు రోజు వరకు తేదీని లెక్కించగల అతి తొలి తూర్పు చాళుక్య శాసనాలు. జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ మొత్తం వంశపు కాలక్రమాన్ని వాటిపై నిర్మించారు. ఆయన తర్వాత ఆయన కొడుకు మంగి-యువరాజు వచ్చాడు. 673 నాటి మంగి-యువరాజు దానశాసనం ఒంగోలు ప్రాంతంలోని చెందలూరులో దొరికింది.

మంగి యువరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 672–696

వేంగి తూర్పు చాళుక్యులలో ఐదవ రాజు (దాదాపు 672–696), రెండవ విష్ణువర్ధనుని కొడుకు. ఆయన సొంత దానశాసనాలు ఆయనను సర్వలోకాశ్రయ, 'మానవులందరికీ ఆశ్రయం' అని, ఆయన ముద్ర విజయసిద్ధి అని అంటాయి. తర్వాతి దానశాసనాలు మాత్రమే మంగి యువరాజు అనే పేరు ఇస్తాయి. యువరాజు బిరుదు ఆ పేరుకు ఎందుకు అంటుకుందో ఏ ఆధారమూ వివరించదు. ఆయన రెండు దానశాసనాలు మిగిలి ఉన్నాయి; ఒంగోలు ప్రాంతంలోని చెందలూరు నుంచి వచ్చిన వాటిలో ఒకటి 673 మే 6 నాటిది. ఆయన తర్వాత ఆయన కొడుకులు ముగ్గురు పాలించారు: రెండవ జయసింహుడు, కొక్కిలి, మూడవ విష్ణువర్ధనుడు.

రెండవ జయసింహుడు (తూర్పు చాళుక్యుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 696–709

వేంగి తూర్పు చాళుక్యులలో ఆరవ రాజు (దాదాపు 696–709), మంగి యువరాజు పెద్ద కొడుకు. తర్వాతి దానశాసనాలు ఆయనకు పదమూడు సంవత్సరాల పాలన ఇస్తాయి. ఆయన తెలిసిన ఏకైక దానశాసనం కర్మ రాష్ట్ర జిల్లాలోని పెనుకపర్రు నుంచి వచ్చింది. అది ఆయనను సకలలోకాశ్రయ జయసింహ వల్లభ అంటుంది. మొదటి జయసింహునితో ఆయన సర్వసిద్ధి అనే ఉపనామాన్ని పంచుకున్నాడని దాని ముద్ర చూపిస్తుంది. ఆయన తర్వాత సింహాసనం కొద్ది కాలం ఆయన సవతి సోదరుడు కొక్కిలికి, తర్వాత ఆయన సోదరుడు మూడవ విష్ణువర్ధనునికి వెళ్లింది.

మూడవ విష్ణువర్ధనుడు (తూర్పు చాళుక్య)

క్రీ.శ. 709–746

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (709–746), మంగి-యువరాజు కొడుకు. తన సవతి తమ్ముడు కొక్కిలిని బహిష్కరించి ఆయన సింహాసనం ఎక్కి, 37 సంవత్సరాలు పాలించాడు. ఆయన దానశాసనాలు ఇద్దరు రాణుల పేర్లు చెబుతాయి. వాటిలో ఒకటి బెజవాడలోని ఒక జైన ఆలయానికి పాత దానాన్ని పునరుద్ధరించింది. ఆ వంశపు శాసనాలలో జైనుల అతి తొలి ప్రస్తావన అదే. రెండవ నందివర్మ సేనాని ఒక శత్రువును ఆయన రాజ్యం నుంచి తరిమాడని ఒక పల్లవ శాసనం చెప్పుకుంటుంది.

నాల్గవ విష్ణువర్ధనుడు (తూర్పు చాళుక్య)

క్రీ.శ. 764–799

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (764–799), మొదటి విజయాదిత్యుని కొడుకు, రెండవ విజయాదిత్యుని తండ్రి. పశ్చిమ దక్కన్ రాష్ట్రకూటులతో మొదటి నమోదైన ఘర్షణలు ఆయన పాలనలో జరిగాయి. రెండవ గోవిందుడు వేంగి ప్రభువును అణచివేశాడని 770–71 నాటి ఒక రాష్ట్రకూట దానశాసనం చెప్పుకుంటుంది. తర్వాతి ఒక శాసనంలో రెండవ గోవిందుడు వేంగి రాజును తన సహాయానికి పిలుస్తాడు. చరిత్రకారులు ఈ శాసనాలను వేర్వేరుగా చదువుతారు.

మొదటి అమ్మరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 918–925

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (918–925), మొదటి చాళుక్య భీముని మనవడు. రాష్ట్రకూటులతో చేతులు కలిపిన తన సొంత బంధువుల కుట్రను ఎదిరించి ఆయన సింహాసనం ఎక్కాడు. ఆయన బిరుదు రాజమహేంద్ర కారణంగా, రాజమహేంద్రవరానికి (రాజమహేంద్రపురం) ఆయన పేరే పెట్టారని జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ సూచించారు. 925లో ఆయన మరణంతో వంశంలోని శాఖల మధ్య తొమ్మిది సంవత్సరాల అంతర్యుద్ధం మొదలైంది. బాల్యంలోనే పదవి నుంచి తొలగించిన ఆయన కొడుకు బేత-ఐదవ విజయాదిత్యుడు పిఠాపురం చాళుక్య రాకుమారుల వంశాన్ని స్థాపించాడు.

రెండవ చాళుక్య భీముడు (రాజభీముడు)

సుమారు క్రీ.శ. 934–945

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (దాదాపు 934–945). ఆయనను రాజభీముడు అని పిలిచారు. ఆయన నాల్గవ విజయాదిత్యుని కొడుకు. తన సవతి సోదరుడు మొదటి అమ్మరాజు మరణం తర్వాత జరిగిన అంతర్యుద్ధాన్ని ఆయన రెండవ యుద్ధమల్లుడిని వెళ్లగొట్టి ముగించాడు. ఆయన దానశాసనాలు ఆయన జయించిన శత్రువుల పెద్ద జాబితాను ఇస్తాయి. వారిలో రాష్ట్రకూట రాజు నాల్గవ గోవిందుని సైన్యం, మైసూరు ప్రాంతపు నొళంబ, గంగ రాకుమారులు ఉన్నారు. ఆయన రాజులు రెండవ అమ్మరాజు, దానార్ణవుల తండ్రి.

రెండవ అమ్మరాజు

క్రీ.శ. 945–970

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (945–970), రెండవ చాళుక్య భీముడు, లోకమహాదేవిల కొడుకు. 945 డిసెంబర్ 5న బాలుడిగా ఉన్నప్పుడే ఆయనకు పట్టాభిషేకం జరిగింది. వంశ చరిత్రలో ఖచ్చితమైన తేదీ తెలిసిన మొదటి సంఘటన ఇదే. దాదాపు 956లో రెండవ యుద్ధమల్లుని కొడుకు బాడపకు మద్దతుగా రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ కృష్ణుడు వేంగిపై దండెత్తాడు. అమ్మరాజు కళింగకు వెళ్లాడు. ఆయన పారిపోయాడా లేక పోరాడాడా, ఆయన సవతి సోదరుడు దానార్ణవుడు అప్పుడు ఆయన పేరు మీద పాలించాడా లేక తన పేరు మీదే పాలించాడా అనే విషయాలపై వివాదం ఉంది. ఆయన అనేక దానశాసనాలలో జైన దేవాలయాలకు, బెజవాడలోని కాలాముఖ శైవ సమాజానికి ఇచ్చిన దానాలు ఉన్నాయి.

బాడపుడు

సుమారు క్రీ.శ. 956

తూర్పు చాళుక్యుల కనిష్ఠ శాఖకు చెందిన రాకుమారుడు, రెండవ యుద్ధమల్లుని కొడుకు, రెండవ తాలుని అన్న. రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ కృష్ణుని సాయంతో రెండవ అమ్మరాజును వేంగి నుంచి వెళ్లగొట్టానని ఆయన తన ఆరుంబాక ఫలకాలలో చెప్పుకున్నాడు. ఆయన సామ్రాజ్య బిరుదులు తీసుకున్నాడు. ఆయన దాదాపు 956లో వెలనాడు జిల్లాలో కొద్ది కాలం పాలించాడా, లేక తర్వాతి దానశాసనాలు అరాజక కాలం (పాలనలో విరామం) అని పిలిచే 27 సంవత్సరాలు పాలించాడా అనే విషయంలో పండితులు ఏకీభవించరు.

రెండవ తాలుడు (విష్ణువర్ధనుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 956

చిన్న శాఖకు చెందిన తూర్పు చాళుక్య రాకుమారుడు. విష్ణువర్ధనుడు అని కూడా పిలుస్తారు. రెండవ యుద్ధమల్లుని కొడుకు, బాడపుని తమ్ముడు. 'తన పాలనా కాలంలో' చేసిన ఆయన ఏకైక తెలిసిన దానశాసనం, శ్రీపూండి ఫలకాలు, తన సేవలో తండ్రి చనిపోయిన ఒక మంత్రికి వెలనాడు జిల్లాలోని ఒక చిన్న గ్రామాన్ని ఇస్తుంది. దాని ముద్రపై కుటుంబపు త్రిభువనాంకుశకు బదులు త్రిభువనసింహ అని ఉంది. దీని వల్ల ఆయన వేంగి సింహాసనం నుంచి పాలించాడా అని దాని ఇద్దరు సంపాదకులూ సందేహించారు.

మూడవ అరికేసరి (వేములవాడ చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 966–973

రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ కృష్ణుని సామంతుడైన, తెలిసిన చివరి వేములవాడ చాళుక్య రాజు. 966 ఏప్రిల్ 7 నాటి ఆయన పర్భణి తామ్ర ఫలకాలు సబ్బి వేయి ప్రాంతంలోని ఒక గ్రామాన్ని జైన పండితుడు సోమదేవసూరికి శుభధామ జినాలయం కోసం ఇస్తాయి. ఆ దేవాలయాన్ని ఆయన తండ్రి రాజధాని వేములవాడలో కట్టించాడు. రేపాకలోని 968 నాటి ఒక శాసనం ఆయనను ఒక జైన దేవాలయ నిర్మాతగా పేర్కొంటుంది. 973 వరకు ఉన్న సంవత్సరాలలో కళ్యాణి చాళుక్యులు తెలంగాణను తీసుకోవడంతో ఈ కుటుంబ పాలన ముగిసింది.

దానార్ణవుడు

క్రీ.శ. 970–973

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (970–973), రెండవ అమ్మరాజు సవతి అన్న, రెండవ చాళుక్య భీముని కొడుకు. దాదాపు 956లో రెండవ అమ్మరాజు కళింగకు వెళ్లినప్పుడు, ఆయన రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ కృష్ణుని మద్దతుతో రాజ్యాన్ని నిలుపుకున్నాడు. కాకతీయ నాయకుడు గుండ్యన కోరిక మేరకు ఇచ్చిన ఆయన మంగల్లు దానశాసనం కాకతీయ కుటుంబం పేరు చెప్పిన తొలి శాసనం. ఆయన మూడు సంవత్సరాల పాలన తర్వాత ఇరవై ఏడు సంవత్సరాలు వేంగికి పాలకుడు లేడని తర్వాతి శాసనాలు చెబుతాయి. చోళుల సాయంతో ఆయన కొడుకులు శక్తివర్మ, విమలాదిత్యులను తిరిగి సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టే వరకు ఇది సాగింది.

మొదటి రాజరాజు (చోళ)

సుమారు క్రీ.శ. 985–1014

985 నుంచి తంజావూరు చోళ రాజు, చోళ సామ్రాజ్య స్థాపకుడు. తూర్పు చాళుక్య దేశమైన వేంగై నాడును జయించానని ఆయన శాసనాలు చెప్పుకుంటాయి. దాదాపు 999లో తూర్పు చాళుక్య రాకుమారుడు మొదటి శక్తివర్మ వేంగి సింహాసనానికి తిరిగి రావడానికి ఆయన సాయం చేశాడు. ఆయన తన కూతురు కుందవదేవిని శక్తివర్మ తమ్ముడు విమలాదిత్యునికి ఇచ్చి పెళ్లి చేశాడు. తూర్పు చాళుక్యులను చోళ సామంతులుగా, రెండు తరాల తర్వాత చోళ చక్రవర్తులుగా చేసిన పొత్తు దీనితో మొదలైంది. ఆయన పాలనలోని శాసనాలు కాళహస్తిలో దొరుకుతాయి. నెల్లూరు ప్రాంతంలో ఒక వైదుంబ నాయకుడు ఆయన కింద పాలించాడు.

మొదటి బేతరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 996–1051

తొలి కాకతీయ నాయకుడు (దాదాపు 996–1051). ఆయనను గరుడ బేత అని కూడా పిలిచారు. బాలుడిగా ఉన్నప్పుడే యుద్ధంలో తండ్రిని కోల్పోయాడు. తర్వాత కుటుంబపు హోదాను తిరిగి సంపాదించాడు. సనిగరంలో 1051 నాటి శాసనం ఆయన తెలిసిన ఏకైక శాసనం. మంగల్లు దానశాసనం తర్వాత అది అతి పురాతన కాకతీయ శాసనం.

మొదటి శక్తివర్మ (తూర్పు చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 999–1011

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (దాదాపు 999–1011), దానార్ణవుని పెద్ద కొడుకు. తర్వాతి దానశాసనాలు చెప్పినట్లు, వేంగికి పాలకుడు లేని 27 సంవత్సరాల తర్వాత ఆయన సింహాసనం ఎక్కాడు. ఈ సమయంలో చోళ రాజు మొదటి రాజరాజు వేంగిలో క్రమాన్ని పునరుద్ధరించాడని చెబుతారు. చరిత్రకారులు శక్తివర్మ సింహాసనారోహణను చోళుల పునరుద్ధరణగా చదివారు. చాళుక్య చంద్ర అనే ఆయన బిరుదు గల బంగారు నాణేలు అరకాన్‌లో దొరికాయి.

విమలాదిత్యుడు

క్రీ.శ. 1011–1022

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (1011–1022), మొదటి శక్తివర్మ తమ్ముడు. ఆయన 1011 మే 10న పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు. చోళ యువరాజు రాజేంద్రుడు ఆయనను ఓడించాడు. ఆయన కొన్ని సంవత్సరాలు చోళ ఆస్థానంలో గడిపినట్లు కనిపిస్తుంది. అక్కడ ఆయన చోళ రాజు మొదటి రాజరాజు కూతురు కుందవదేవిని పెళ్లి చేసుకున్నాడు. వారి కొడుకు రాజరాజ నరేంద్రుడు ఆయన తర్వాత వచ్చాడు.

మొదటి రాజేంద్రుడు (చోళ)

సుమారు క్రీ.శ. 1012–1043

1012 నుంచి చోళ రాజు, మొదటి రాజరాజు కొడుకు, గంగైకొండచోళపుర స్థాపకుడు. రాకుమారుడిగా ఆయన తన సోదరి భర్త, తూర్పు చాళుక్య విమలాదిత్యుని ఓడించి, మహేంద్రగిరిపై విజయ స్తంభాన్ని నిలిపాడు. రాజుగా ఆయన పశ్చిమ చాళుక్య రెండవ జయసింహునితో పోరాడి, కొల్లిప్పాక్కై (కొలనుపాక)ని తనదిగా చెప్పుకున్నాడు. కృష్ణశాస్త్రి 1028 నాటిదిగా చెప్పిన దండయాత్రలో, ఆయన స్వయంగా గోదావరి మీద వేచి ఉండగా ఆయన సేనాపతి గంగ వరకు దండెత్తాడు. ఆయన కూతురు అమ్మంగదేవి తూర్పు చాళుక్య రాజరాజ నరేంద్రుని పెళ్లి చేసుకుంది. ఆమె మొదటి కులోత్తుంగుని తల్లి.

రాజరాజ నరేంద్రుడు

క్రీ.శ. 1022–1063

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (పట్టాభిషేకం 1022, మరణం దాదాపు 1061–63). ఆయన ఒక చోళ రాకుమార్తె కొడుకు, మరో చోళ రాకుమార్తె భర్త. ఆయన రాజమహేంద్రవరం నుంచి పాలించాడు. చోళులు, పశ్చిమ చాళుక్యుల జోక్యం, ఆయన సవతి సోదరుడు ఏడవ విజయాదిత్యుని తిరుగుబాటు ఆయన పాలనను కలవరపరిచాయి. మిగిలి ఉన్న అతి పురాతన తెలుగు సాహిత్య రచన మహాభారతం రచయిత నన్నయ పోషకుడిగా తెలుగు సంప్రదాయం ఆయనను గుర్తుంచుకుంటుంది.

నాల్గవ కుసుమాయుధుడు (ముదిగొండ చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 1040–1065

చాళుక్యుల ముదిగొండ శాఖ నాయకుడు. ఒక సంస్కృత తామ్ర దానశాసనం, మొగలిచెరువుల దానశాసనం ద్వారా ఆయన తెలుసు. 1899లో సెసిల్ బెండాల్ దానిని హైదరాబాద్‌లోని నిజాం ఖజానాలో కనుగొని, 1903లో ప్రచురించారు. అది మంచికొండ జిల్లాలో కొరవి దగ్గరి ఒక గ్రామాన్ని ఒక బ్రాహ్మణుడికి ఇస్తుంది. కోకిరాజు నుంచి ఆ కుటుంబపు ఎనిమిది తరాలను అది ఇస్తుంది. బెండాల్ అక్షరాలను 11వ శతాబ్దం లేదా ఆ తర్వాతి కాలానివిగా చెప్పారు; ఎన్. వెంకటరమణయ్య నాల్గవ కుసుమాయుధుడిని దాదాపు 1040–1065లో ఉంచారు.

మొదటి ప్రోలరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 1052–1076

కాకతీయ నాయకుడు (దాదాపు 1052–1076), మొదటి బేతరాజు కొడుకు. ఆయన పశ్చిమ చాళుక్య రాజు త్రైలోక్యమల్లుని (మొదటి సోమేశ్వరుడు) కోసం పోరాడాడు. ఆ రాజు ఆయనకు అనుమకొండ జిల్లాను శాశ్వత సామంత భూమిగా (రాజు నుంచి పొందిన భూమి) ఇచ్చాడు. ఆయనకు అరిగజకేసరి అనే బిరుదు ఉంది. కుటుంబపు వరాహ చిహ్నాన్ని తర్వాత ఆయనకు ఆపాదించారు.

మొదటి కులోత్తుంగ చోళుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1063–1118

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాకుమారుడు, రాజరాజ నరేంద్రుడు, చోళ రాకుమారి అమ్మంగదేవిల కొడుకు. రాజేంద్రుడు (రాజేంద్ర చోడుడు, రెండవ రాజేంద్రుడు)గా ఆయన 1063లో వేంగికి వారసుడు. 1070లో ఆయన చోళ సింహాసనాన్ని ఆక్రమించి, దాదాపు 1118 వరకు మొదటి కులోత్తుంగ చోళుడిగా పాలించాడు. ఆయన తూర్పు చాళుక్య, చోళ కిరీటాలను ఏకం చేశాడు. వేంగిని మొదట తన బాబాయి ఏడవ విజయాదిత్యుని ద్వారా, తర్వాత ప్రతినిధి పాలకులుగా తన సొంత కొడుకుల ద్వారా పాలించాడు.

ఏడవ విజయాదిత్యుడు (తూర్పు చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 1063–1076

తూర్పు చాళుక్య యువరాజు, విమలాదిత్యుని కొడుకు, రాజరాజ నరేంద్రుని సవతి సోదరుడు. ఆయన దాదాపు 1063 నుంచి దాదాపు 1076–77లో తన మరణం వరకు వేంగిని పాలించాడు. మొదట తన సోదరుని కొడుకు రాజేంద్రుని (మొదటి కులోత్తుంగుని)తో పోటీలో, తర్వాత ఆయన రాజప్రతినిధిగా పాలించాడు. దాదాపు 1030–35లో ఆయన రాజరాజు నుంచి వేంగిని కూడా ఆక్రమించాడని, 1061లో తన సొంత కొడుకు రెండవ శక్తివర్మను అక్కడ నిలిపాడని 20వ శతాబ్దంలో దొరికిన దానశాసనాలు చూపిస్తాయి.

రెండవ బేతరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 1076–1108

తన అధిపతి పశ్చిమ చాళుక్య రాజు ఆరవ విక్రమాదిత్యుని నుంచి త్రిభువనమల్ల అనే పేరు తీసుకున్న కాకతీయ నాయకుడు (దాదాపు 1076–1108). ఆయన చాళుక్యుల సామంతుడిగా (కింది పాలకుడు) అనుమకొండను పాలించాడు. తన మంత్రి ద్వారా సబ్బినాడు జిల్లాను సంపాదించాడు. కాలాముఖ శైవ గురువు రామేశ్వర పండితునికి భూములు ఇచ్చాడు.

మొదటి గొంకరాజు (వెలనాడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1076–1117

వెలనాటి చోడులలో మొదటి ప్రముఖ నాయకుడు. ఆయన చోళ–చాళుక్య చక్రవర్తి మొదటి కులోత్తుంగుని అధికారిగా ఆంధ్ర దేశాన్ని, లేదా దానిలో ఒక భాగాన్ని పాలించాడు. చేబ్రోలులోని ఆయన శాసనం ఒకటి తేదీ 1076. ఎం. రామారావు ఆయన పాలనను 1076 నుంచి 1117 వరకుగా చెప్పారు. ఆయన కొడుకు చోడుడు (మొదటి రాజేంద్ర చోడుడు)ను కులోత్తుంగుడు దత్తత తీసుకుని వేంగి పాలకుడిగా చేశాడు.

వీర చోడుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1078–1093

మొదటి కులోత్తుంగుని కొడుకు, వేంగి రాజప్రతినిధి. ఆయన 1078 ఆగస్టు 23న పదవి చేపట్టాడు. ఆయన పెద్దన్న చోడగంగుని కోసం 1084లో ఆయనను వెనక్కి పిలిపించి, దాదాపు 1088–89లో మళ్లీ పంపారు. ఆయన చెల్లూరు, పిఠాపురం రాగి ఫలకాలలో పూర్తి తూర్పు చాళుక్య వంశ క్రమం, కులోత్తుంగుడు వేంగిని తన తండ్రి సోదరునికి, కొడుకులకు ఎలా అప్పగించాడో అనే కథనం ఉన్నాయి.

రెండవ తొండయ (కందూరు తొండరస)

సుమారు క్రీ.శ. 1088–1091

కందూరు చోడ నాయకుడు, కందూరు మహామండలేశ్వర తొండరస చోళ మహారాజు. 1088 డిసెంబర్‌లో ఆయన పశ్చిమ చాళుక్య ఆరవ విక్రమాదిత్యుని కోసం కొల్లిపాకె ఏడు వేల రాష్ట్రాన్ని పాలిస్తున్నాడు. పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆయనను రెండవ చోడ భీముని పెద్ద కొడుకుగా, మైలాంబ భర్తగా చేశారు. 1124 నాటి ఆమె పానుగల్లు శాసనం వారి ముగ్గురు కొడుకుల పేర్లను ఉదయాదిత్యుడు, భీముడు, గోకర్ణుడు అని చెబుతుంది.

దుర్గరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 1108–1116

కాకతీయ నాయకుడు రెండవ బేతరాజు పెద్ద కొడుకు. కాజీపేటలోని 1098 నాటి ఒకే ఒక్క శాసనం ద్వారా ఆయన గురించి తెలుస్తుంది. ఆయన తమ్ముడు రెండవ ప్రోలరాజు అధికారం చేపట్టే ముందు, దాదాపు 1108, 1116 మధ్య ఆయన కొద్ది కాలం పాలించి ఉండవచ్చు.

కుమార తైలపుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1110–1141

పశ్చిమ చాళుక్య రాకుమారుడు, ఆరవ విక్రమాదిత్యునికి రాణి చందలాదేవి ద్వారా పుట్టిన కొడుకు. కనీసం 1110 నుంచి ఆయన తన రాజధాని కొలూరు నుంచి దక్షిణ తెలంగాణలోని కందూరు వెయ్యి జిల్లాను పాలించాడు. తన సోదరుడు మూడవ సోమేశ్వరుని కాలంలో ఆయన స్వతంత్రుడు కావడానికి ప్రయత్నించాడని పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి వాదించారు. కాకతీయ రెండవ ప్రోలరాజు బంధించి విడిచిపెట్టిన 'తైలపదేవుడు' తైలపుడే అని కూడా ఆయన వాదించారు. పూర్వ రచయితలు ఈ సంఘటనను మూడవ తైలప రాజుకు ముడిపెట్టారు.

రెండవ ప్రోలరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 1116–1157

కాకతీయ నాయకుడు (పాలన దాదాపు 1116–1157), రెండవ బేతరాజు కొడుకు, రుద్రదేవుని తండ్రి. పశ్చిమ చాళుక్య సామంతుడిగా (అధీన పాలకుడు) ఆయన అనుమకొండ చుట్టూ ఉన్న ప్రత్యర్థి నాయకులను ఓడించాడు. తీర ఆంధ్ర దేశపు నాయకులతో యుద్ధంలో ఆయన చంపబడ్డాడు.

మొదటి రాజేంద్ర చోడుడు (వెలనాడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1117–1132

వెలనాటి నాయకుడు, మొదటి గొంకరాజు కొడుకు. ఇ. హుల్ట్‌జ్ ప్రకారం 1100, 1112 మధ్య చోళ-చాళుక్య చక్రవర్తి మొదటి కులోత్తుంగుడు ఆయనను తన కొడుకుగా దత్తత తీసుకుని, వేంగి దేశానికి పాలకుడిగా చేశాడు. 1118లో చోళ రాజప్రతినిధి వేంగిని వదిలినప్పుడు ఆయన పశ్చిమ చాళుక్య ఆరవ విక్రమాదిత్యుని అధిపతిగా అంగీకరించాడు. ఎం. రామారావు ఆయన పాలనను 1117 నుంచి 1132 వరకు అని చెప్పారు.

విక్రమ చోళుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1118–1135

చోళ చక్రవర్తి మొదటి కులోత్తుంగుని కొడుకు. ఆయన దాదాపు 1092–93 నుంచి తన తండ్రి కోసం వేంగిని పాలించి, చోళ రాజుగా పట్టాభిషేకం కోసం 1118లో దానిని వదిలాడు. ఆయన లేనప్పుడు పశ్చిమ చాళుక్య ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు వేంగి రాష్ట్రాన్ని తీసుకుని, 1120–21 నుంచి 1123–24 వరకు ద్రాక్షారామాన్ని ఉంచుకున్నాడు. విక్రమ చోళుడు దానిని తిరిగి గెలుచుకున్నాడు. 1127, 1135 నాటి ఆయన శాసనాలు చేబ్రోలు, నిడుబ్రోలులలో దొరుకుతాయి. ఆయన తొమ్మిదవ సంవత్సరపు ఒక శాసనం గుడిమల్లం ఆలయ నిర్మాణాన్ని నమోదు చేస్తుంది. ఆయన శాసనాలు నందలూరు, త్రిపురాంతకంలలో ఉన్నాయి.

రెండవ గొంకరాజు (వెలనాడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1132–1163

కులోత్తుంగ చోడ గొంక అని పిలిచే వెలనాటి నాయకుడు. ఎం. రామారావు ప్రకారం ఆయన దాదాపు 1132 నుంచి 1163 వరకు పాలించాడు. ఆయన ద్రాక్షారామంలోని భీమేశ్వర దేవాలయానికి బంగారు శిఖరం పెట్టించాడని, కాళహస్తి, మహేంద్ర పర్వతం మధ్య ఉన్న రాజులను పాలించాడని పిఠాపురం శాసనం చెబుతుంది. ఆయన మంత్రి 1154లో కారెంపూడిలో సురేశ్వర దేవాలయాన్ని కట్టించాడు.

రెండవ కులోత్తుంగుడు (చోళ)

సుమారు క్రీ.శ. 1133–1146

1130ల నుంచి 1140ల చివరి వరకు పాలించిన చోళ రాజు, విక్రమ చోళుని కొడుకు, వారసుడు. తీర ఆంధ్ర ఇంకా ఆయనను గుర్తించింది: బాపట్లలోని తెలుగు శాసనాలు ఆయన పాలనా సంవత్సరాలలో తేదీ వేయబడ్డాయి, వెలనాడు నాయకుడు రెండవ గొంకుడు ఆయన సామంతుడిగా ద్రాక్షారామంలో పాలించాడు, సరసిపురి పాలకుడు కొలని కాటమనాయకుడు ఆయన పాలనలో ఇచ్చిన తామ్ర దానశాసనం చెల్లూరు ఫలకాలు (1143)గా మిగిలి ఉంది. అప్పటికి వేంగిలో చోళులకు నిజమైన అధికారం తక్కువ అని గోదావరి గెజిటీర్ భావించింది.

రెండవ ఉదయచోడుడు (కందూరు)

సుమారు క్రీ.శ. 1136–1176

కందూరు చోడ నాయకుడు, గోకర్ణుని కొడుకు. గోవిందరాజును బందీగా పట్టుకున్న తర్వాత కాకతీయ రెండవ ప్రోలుడు రాజ్యాన్ని తిరిగి ఇచ్చిన 'ఉదయ రాజు'గా పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆయనను గుర్తించారు. ఆయన శాసనాలు 1136 నుంచి 1176 వరకు ఉన్నాయి. కాకతీయ రుద్రదేవుడు ఆయన కూతురిని పెళ్లి చేసుకుని, ఆయన సామంత భూమి (రాజు నుంచి పొందిన భూమి)ని ఆయనకే వదిలాడు. జడ్చర్లలోని 1162 నాటి ఒక శాసనం ఆయన సుంకాధికారులు కోడూరు దేవునికి గోకర్ణ-సింగ రూకలు అనే నాణేలను మంజూరు చేసినట్లు చూపిస్తుంది.

రెండవ రాజరాజు (చోళ)

సుమారు క్రీ.శ. 1146–1163

1146 నుంచి చోళ రాజు, రెండవ కులోత్తుంగుని కొడుకు. ఆయన పాలనలో తెలుగు దేశంపై చోళుల పట్టు పేరుకు మాత్రమే మిగిలింది. బాపట్ల, అప్పికట్ల, ద్రాక్షారామంలలోని తెలుగు శాసనాలకు ఇంకా ఆయన పాలనా సంవత్సరాలలో తేదీ వేశారు. కానీ వాటిని వెలనాటి నాయకులు రెండవ గొంకరాజు, కులోత్తుంగ రాజేంద్ర చోడుడు, ఇతర స్థానిక పాలకులు వేయించారు.

రుద్రదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1158–1195

తెలంగాణలోని ప్రత్యర్థి నాయకులను ఓడించిన కాకతీయ పాలకుడు (దాదాపు 1158–1195). 1163 నాటి వేయి స్తంభాల గుడి శాసనంలో ఆయన తన కుటుంబ స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించాడు. ఓరుగల్లు (వరంగల్)లో కోటతో కూడిన రాజధాని నిర్మాణాన్ని ఆయన మొదలుపెట్టాడు.

రెండవ రాజేంద్ర చోడుడు (వెలనాడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1163–1181

దాదాపు 1163 నుంచి 1181 వరకు పాలించిన వెలనాటి నాయకుడు, రెండవ గొంకరాజు కొడుకు. చందవోలులో జారీ చేసిన 1169 నాటి ఆయన రాగి ఫలకాలు ఆయనను చోళ రాజు రెండవ రాజరాజు సేనాపతి అంటాయి. ఆయన కొలను భీముడిని చంపాడని, తూర్పు సముద్రం, కాళహస్తి, మహేంద్ర పర్వతం, శ్రీశైలం మధ్య ఆంధ్ర దేశాన్ని పొందాడని అవి చెబుతాయి. 1172 తర్వాత దర్శి నుంచి సింహాచలం వరకు తీరానికి పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆయనను అధిపతిగా చేశారు. 1181లో ఆయన మరణం కాకతీయులకు దారి తెరిచింది.

మూడవ కులోత్తుంగుడు (చోళ)

క్రీ.శ. 1178–1216

చోళ రాజు (1178–1216), ఆ వంశంలో చివరి బలమైన పాలకుడు. నల్లసిద్ధి, తమ్ముసిద్ధి, తిక్కలతో సహా పొత్తపి, నెల్లూరు తెలుగు చోడ నాయకులు తమ శాసనాలకు ఆయన పాలనలో తేదీ వేశారు. ఆయన పాలనా సంవత్సరాల శాసనాలు నెల్లూరులో, గూడూరు ప్రాంతంలో, ఆయన పునరుద్ధరించిన దేవాలయం ఉన్న కాళహస్తిలో కనిపిస్తాయి. 1196లో పాకనాడులో చోళ అధికారాన్ని పునరుద్ధరించిన ఘనతను కడప గెజిటీర్ ఆయనకు ఇస్తుంది. అదే సమయంలో కృష్ణాకు ఉత్తరాన ఉన్న పాత చోళ భూములను కాకతీయులు స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

కోట రెండవ కేతరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 1182–1209

అమరావతి–ధరణికోట నాయకుడు, కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్న ఆరు వేల దేశానికి ప్రభువు మహామండలేశ్వర కోట కేతరాజు. అమరేశ్వర దేవాలయ స్తంభంపై ఉన్న ఆయన పెద్ద శాసనం శక 1104 నాటిది. బహుశా అది ఆయన సింహాసనం ఎక్కిన రోజు (దాదాపు 1182–83). అది బ్రాహ్మణులకు దానాలను, అమరావతిలోని బుద్ధునికి దీపాలు, గ్రామాలను నమోదు చేస్తుంది. ఆయన తల్లి వెలనాడు గొంకుని సోదరి. ఆయన శాసనాలు దాదాపు 1209 వరకు ఉన్నాయి.

పృథ్వీశ్వరుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1186–1206

వెలనాటి చోడుల చివరి పాలకుడు, మూడవ గొంకరాజు, జయాంబికల కొడుకు. ఆయన పాలనలో పిఠాపురంలోని కుంతీ మాధవ దేవాలయానికి 1186లో ఆయన తల్లి చేసిన దానశాసనం చెక్కబడింది. కాకతీయ గణపతిదేవుడు ఆయనను కృష్ణా ప్రాంతం నుంచి తరిమాడు. దాదాపు 1203లో గణపతిదేవుని సేనాపతి దివి దీవిని తీసుకున్నాడు. ఆయన గోదావరికి ఉత్తరాన నిలదొక్కుకున్నాడు. ఆయన చివరి శాసనం 1206 నాటిది. ఆ తర్వాత కొద్ది కాలానికే ఆయన యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు.

మహాదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1195–1199

కాకతీయ రాజు (పాలన దాదాపు 1195–1199), రుద్రదేవుని తమ్ముడు, గణపతిదేవుని తండ్రి. యాదవ (సేవుణ) రాజుల రాజధానిపై దాడి చేస్తుండగా రాత్రి జరిగిన యుద్ధంలో ఆయన చంపబడ్డాడు.

రేచర్ల రుద్రుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1195–1213

కాకతీయ రాజులు రుద్రదేవుడు, మహాదేవుడు, గణపతిదేవుల సేనాపతి, రేచర్ల కుటుంబానికి చెందినవాడు. దేవగిరిలో మహాదేవుని మరణం తర్వాత ఆయన రాజ్యాన్ని నిలబెట్టాడు. ముదిగొండ నాయకుడు నాగతిని తరిమాడు. 1213లో ఆయన పాలంపేటలో రుద్రేశ్వర (రామప్ప) దేవాలయాన్ని, దాని సరస్సును నిర్మించాడు.

గణపతిదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1199–1262

కాకతీయ రాజు (పాలన 1199–దాదాపు 1262). ఆయన అరవై సంవత్సరాల పాలన కాకతీయ అధికారాన్ని తెలంగాణ నుంచి తీరం వరకు, సుదూర దక్షిణం వరకు తీసుకువెళ్లింది. ఆయన రాజధానిని ఓరుగల్లు (వరంగల్)కు మార్చాడు. ఆయన పాలనలో మోటుపల్లి సముద్ర వ్యాపార అభయ శాసనం, రామప్ప, గణపేశ్వరం దేవాలయాలు వచ్చాయి.

జాయప సేనాని

సుమారు క్రీ.శ. 1209–1253

దివి అయ్య కుటుంబానికి చెందిన కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుని సేనాపతి, మంత్రి. గణపతి ఆయన ఇద్దరు సోదరీమణులను పెళ్లి చేసుకుని, ఆయనను గజదళానికి అధిపతిగా, వెలనాడు పాలకుడిగా చేశాడు. ఆయన 1231లో దివిలో గణపేశ్వర దేవాలయాన్ని కట్టించాడు. నృత్యంపై సంస్కృత గ్రంథం నృత్త రత్నావళి రాశాడు.

గంగయ సాహిణి

సుమారు క్రీ.శ. 1239–1257

కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుని దగ్గర అశ్వికదళ సేనాధిపతిగా ఉన్న కాయస్థ నాయకుడు. రాజు ఆయనను పాలనలోని డెబ్బై రెండు శాఖల అధిపతి (బాహత్తర-నియోగాధిపతి)గా చేశాడు. పానుగల్లు నుంచి కడప ప్రాంతం వరకు ఉన్న పెద్ద జాగీరును ఇచ్చాడు. దానిని ఆయన వల్లూరు నుంచి పాలించాడు. ఆయన మేనల్లుళ్లు జన్నిగదేవుడు, త్రిపురారి, అంబదేవుడు ఆయన తర్వాత పాలించారు. వారిలో చివరివాడు రుద్రమదేవిపై తిరుగుబాటు చేశాడు.

మూడవ రాజేంద్రుడు (చోళ)

సుమారు క్రీ.శ. 1246–1267

చివరి చోళ రాజు (1246 నుంచి దాదాపు 1267). కవి తిక్కన పోషకుడు మనుమసిద్ధితో సహా నెల్లూరు తెలుగు చోడ పాలకులు ఇంకా ఆయన పాలనా సంవత్సరాలను వాడారు. ఆయన పాలనలో తేదీ వేసిన ఒక తమిళ శాసనం 1263–64 వరకు కూడా నెల్లూరులోని గూడూరు ప్రాంతంలో మిగిలి ఉంది. త్రిపురాంతకంలోని 1260–61 నాటి ఒక శాసనం ఇద్దరు పాండ్య రాజులపై ఆయనకు విజయాలను చెప్పుకుంటుంది. వి. రంగాచార్య దానిని నిజమైన దండయాత్రగా భావించారు, రాబర్ట్ సూయెల్ అలా భావించలేదు. కడప గెజిటీర్ ఆయన మరణాన్ని, చోళుల ముగింపును 1268 నాటిదిగా చెబుతుంది.

గణపాంబ

సుమారు క్రీ.శ. 1250–1257

గణపతిదేవుని కూతురైన కాకతీయ రాకుమారి. ఆమెను అమరావతి–ధరణికోటకు చెందిన కోట నాయకుడు బేతకు ఇచ్చి పెళ్లి చేశారు. బేత మరణం తర్వాత ఆమె అతని కుటుంబపు పురుష బిరుదులతో మహామండలేశ్వరిగా అతని భూములను పాలించింది. ఆమె అమరావతిలోని అమరేశ్వర దేవాలయానికి బంగారు కలశాలు పెట్టించింది. తన భర్త పేరు మీద బేతేశ్వర, తండ్రి పేరు మీద గణపేశ్వర అనే దేవాలయాలు కట్టించింది. ఆమె యనమదల స్తంభ శాసనం కోట కుటుంబం గురించిన ప్రధాన రికార్డు.

కోట బేతరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 1250–1257

అమరావతి–ధరణికోట నాయకుడు, కోట రెండవ కేతరాజు మనవడు. ఆయన కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుని కూతురు గణపాంబను పెళ్లి చేసుకున్నాడు. యెనమదలలో ఒక దేవాలయం స్థాపించిన 1251లో ఆయన జీవించి ఉన్నాడు. 1257 నాటికి చనిపోయాడు. ఆయన వితంతువు ఆయన జ్ఞాపకార్థం దేవాలయాలు కట్టించి, కుటుంబపు పురుష బిరుదులతో ఆయన భూములను పాలించింది.

రుద్రమదేవి

సుమారు క్రీ.శ. 1262–1289

కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుని కూతురు, వారసురాలు. ఆమె దాదాపు 1260 నుంచి రుద్రదేవ మహారాజు అనే పురుష బిరుదుతో ఓరుగల్లు (వరంగల్) నుంచి పాలించింది. ఆమె తిరుగుబాటుదారులను, యాదవులను, తూర్పు గాంగులను, కాయస్థ అంబదేవుని తిరుగుబాటును ఎదుర్కొంది. చందుపట్ల శాసనం ప్రకారం ఆమె 1289లో చనిపోయింది (పాత కథనాలలో 1294–95). మార్కో పోలో పేరు చెప్పకుండా ప్రశంసించిన న్యాయవంతురాలు, ప్రజలు ప్రేమించిన రాణిగా హెన్రీ యూల్, ఇ. హుల్ట్‌జ్ ఆమెను గుర్తించారు.

కాయస్థ అంబదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1272–1294

కడప ప్రాంతంలోని వల్లూరుకు చెందిన కాయస్థ నాయకుడు (పాలన 1272–దాదాపు 1294), గంగయ సాహిణి మేనల్లుడు. ఆయన కాకతీయ రాణి రుద్రమదేవి అధికారాన్ని ధిక్కరించాడు. యాదవుల, పాండ్యుల మద్దతుతో కృష్ణా నదికి నైరుతిలో ఒక స్వతంత్ర రాజ్యాన్ని నిర్మించాడు. 1290లో త్రిపురాంతకంలో తన విజయాలను ప్రకటించాడు. 1291లో ప్రతాపరుద్రుని సైన్యాలు ఆయనను త్రిపురాంతకం నుంచి వెళ్లగొట్టాయి.

ఇందులూరి అన్నయ

సుమారు క్రీ.శ. 1289–1323

ఇందులూరి కుటుంబానికి చెందిన బ్రాహ్మణ మంత్రి, సేనాపతి. రాణి రుద్రమదేవి అల్లుడు, ప్రతాపరుద్రుని మహాప్రధానుడు (ప్రధాన మంత్రి). 1291లో కాయస్థ నాయకుడు అంబదేవుని నుంచి త్రిపురాంతకాన్ని తిరిగి గెలుచుకున్న కాకతీయ సైన్యానికి ఆయన నాయకత్వం వహించాడు. తర్వాత ఆయన వేంగి దేశాన్ని పాలించాడు.

ప్రతాపరుద్రుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1289–1323

చివరి కాకతీయ రాజు (పాలన 1289–దాదాపు 1323; పాత కథనాలలో 1295–1323), రుద్రమదేవి మనవడు. ఆయన కాయస్థ తిరుగుబాటును అణచివేసి, నాయంకర సైనిక వ్యవస్థను పునర్వ్యవస్థీకరించాడు. 1310, 1318 ముట్టడుల తర్వాత ఆయన ఢిల్లీకి కప్పం చెల్లించాడు. 1320లలో ఉలుగ్ ఖాన్ వరంగల్‌ను తీసుకున్నప్పుడు ఆయన బందీ అయ్యాడు. తమను ఉన్నత స్థాయికి పెంచిన రాజుగా తర్వాతి యోధ కుటుంబాలు ఆయనను గుర్తుంచుకున్నాయి.

మాలిక్ మక్బూల్ (ఖాన్-ఇ-జహాన్)

సుమారు క్రీ.శ. 1323–1370

మతం మారక ముందు కట్టు అని పిలిచిన వరంగల్ తెలుగు ప్రముఖుడు. కాకతీయుల పతనం తర్వాత ఆయన ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ సేవలో చేరాడు. కన్య నాయక్ తిరుగుబాటు ఆయనను వెళ్లగొట్టే వరకు ఆయన తెలింగాణ రాష్ట్రాన్ని పాలించాడు. ఆయన ఖాన్-ఇ-జహాన్ అనే బిరుదుతో సుల్తాన్ ఫిరోజ్ తుగ్లక్‌కు ప్రధాన మంత్రి అయ్యాడు.

మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్

క్రీ.శ. 1325–1351

ఢిల్లీ సుల్తాన్ (1325–1351). రాకుమారుడు ఉలుగ్ ఖాన్‌గా ఆయన 1320ల మొదట్లో వరంగల్‌ను రెండుసార్లు ముట్టడించి, కాకతీయ రాజు ప్రతాపరుద్రుని బంధించి, నగరానికి సుల్తాన్‌పూర్ అని పేరు మార్చాడు. సుల్తాన్‌గా ఆయన 1335లో తన పర్యటన తర్వాత జరిగిన తెలుగు తిరుగుబాటు ఆయన పాలకుడి నుంచి వరంగల్‌ను తీసుకునే వరకు తెలింగాణను రాష్ట్రంగా నిలుపుకున్నాడు. ఈ పేజీ తెలుగు దేశ చరిత్రలో ఆయన పాత్రను మాత్రమే వివరిస్తుంది.

ముసునూరి ప్రోలయ నాయకుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1325–1336

ముసునూరి నాయకుడు (దాదాపు 1325–1336 ప్రాంతంలో ఉన్నాడు). ఆయన విలస దానశాసనం ప్రకారం, ప్రతాపరుద్రుని మరణం తర్వాత ఆయన తిరుగుబాటు చేసి, ఢిల్లీ సైనిక స్థావరాలను తెలుగు తీరం నుంచి తరిమాడు. ఆయన గోదావరి మీది రేకపల్లి నుంచి పాలించి, ఆక్రమణదారులు స్వాధీనం చేసుకున్న గ్రామాలను బ్రాహ్మణులకు తిరిగి ఇచ్చాడు.

ప్రోలయ వేమారెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1325–1353

అద్దంకి, కొండవీడు రెడ్డి రాజ్య స్థాపకుడు (దాదాపు 1325–1353). కాకతీయుల పతనం తర్వాత ఆయన శ్రీశైలం, సముద్రం మధ్య దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. వరంగల్‌ను జయించిన ముస్లింలు స్వాధీనం చేసుకున్న బ్రాహ్మణ గ్రామాలను తాను తిరిగి ఇచ్చానని 1345, 1346 నాటి ఆయన దానశాసనాలు చెబుతాయి. శ్రీశైలం, అహోబిలంలలోని మెట్ల వరుసల కోసం తర్వాతి శాసనాలు ఆయనను గుర్తుంచుకుంటాయి. కవి ఎఱ్ఱాప్రెగడ తన హరివంశాన్ని ఆయనకు అంకితం ఇచ్చాడు.

మొదటి హరిహరరాయలు

సుమారు క్రీ.శ. 1336–1355

విజయనగరపు మొదటి పాలకుడు, సంగముని ఐదుగురు కొడుకులలో పెద్దవాడు. తన సోదరుడు బుక్కరాయలతో కలిసి ఆయన దాదాపు 1336లో తుంగభద్ర మీద రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. 1340 నాటి ఆయన తేదీ ఉన్న మొదటి శాసనం ఆయనను మహామండలేశ్వరుడు, 'గొప్ప ప్రభువు' అని మాత్రమే అంటుంది. ఆయన, ఆయన సోదరులు వరంగల్ కాకతీయుల సేవ నుంచి వచ్చారా, కంపిలి రాయల సేవ నుంచి వచ్చారా, హొయసలుల సేవ నుంచి వచ్చారా అనే విషయంపై వివాదం ఉంది. తెలుగు దేశంలో విజయనగరపు మొదటి స్థావరాలైన ఉదయగిరి, నెల్లూరులను ఆయన సోదరుడు కంపుడు పాలించాడు.

ముసునూరి కాపయ నాయకుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1336–1368

ముసునూరి నాయకుడు (దాదాపు 1336–1368 కాలంలో ప్రసిద్ధుడు), ప్రోలయ నాయకుని దాయాది, వారసుడు. ఆయన ఢిల్లీ అధిపతుల నుంచి వరంగల్‌ను తీసుకుని 'ఆంధ్ర దేశాధీశ్వరుడు'గా పాలించాడు. ఆయనను బరనీ చెప్పిన కన్య నాయక్‌గా, ఫెరిష్తా చెప్పిన కృష్ణ నాయక్‌గా గుర్తిస్తారు. ఆయన బహమనీ రాజ్య స్థాపకులకు సాయం చేశాడు, తర్వాత కౌలాస్, గోల్కొండలను వారికి కోల్పోయాడు. దాదాపు 1368లో రేచర్ల వెలమలు ఆయనను పడగొట్టారు.

అల్లావుద్దీన్ హసన్ బహమన్ షా

క్రీ.శ. 1347–1358

ఢిల్లీ సుల్తానత్ అధికారి. ఆయన వరంగల్ పాలకుడి సాయంతో ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్‌కు వ్యతిరేకంగా దక్కన్ తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించాడు. 1347లో ఆయన గుల్బర్గాలో బహమనీ సుల్తానత్‌ను స్థాపించాడు. ఆయన వరంగల్ నుంచి కౌలాస్‌ను తీసుకుని, పశ్చిమ తెలంగాణను తన రాజ్యంలో ఒక రాష్ట్రంగా చేశాడు.

అనవోతారెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1353–1364

అద్దంకి రెండవ రెడ్డి రాజు (దాదాపు 1353–1364), ప్రోలయ వేముని పెద్ద కొడుకు. కోడూరు నుంచి వచ్చిన ఆయన ఏకైక తామ్ర దానశాసనం (1358), మోటుపల్లిలో సముద్ర వ్యాపారుల కోసం కాకతీయ అభయ శాసనాన్ని ఆయన పునరుద్ధరించిన శాసనం (1358) మిగిలి ఉన్నాయి. 1361లో ధరణికోట దగ్గర ఆయనపై విజయం సాధించామని ఒక వెలమ చరిత్ర చెప్పుకుంటుంది. ఆయన కొడుకు కుమారగిరి, అల్లుడు కాటయ వేముడు తర్వాత కొండవీడు, రాజమహేంద్రవరంలలో పాలించారు.

మొదటి బుక్కరాయలు

సుమారు క్రీ.శ. 1355–1377

విజయనగరపు రెండవ పాలకుడు, మొదటి హరిహరుని సోదరుడు, వారసుడు. ఆయన సరిహద్దు రాజ్యాన్ని సామ్రాజ్యంగా మార్చాడు. రాయచూరు దోఆబ్ కోసం ఆయన బహమనీ సుల్తానులు మొదటి ముహమ్మద్ షా, ముజాహిద్‌లతో పోరాడాడు. ఆయన కొడుకు కుమార కంపణుడు మదురై సుల్తానత్‌ను నాశనం చేశాడు. ఆంధ్రులను ఉదయగిరి వైపు కొండలలోకి తరిమానని ఆయన శాసనాలు గొప్పలు చెబుతాయి. 1364లో ఆయన మంత్రి అనంతపురం ప్రాంతంలో బుక్కరాయసముద్రం చెరువును కట్టించాడు. సూయెల్ 1900లో ఆయన పాలనను 1343–1379గా, 1932లో 1355–1377గా చెప్పారు.

మొదటి ముహమ్మద్ షా (బహమనీ)

క్రీ.శ. 1358–1375

రెండవ బహమనీ సుల్తాన్ (1358–1375), స్థాపకుని కొడుకు. ఆయన ఆస్థానాన్ని, సైన్యాన్ని, నాలుగు రాష్ట్రాలను వ్యవస్థీకరించి, వంశపు సొంత బంగారు నాణేన్ని ముద్రించి, వరంగల్, విజయనగరాలతో మొదటి పెద్ద యుద్ధాలు చేశాడు. ఫెరిష్తా కథనంలో వరంగల్ పాలకుడు గోల్కొండను ఆయనకు అప్పగించి, రత్నాల సింహాసనం తఖ్త్-ఇ-ఫిరోజా లేదా ఫిరోజా సింహాసనాన్ని ఇచ్చాడు. బుర్హాన్-ఇ మాసిర్ తెలింగాణ యుద్ధాన్ని ఒకే ఒక్క వాక్యంలో చెబుతుంది.

రేచర్ల అనపోత నాయకుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1361–1384

సింగమ నాయకుని కొడుకైన రేచర్ల వెలమ నాయకుడు (పాలన దాదాపు 1361–1384). ఆయన 1365లో రాచకొండకు కోట కట్టించాడు. దాదాపు 1368లో ముసునూరి నాయకుడు కాపయ నాయకుడిని పడగొట్టాడు. 1369 జూలై నాటికి ఆయన వరంగల్, భువనగిరి, రాచకొండలను పాలిస్తున్నాడు. దేవరకొండకు చెందిన తన సోదరుడు మాదాతో కలిసి ఆయన రేచర్ల కుటుంబాన్ని తెలంగాణలో ప్రధాన శక్తిగా చేశాడు.

అనవేమారెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1364–1386

మూడవ రెడ్డి రాజు (దాదాపు 1364–1386), ప్రోలయ వేముని చిన్న కొడుకు. ఆయన కొండవీడు నుంచి పాలించాడు. రాజ్యపు దానశాసనాలను గోదావరి డెల్టా వరకు తీసుకువెళ్లాడు. ఐదు తామ్ర దానశాసనాల (పచ్చని తాడిపర్రు 1374, నడుపూరు, పెదపలకలూరు 1378, వానపల్లి 1380, ఇతరాలు) ద్వారా, శ్రీశైలం, ద్రాక్షారామంలలోని శాసనాల ద్వారా ఆయన గురించి తెలుస్తుంది. వసంతోత్సవం కారణంగా ఆయనకు వసంతరాయ అనే బిరుదు వచ్చింది. కవి శ్రీనాథుడికి రెడ్లతో సంబంధం బహుశా ఆయన కాలంలోనే మొదలైంది.

కాటయ వేముడు

సుమారు క్రీ.శ. 1386–1415

కొండవీడు కుమారగిరి మంత్రి, బావమరిది. 1380లలో ఆయన రాజమహేంద్రవరం రాజధానిగా 'తూర్పు దేశాన్ని' పొందాడు. దాదాపు 1414–16 వరకు గోదావరి డెల్టాను, సింహాచలం వరకు తీరాన్ని పాలించాడు. తల్లి ద్వారా ప్రోలయ వేముని మనవడైన ఆయన సంస్కృత పండితుడు కూడా. కాళిదాసు నాటకాలపై వ్యాఖ్యానం కుమారగిరిరాజీయము రాశాడు.

కుమారగిరిరెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1386–1402

కొండవీడు రెడ్డి రాజు (దాదాపు 1386–1402), అనవోత కొడుకు. ఆయన వసంతోత్సవం, ఆయన ఆస్థానపు విదేశీ వ్యాపారం కోసం, కాళిదాసుపై తన వ్యాఖ్యానానికి కాటయ వేముడు ఎవరి పేరు పెట్టాడో ఆ పోషకుడిగా ఆయనను గుర్తుంచుకుంటారు. ఆయన రాజమహేంద్రవరం చుట్టూ ఉన్న గోదావరి ప్రాంతాన్ని తన మంత్రి, బావమరిది కాటయ వేమునికి ఇచ్చాడు. తన పాలన చివరలో ఆయన కొండవీడును తన బంధువు పెదకోమటి వేమునికి కోల్పోయాడు.

ఫిరోజ్ షా (బహమనీ)

క్రీ.శ. 1397–1422

ఎనిమిదవ బహమనీ సుల్తాన్ (1397–1422), స్థాపకుని మనవడు. తొలి సంవత్సరాలలో పండితుడు, సహనశీలి అయిన ఈ రాజు తన పాలనలో చాలా భాగం విజయనగరంతో పోరాడాడు. ఆయన రాజమహేంద్రవరం వరకు తెలింగాణను జయించాడని బుర్హాన్-ఇ మాసిర్ చెబుతుంది. 1417లో ఆయన తెలింగాణ రాజా నుంచి కప్పం తీసుకున్నాడు. కానీ తర్వాత పానగల్‌పై రెండు సంవత్సరాల ముట్టడిని విజయనగరం, తెలింగాణ రాజా కలిసి ఓడించడంతో కోల్పోయాడు. 1422లో ఆయన తన సోదరుడు అహ్మద్‌కు సింహాసనం వదులుకుని, కొన్ని రోజుల తర్వాత చనిపోయాడు.

పెదకోమటి వేమారెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1402–1420

కొండవీటి ఐదవ రెడ్డి రాజు (దాదాపు 1402–1420), ప్రోలయ వేముని అన్న మాచ మనవడు. ఆయన పండిత రాజుగా ప్రసిద్ధుడు. అమరుశతకంపై శృంగారదీపిక వ్యాఖ్యానాన్ని, ఇతర రచనలను ఆయనకు ఆపాదిస్తారు. కవి శ్రీనాథుడు ఆయన దగ్గర విద్యాధికారిగా పనిచేసి, ఆయన దానశాసనాలను రచించాడు. ఆయన పాలన రాజమహేంద్రవరం రెడ్లు, విజయనగరం, రేచర్ల వెలమలతో యుద్ధాలలో గడిచింది.

అల్లాడరెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1416–1420

పంట కుటుంబంలోని దువ్వూరి శాఖకు చెందిన రెడ్డి ప్రముఖుడు. కాటయ వేముడి మరణం తర్వాత (దాదాపు 1416–1420) ఆయన రాజమహేంద్రవరం రాజ్యాన్ని తన అధీనంలోకి తీసుకున్నాడు. ఆయన మొదట కాటయ వేముడి కొడుకుకు, కూతురుకు సంరక్షక పాలకుడిగా పాలించినట్లు కనిపిస్తుంది. ఆయన కొడుకుల దానశాసనాలు కొండవీడు రాజు పెదకోమటి వేముడిపై, 'అల్ప ఖాన్'పై విజయాలను, గజపతితో, విజయనగర రాజుతో స్నేహాన్ని ఆయనకు ఆపాదిస్తాయి. ఆయన తర్వాత ఆయన కొడుకులు అల్లయ వేముడు, వీరభద్రుడు రాజమహేంద్రవరాన్ని పాలించారు.

మొదటి అహ్మద్ షా (బహమనీ)

క్రీ.శ. 1422–1435

తొమ్మిదవ బహమనీ సుల్తాన్ (1422–1435). ఆయనను 'వలీ' (సాధువు) అని పిలిచారు. ఆయన తన సోదరుడు ఫిరోజ్ నుంచి సింహాసనం తీసుకుని విజయనగరాన్ని ఓడించాడు. 1424 లేదా 1425లో ఆయన వరంగల్‌ను తీసుకున్నాడు, అక్కడి రాజు చనిపోయాడు. ఆ తర్వాత దేవరకొండ, రాచకొండల వెలమ రాయలు ఆయనకు కప్పం కట్టారు. ఆయన రాజధానిని గుల్బర్గా నుంచి బీదర్‌కు మార్చాడు. ఆయన గుజరాత్, మాల్వాలతో యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు తిరగబడిన నాయకులను అణచడానికి మళ్లీ తెలంగాణకు దండెత్తవలసి వచ్చింది.

రెండవ దేవరాయలు (ప్రౌఢ దేవరాయలు)

క్రీ.శ. 1422–1446

1422 లేదా 1423 నుంచి 1446 వరకు విజయనగర రాజు, మొదటి వంశంలో గొప్ప పాలకుడు. ఆయన తన సైన్యంలో ముస్లిం విలుకాండ్రను చేర్చుకున్నాడు. 1443లో తన ప్రాణాలపై జరిగిన ప్రయత్నం నుంచి బయటపడ్డాడు. పర్షియన్ రాయబారి అబ్దుర్ రజాక్‌ను స్వీకరించాడు. ఆయన శాసనాలు గోదావరి డెల్టా, గుంటూరు, నెల్లూరు ప్రాంతాల వరకు చేరాయి. తెలుగు కవి వల్లభరాయుడు ఆయన తరఫున వినుకొండను పాలించాడు. ఆయన ముత్యాల శాలలో శ్రీనాథుడికి కనకాభిషేకం జరిగింది. ఆయన మరణం తర్వాత బహమనీ సుల్తాన్, ఒరిస్సా గజపతి కలిసి ఆయన రాజధానిని ముట్టడించారు.

కపిలేంద్రుడు (కపిలేశ్వరుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1434–1470

ఒరిస్సా సూర్యవంశీ గజపతి వంశ స్థాపకుడు. ఆయన 1434–35లో చివరి తూర్పు గాంగ రాజు సింహాసనాన్ని తీసుకుని, దాదాపు 1470 వరకు పాలించాడు. ఆయన రాజమహేంద్రవరం, కొండవీడు రెడ్డి రాజ్యాలను జయించి, తన సోదరుడి కొడుకు రఘుదేవుడు, తన బంధువు గణదేవుని ద్వారా వాటిని పాలించాడు. 1459లో ఆయన దేవరకొండను బహమనీల నుంచి విడిపించాడు. 1460లో ఆయన కొడుకు హంవీరుడు, రఘుదేవుడు వరంగల్‌ను తీసుకున్నారు. ఆయన శాసనాలు తీరం వెంట కావేరి వరకు విజయాలను ఆయనకు ఆపాదిస్తాయి.

హుమాయూన్ షా (బహమనీ)

క్రీ.శ. 1458–1461

పదకొండవ బహమనీ సుల్తాన్ (1458–1461). ఆయనను జాలిమ్, 'క్రూరుడు' అని గుర్తుంచుకుంటారు. తెలంగాణలో ఆ రాష్ట్రంపై హక్కు కోరిన తన దాయాది సికందర్ ఖాన్ తిరుగుబాటును ఆయన అణచాడు. వెలమల దేవరకొండ కోటపైకి ఒక సైన్యాన్ని పంపాడు. 1459లో దాని రక్షకులు, ఒరిస్సా సహాయ సైన్యం ఆ సైన్యాన్ని చెల్లాచెదురు చేశారు. ఆయన వరంగల్‌లో విడిది చేసి, తెలంగాణను నిలుపుకోవడానికి మహమూద్ గవాన్‌ను వదిలి, బీదర్‌లోని తిరుగుబాటుపై క్రూరమైన ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి తిరిగి వెళ్లాడు.

మూడవ ముహమ్మద్ షా (బహమనీ)

క్రీ.శ. 1463–1482

బాలుడిగా సింహాసనం ఎక్కిన బహమనీ సుల్తాన్ (1463–1482). ఆయన రాజమహేంద్రవరం, కొండపల్లి, కృష్ణా–గోదావరి తీరాన్ని బహమనీ పాలనలోకి తెచ్చి, తెలంగాణను స్థిరపరుస్తూ మూడు సంవత్సరాలు గడిపాడు. 1481లో ఒక నకిలీ లేఖ కారణంగా ఆయన తన గొప్ప మంత్రి మహమూద్ గవాన్‌ను చంపించాడు. రాజ్య విచ్ఛిన్నానికి ఆధారాలు ఈ చర్యనే నిందిస్తాయి.

మహమూద్ షా (బహమనీ)

క్రీ.శ. 1482–1518

పద్నాలుగవ బహమనీ సుల్తాన్ (1482–1518). ఆయన పన్నెండేళ్ల వయసులో సింహాసనం ఎక్కి, తన పాలనను తన మంత్రుల చేతిలో కీలుబొమ్మగా గడిపాడు. అదే సమయంలో పాలకులు రాజులయ్యారు. తెలంగాణ అందరికంటే ఎక్కువ కాలం విశ్వాసంతో ఉంది. ఆయన 1486లో వరంగల్ దగ్గర దండయాత్ర చేసి, 1490లలో ఆ రాష్ట్రాన్ని సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్-ఉల్-ముల్క్‌కు ఇచ్చాడు. ఆయన పాలన కాలపు బహమనీ మసీదులు రాచకొండ (1484), గోల్కొండ (1518)లలో ఉన్నాయి. గోల్కొండ మసీదు ఇప్పటికీ ఆయనను సార్వభౌముడిగా పేర్కొంటుంది.

సాళువ నరసింహరాయలు

సుమారు క్రీ.శ. 1485–1492

చంద్రగిరి సాళువ కుటుంబ నాయకుడు. ఆయన ఒరిస్సా గజపతులను తీరం వెంట రాజమహేంద్రవరం వైపు వెనక్కి తరిమి, 1470లలో అక్కడ బహమనీ సుల్తాన్‌ను ఎదుర్కొన్నాడు. 1485–86లో ఆయన చివరి సంగమ రాజు నుంచి విజయనగర సింహాసనాన్ని తీసుకుని, రెండవ వంశమైన సాళువ వంశాన్ని స్థాపించాడు. ఆయన 1492–93లో చనిపోయి, తన చిన్న కొడుకులను తన సేనాపతి నరస నాయకుని సంరక్షణలో వదిలాడు. ఆయన ఒరిస్సా నుంచి ఉదయగిరిని తిరిగి పొందాడా అనేది వివాదాస్పదం.

యూసుఫ్ ఆదిల్ ఖాన్ (యూసుఫ్ ఆదిల్ షా)

సుమారు క్రీ.శ. 1489–1510

బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీ వంశ స్థాపకుడు (పాలన దాదాపు 1489–1510). ఆయన బహమనీ రాజుల విదేశంలో పుట్టిన అధికారి. ఆదిల్ ఖాన్ బిరుదుతో బీజాపూర్ రాష్ట్రాన్ని పాలించాడు. హిజ్రీ 895 (1489–90; హిజ్రీ అనేది సంవత్సరాలను లెక్కించే ఇస్లామిక్ పద్ధతి)లో ఆయన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించాడు. 1493లో ఆయన విజయనగర రాజప్రతినిధి తిమ్మరాజును ఓడించి, ముద్గల్, రాయచూరులను తీసుకున్నాడు. దీనితో రాయచూరు దోఆబ్ కోసం ఒక శతాబ్దం యుద్ధం మొదలైంది.

షితాబ్ ఖాన్ (సీతాపతి)

సుమారు క్రీ.శ. 1504–1516

16వ శతాబ్దం మొదటి భాగంలో వరంగల్, ఖమ్మం, బెల్లంకొండలను ఆధీనంలో ఉంచుకున్న సామాన్య కుటుంబంలో పుట్టిన తెలుగు నాయకుడు. హీరానంద శాస్త్రి ఆయనను దాదాపు 1461లో బహమనీ సుల్తాన్ హుమాయూన్ షా నుంచి పారిపోయిన అధికారిగా, గోల్కొండ చరిత్రలోని సీతాపతిగా గుర్తించారు. 1504 జనవరి 21న ఆయన ముస్లింల నుంచి కోటను తీసుకున్నాడని వరంగల్ కోటలోని ఆయన స్తంభ శాసనం నమోదు చేస్తుంది. ఆయన కృష్ణుని, కాకతీయ కుల దేవత విగ్రహాలను తిరిగి ప్రతిష్ఠించాడు. ఆయన తెలుగు కవులను పోషించి, తనను తాను భోగి కుటుంబపు రాజుగా పిలుచుకున్నాడు. గోల్కొండ సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ షా ఆయనను ఓడించాడు. ఆయన కొండపల్లిలోని గజపతి రాకుమారుని దగ్గర ఆశ్రయం పొంది, పలంచినూరు వద్ద ఓడిపోయిన పక్షాన పోరాడాడు. ఆయన ఒరిస్సా సామంతుడని కృష్ణా మాన్యువల్ భావించింది.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు

క్రీ.శ. 1509–1529

1509 నుంచి 1529 వరకు విజయనగర రాజు, తుళువ వంశీయుడు, ఆ సామ్రాజ్యపు అత్యంత ప్రసిద్ధ పాలకుడు. 1512–16లో ఆయన గజపతి ప్రతాపరుద్రుని నుంచి ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లిలను తీసుకున్నాడు. ఆయన సింహాచలం వరకు దండెత్తి, గజపతి కూతురిని పెళ్లి చేసుకున్నాడు. 1520లో రాయచూరు దగ్గర ఆదిల్ షాను ఓడించాడు. ఆయన తెలుగు కావ్యం ఆముక్తమాల్యద రాశాడు. అందులో దేశ భాషలలో తెలుగు ఉత్తమమైనదని దేవుడు చెబుతాడు. అల్లసాని పెద్దన, నంది తిమ్మనలు ఉన్న ఆయన ఆస్థానం తెలుగు ప్రబంధ (దీర్ఘ కథా కావ్యం) యుగాన్ని మొదలుపెట్టింది.

అచ్యుతదేవరాయలు

క్రీ.శ. 1529–1542

1529 లేదా 1530 నుంచి 1542 వరకు విజయనగర రాజు. ఆయన శ్రీకృష్ణదేవరాయలకు సవతి సోదరుడు, వారసుడు. చంద్రగిరిలో చాలా సంవత్సరాలు నిర్బంధంలో ఉన్న తర్వాత ఆయనకు తిరుపతిలో పట్టాభిషేకం జరిగింది. ఆయన రాయచూరు, ముద్గల్‌లను బీజాపూర్‌కు కోల్పోయాడు. అదే సమయంలో గోల్కొండ సుల్తాన్ కులీ కొండవీడుపై దాడి చేశాడు. ఆయన ఆస్థాన కావ్యం ఆయనకు దక్షిణ దండయాత్రను, రాయచూరులో విజయాన్ని ఆపాదిస్తుంది. ఆయన రాజధానిలో నివసించిన నూనిజ్ ఆయనను నిరంకుశుడని, ఆయన ఇద్దరు బావమరుదులైన సాళకం తిరుమలల మాట మీద నడిచేవాడని అన్నారు. ఆయన మరణం తర్వాత వారి సంరక్షక పాలన అంతర్యుద్ధానికి దారి తీసింది.

ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా (మల్కిభరాముడు)

క్రీ.శ. 1530–1580

గోల్కొండ నాలుగవ కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ (1550–1580), సుల్తాన్ కులీ చిన్న కొడుకు. ఆయన రామరాయల కింద విజయనగరంలో ఏడు సంవత్సరాలు ప్రవాసంలో గడిపాడు. కోటలను కాపాడిన తెలుగు కాల్బలం సాయంతో ఆయన సింహాసనం తీసుకోవడానికి తిరిగి వచ్చాడు. 1565లో తళ్ళికోట దగ్గర విజయనగరాన్ని నాశనం చేసిన కూటమిలో ఆయన చేరాడు. రాజమహేంద్రవరం, ఉత్తర తీరం, కొండవీడులను జయించాడు. తెలుగు కవులు ఆయనకు, ఆయన అధికారులకు రచనలు అంకితం ఇచ్చారు. తెలుగు రికార్డులు ఆయనను ఇభరాముడు అంటాయి. నెల్లూరు నుంచి వచ్చిన ఒక సంస్కృత తామ్ర దానశాసనం ఆయనను మల్కిభరాముడు అంటుంది.

ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా I

సుమారు క్రీ.శ. 1535–1558

బీజాపూర్ నాలుగవ ఆదిల్ షాహీ సుల్తాన్ (పాలన 1535–1558), ఇస్మాయిల్ ఆదిల్ షా చిన్న కొడుకు. విజయనగరపు భోజ తిరుమల ఆహ్వానంపై ఆయన 1535లో విజయనగర రాజధానిలో ప్రవేశించాడు. తర్వాత ఆయన సేనాపతి అసద్ ఖాన్ ఆదోనిని ముట్టడించాడు. ఆ కోటపై బీజాపూర్ చేసిన మొదటి దాడి ఇదే. ఇది చర్చల ద్వారా కుదిరిన శాంతితో ముగిసిందని ఫెరిష్తా చెబుతారు. 1551–52లో ఆయన రాయచూరు, ముద్గల్‌లను అళియ రామరాయలకు కోల్పోయాడు.

అళియ రామరాయలు

క్రీ.శ. 1542–1565

అరవీటి కుటుంబ నాయకుడు, శ్రీకృష్ణదేవరాయల అల్లుడు (అళియ). అచ్యుతరాయల మరణం తర్వాత ఆయన, ఆయన సోదరులు తిరుమల, వేంకటాద్రి కలిసి సంరక్షక పాలకుడు సాళకం తిమ్మను పడగొట్టారు. ఆయన 1542లో సదాశివుడిని సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టి, 1565 వరకు ఆయన పేరు మీద సామ్రాజ్యాన్ని పాలించాడు. ఆయన కుటుంబ భూములు కర్నూలు, ఆదోని, గుత్తి చుట్టూ ఉండేవి. ఆయన పాలకులు కొండవీడును పాలించారు. ఆయన దక్కన్ సుల్తానులను ఒకరిపై ఒకరిని ఉసిగొల్పాడు. చివరకు వారంతా ఆయనకు వ్యతిరేకంగా ఏకమయ్యారు. 1565 జనవరి యుద్ధంలో ఆయనను పట్టుకుని తల నరికారు.

మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా

క్రీ.శ. 1566–1612

గోల్కొండ ఐదవ కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ (1580–1612), ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా మూడవ కొడుకు. దాదాపు 1589–91లో ఆయన మూసీ నది మీద భాగ్‌నగర్ నగరాన్ని, తర్వాతి హైదరాబాద్‌ను స్థాపించి, అక్కడ చార్మినార్, జామా మసీదు, దార్-ఉష్-షిఫా ఆసుపత్రిని కట్టించాడు. భాగమతి అనే గాయని పేరు మీద ఆయన ఆ నగరానికి పేరు పెట్టాడని ఫెరిష్తా చెబుతారు. ఆమె ఎవరు, ఆ నగరానికి తర్వాతి పేరు ఎలా వచ్చింది అనే విషయాలలో ఆధారాలు భిన్నంగా ఉన్నాయి. ఆయన పర్షియన్‌లో, దక్కన్ పాత ఉర్దూలో కవిత్వం రాశాడు.

తిరుమలదేవరాయలు (ఆరవీడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1569–1572

అళియ రామరాయల సోదరుడు, విజయనగర నాల్గవ వంశమైన ఆరవీటి వంశపు మొదటి రాజు. 1565 యుద్ధంలో ఆయన సైన్యంలోని ఒక పక్షానికి నాయకత్వం వహించి, అక్కడ ఒక కన్ను కోల్పోయాడు. ఆయన రాజు సదాశివునితో, ఖజానాతో పెనుకొండకు పారిపోయాడు. అది రాజధాని అయింది. దాదాపు 1569–70లో ఆయన సింహాసనం ఎక్కి, సామ్రాజ్యాన్ని మూడు రాజప్రతినిధి ప్రాంతాలుగా విభజించాడు. తెలుగు ప్రాంతం ఉదయగిరి, పెనుకొండలలో ఆయన కొడుకు శ్రీరంగని కింద ఉంది. తెలుగు కావ్యం వసుచరిత్రము ఆయనకు అంకితం. హెరాస్ ఆయన మరణాన్ని 1572 నాటిదిగా, సూయెల్ 1578 నాటిదిగా చెబుతారు.

ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా II

క్రీ.శ. 1580–1627

బీజాపూర్ ఆరవ ఆదిల్ షాహీ సుల్తాన్ (పాలన 1580–1627). అలీ ఆదిల్ షా I మేనల్లుడు (nephew), వారసుడు. ఆయనను జగద్గురు అని పిలిచారు. చరిత్రకారుడు ఫెరిష్తాకు ఆయన పోషకుడు, ఇబ్రహీం రౌజా నిర్మాత. ఆయన పాలనలో 1595–96 నాటి ముట్టడికి వ్యతిరేకంగా బీజాపూర్ ఆదోనిని నిలుపుకుంది. పదిహేడవ శతాబ్దం మొదట్లో అది ఆ పట్టణపు చివరి హిందూ నాయకుడి నుంచి కర్నూలును తీసుకుంది. పెనుకొండపై బీజాపూర్ చేసిన విఫల ముట్టడి గురించిన ఫెరిష్తా కథనాన్ని హెరాస్ ఈ సంవత్సరాలలో ఉంచారు.

రెండవ వేంకటపతిరాయలు

క్రీ.శ. 1586–1614

1586 నుంచి 1614 వరకు విజయనగర రాజు, తిరుమలరాయల చిన్న కొడుకు, సామ్రాజ్యపు చివరి బలమైన పాలకుడు. చిన్న వయసులోని తన అన్న కొడుకులను కాదని ఆయనను రాజుగా ఎన్నుకున్నారు. ఆయన మొదట పెనుకొండ నుంచి, తర్వాత చంద్రగిరి నుంచి, 1606 నుంచి వెల్లూరు నుంచి పాలించాడు. తెలుగు దేశం కోసం ఆయన గోల్కొండతో పోరాడాడు. కృష్ణా నదిని సరిహద్దుగా చేసి శాంతి కుదిరిందని తెలుగు రామరాజీయము చెబుతుంది. జెసూట్ మిషనరీలు ఆయన ఆస్థానంలో నివసించారు. తెనాలి రామకృష్ణుడు, తరిగొప్పుల మల్లనలను ఆయన కవులలో లెక్కిస్తారు. 1614లో చంద్రగిరిలో ఆయన మరణం తర్వాత వారసత్వ యుద్ధం వచ్చింది.

సుల్తాన్ ముహమ్మద్ కుతుబ్ షా

క్రీ.శ. 1593–1626

గోల్కొండ ఆరవ కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ (1611/12–1626), మహమ్మద్ కులీ సోదరుడి కొడుకు, అల్లుడు. ఆయన పండితుడైన, శాంతియుతుడైన రాజు. ఆయన హైదరాబాద్‌లో మక్కా మసీదును స్థాపించాడు, సుల్తాన్‌నగర్ అనే కొత్త పట్టణాన్ని మొదలుపెట్టాడు, తిరుగుబాటు మొఘల్ రాకుమారుడు ఖుర్రం (షాజహాన్)కు ఆశ్రయం ఇచ్చాడు, తన వంశపు మొదటి చరిత్రను రాయించాడు. ఆయన రాణి హయాత్ బఖ్ష్ బేగం అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా తల్లి.

అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా

క్రీ.శ. 1614–1672

గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీ వంశంలో ఏడవ సుల్తాన్ (1626–1672). ఆయన బాలుడిగా ఉన్నప్పుడే పట్టాభిషేకం జరిగింది. పాలనను తన తల్లి హయాత్ బఖ్ష్ బేగంకు, మంత్రులకు వదిలేశాడు. 1636లో మొఘల్ చక్రవర్తి షాజహాన్‌ను తన అధిపతిగా అంగీకరించాడు. ఆయన మంత్రి మీర్ జుమ్లా కర్ణాటకను, అక్కడి వజ్రాల గనులను జయించాడు. 1656లో మీర్ జుమ్లాతో ఆయనకు వచ్చిన గొడవ కారణంగా ఔరంగజేబు గోల్కొండను ముట్టడించాడు. పర్షియన్, తెలుగు భాషలలో ఉన్న ఒక శాసనం ఆ ముట్టడిని నమోదు చేస్తుంది. ఆయన కొడుకు లేకుండానే 1672లో చనిపోయాడు.

ముహమ్మద్ ఆదిల్ షా

క్రీ.శ. 1627–1656

బీజాపూర్ ఏడవ ఆదిల్ షాహీ సుల్తాన్ (పాలన 1627–1656). కొన్ని చరిత్రలు ఆయనను మహమూద్ అంటాయి. ఆయన గోల్ గుంబజ్ నిర్మాత. ఆయన 1636లో షాజహాన్‌తో శాంతి చేసుకుని, తర్వాత తన సైన్యాలను కర్ణాటకలోకి పంపాడు. సేనాపతులలో షాహ్‌జీ భోంస్లే ఒకరు. బీజాపూర్ జింజీ, వెల్లూరు, పెనుకొండ (మెకంజీ వ్రాతప్రతి ప్రకారం 1652), బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంతపు ఎగువ ప్రాంతాలను తీసుకుంది. అది గోల్కొండ మంత్రి మీర్ జుమ్లాతో కర్ణాటకను పంచుకుంది.

శివాజీ

సుమారు క్రీ.శ. 1627–1680

మరాఠా రాజ్య స్థాపకుడు (మరణం 1680), 1674లో రాయ్‌గఢ్‌లో పట్టాభిషిక్తుడు. తెలుగు దేశంలో 1677 నాటి ఆయన కర్ణాటక్ దండయాత్ర కోసం ఆయనను గుర్తుంచుకుంటారు. ఆయన గోల్కొండ అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షాతో పొత్తు పెట్టుకున్నాడు. రాజు, ఆయన మంత్రులు మాదన్న, అక్కన్న హైదరాబాద్‌లో ఆయనకు గొప్ప వైభవంతో స్వాగతం పలికారు. ఆయన శ్రీశైలానికి తీర్థయాత్ర చేసి, కర్నూలు దగ్గర కృష్ణను దాటి, కడప ప్రాంతం గుండా తన సైన్యాన్ని దక్షిణాన జింజీకి పంపాడు. ఇంటికి తిరిగి వెళ్లే దారిలో ఆయన బళ్లారి కోటను తీసుకున్నాడు. 1680లో బీజాపూర్ బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంతంపై తన హక్కులను ఆయనకు ఇచ్చింది.

అలీ ఆదిల్ షా II

క్రీ.శ. 1656–1672

బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీ వంశంలో ఎనిమిదవ సుల్తాన్ (పాలన 1656–1672). ఆయన సింహాసనం ఎక్కినప్పుడు, ఆయన ముహమ్మద్ ఆదిల్ షా కొడుకు కాదని చెబుతూ ఔరంగజేబు రాజ్యంపై దండెత్తాడు. ఆయన పాలనలో శివాజీ ఎదిగాడు. కర్నూలు పాలకుడైన అబిసీనియా మూలపు సిద్దీ జౌహర్ తిరుగుబాటు చేశాడు. రాజు దండయాత్రలు కర్నూలు రాష్ట్రాన్ని, రాయచూరు ప్రాంతాన్ని మళ్లీ అదుపులోకి తెచ్చాయి. ఆ తర్వాత 1666–68 మొఘల్ ఒప్పందాలు రాజ్యాన్ని కుదించాయి.

ఔరంగజేబు (ఆలంగీర్)

క్రీ.శ. 1658–1707

ఆరవ మొఘల్ చక్రవర్తి (1658–1707). తండ్రి తరఫున దక్కన్ వైస్రాయ్‌గా ఉన్నప్పుడు ఆయన గోల్కొండ చేత బాకీ కప్పం కట్టించాడు. 1656లో మీర్ జుమ్లా సాయంతో గోల్కొండలో అబ్దుల్లా కుతుబ్ షాను ముట్టడించాడు. రామగిరిని, కర్ణాటకను అప్పగించేలా చేశాడు. చక్రవర్తిగా ఆయన 1687లో ఎనిమిది నెలల ముట్టడి తర్వాత గోల్కొండను తీసుకున్నాడు. ఆ రాజ్యాన్ని హైదరాబాద్ మొఘల్ రాష్ట్రం (సుబా)గా చేశాడు. దానిని స్థిరపరచడానికి 1688 జనవరి వరకు కోట దగ్గరే ఉన్నాడు. ఈ పేజీ తెలుగు దేశ చరిత్రలో ఆయన పాత్రను మాత్రమే వివరిస్తుంది.

సిద్దీ మసూద్ ఖాన్

సుమారు క్రీ.శ. 1662–1688

బీజాపూర్ అబిసీనియన్ సామంతుడు. బళ్లారి గెజిటీర్ లెక్క ప్రకారం ఆయన 1662 నుంచి 1687 వరకు ఆదోని పాలకుడు, జాగీర్దారు (భూమి మంజూరు పొందినవాడు). 1678 నుంచి ఆయన బాల రాజు సికందర్ ఆదిల్ షాకు రాజ్య ప్రతినిధి. ఆయన ఆదోని జామా మసీదును కట్టించాడు. దాని శాసనాలు దానిని హిజ్రీ 1079 (1666–67) నాటిదిగా చెబుతాయి. రాజధాని నుంచి తరమబడిన ఆయన, తెలుగు దేశంలో బీజాపూర్ చివరి దుర్గంగా ఆదోనిని ఉంచుకున్నాడు. సర్కార్ ప్రకారం 1688లో ఆయన దానిని మొఘలులకు అప్పగించాడు.

అబుల్ హసన్ తానీషా

సుమారు క్రీ.శ. 1672–1699

తానీషా అని పిలిచే అబుల్ హసన్ గోల్కొండను పాలించిన చివరి కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ (1672–1687). ఆయన అబ్దుల్లా కుతుబ్ షాకు బంధువు, అల్లుడు. ఆయన పాలనను బ్రాహ్మణ సోదరులు మాదన్న, అక్కన్నలకు వదిలేశాడు. వారు రాజ్యాన్ని మరాఠాలతో మిత్రత్వంలోకి తెచ్చారు. ఔరంగజేబు దీనిని ఆయనపై నేరంగా మోపి, 1685లో హైదరాబాద్‌ను తీసుకున్నాడు. 1687లో ఔరంగజేబు గోల్కొండను ఎనిమిది నెలలు ముట్టడించాడు. చివరకు ద్రోహంతో ఒక ద్వారం తెరిచారు. అబుల్ హసన్ దౌలతాబాద్‌లో రాజ ఖైదీగా చనిపోయాడు.

సికందర్ ఆదిల్ షా

క్రీ.శ. 1672–1686

బీజాపూర్ తొమ్మిదవ, చివరి ఆదిల్ షాహీ సుల్తాన్ (పాలన 1672–1686). ఆయన చిన్న బాలుడిగా సింహాసనం ఎక్కి, రాజప్రతినిధుల కింద పాలించాడు: ఖవాస్ ఖాన్, బహలోల్ ఖాన్, ఆదోని జాగీర్దారు (భూమి మంజూరు పొందినవాడు) అయిన అబిసీనియన్ సిద్దీ మసూద్. ఆయన పాలనలో బీజాపూర్ కర్ణాటక్ కోటలను తీసుకోవడానికి శివాజీ కర్నూలు ప్రాంతం గుండా దండెత్తాడు (1677). రాయచూరు దోఆబ్‌ను మరాఠాలకు వదులుకున్నారు. 1686 సెప్టెంబర్ 12న ఔరంగజేబు బీజాపూర్‌ను తీసుకున్నాడు. సికందర్ 1700లో బందీగా చనిపోయాడు.

జోసెఫ్ ఫ్రాంస్వా డూప్లే

క్రీ.శ. 1697–1764

1742 నుంచి 1754 వరకు పాండిచ్చేరికి, భారతదేశంలోని ఫ్రెంచి స్థావరాలకు గవర్నర్. నిజాం సింహాసనం కోసం జరిగిన యుద్ధంలో ముజఫర్ జంగ్‌కు, తర్వాత సలాబత్ జంగ్‌కు మద్దతు ఇవ్వడం ద్వారా ఆయన ఫ్రెంచి కంపెనీకి మచిలీపట్నం మంజూరు (1750)ను, తన అధికారి బుస్సీ ద్వారా ఉత్తర సర్కారులను (1753) సంపాదించాడు. 1754లో గోదేహూ ఆయన స్థానంలోకి వచ్చాడు. ఆయన ఫ్రాన్స్‌లో పేదరికంలో చనిపోయాడు.

కాం బఖ్ష్

క్రీ.శ. 1707–1709

ఔరంగజేబు చిన్న కొడుకు (1667–1709). 1707లో ఆయన తండ్రి చనిపోయినప్పుడు ఆయన బీజాపూర్‌ను పాలించడానికి వెళ్తున్నాడు. ఆయన తనను తాను చక్రవర్తిగా ప్రకటించుకుని, నాణేలు ముద్రించి, హైదరాబాద్‌ను తన స్థానంగా చేసుకున్నాడు. అక్కడ ఆయన సుబేదార్ రుస్తం దిల్ ఖాన్‌ను ఏనుగుతో తొక్కించి చంపించాడు. ఆయన సోదరుడు బహదూర్ షా దక్షిణానికి దండెత్తి, 1709 జనవరి 13న హైదరాబాద్ దగ్గర ఆయనను ఓడించాడు. ఆ రాత్రే ఆయన తన గాయాలతో చనిపోయాడు.

అబ్దుల్ నబీ ఖాన్ (కడప నవాబు)

సుమారు క్రీ.శ. 1714

18వ శతాబ్దం మొదట్లో కడపను పాలించిన పఠాన్ (మియానా) నవాబు. గ్రిబుల్ ఇచ్చిన కాలక్రమ పట్టిక ఆయనను 'కడప నవాబులలో గొప్పవాడు' అంటుంది. చక్రవర్తి బహదూర్ షా ఆయనకు కడపను భూమి మంజూరుగా ఇచ్చాడని కిర్మాణీ చెప్పారు. కడప గెజిటీర్ ఆయన పాలనను 1714 నుంచి లెక్కిస్తుంది. ఆయన 1714లో సిద్ధవటాన్ని దాని కోట అధికారి నుంచి తీసుకున్నాడు. గండికోట, కంభం, గుర్రంకొండలను తన అధీనంలో ఉంచుకున్నాడు. పుంగనూరు పాలెగాడితో కప్పం కట్టించాడు, బారామహల్‌పై దాడి చేశాడు, ఆర్కాట్ నవాబుతో కలిసి మైసూరు నుంచి డబ్బు వసూలు చేశాడు. కడప పట్టణాన్ని ఆయనే స్థాపించాడని స్థానిక సంప్రదాయం చెబుతుంది. 1732 నాటికి ఆయన పాలన ఆగిపోయింది. ఆ సంవత్సరపు ఒక శాసనం ఆయన కొడుకును నవాబుగా పేర్కొంటుంది.

చార్లెస్ డి బుస్సీ

క్రీ.శ. 1718

1718లో పుట్టిన ఫ్రెంచి సేనాపతి. 1751 నుంచి 1758 వరకు నిజాములు ముజఫర్ జంగ్, సలాబత్ జంగ్‌ల ఆస్థానంలో ఫ్రెంచి సైన్యానికి నాయకత్వం వహించాడు. ఆయన సలాబత్ జంగ్‌ను సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టి, 1753లో ఆయన నుంచి ఫ్రెంచి కంపెనీకి నాలుగు ఉత్తర సర్కారులను పొందాడు. విజయనగరం రాజా, జమీందారుల ద్వారా వాటిని పాలించాడు. 1757లో బొబ్బిలి కోటను నాశనం చేశాడు, తీరంలోని ఇంగ్లీషు ఫ్యాక్టరీలను తీసుకున్నాడు. 1758లో లాలీ ఆయనను కర్ణాటకకు వెనక్కి పిలిపించాడు. ఆయన వదిలి వెళ్లిన సర్కారులను కల్నల్ ఫోర్డ్ చేతిలో ఫ్రెంచి వారు కోల్పోయారు.

నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా I (మీర్ కమరుద్దీన్)

క్రీ.శ. 1724–1748

అసఫ్ జాహీ వంశ స్థాపకుడు, హైదరాబాద్ మొదటి నిజాం. తురానీ సంతతికి చెందిన మొఘల్ సామంతుడు. ఆయన 1671లో ఢిల్లీలో పుట్టాడు. 1713లో నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అనే బిరుదుతో ఆయనను దక్కన్ సుబేదారుగా నియమించారు. 1724లో బేరార్‌లోని శకర్ ఖేడాలో ఆయన పాలకుడు ముబారిజ్ ఖాన్‌ను ఓడించి చంపాడు, అసఫ్ జా అనే బిరుదు పొందాడు. 1748లో బుర్హాన్‌పూర్‌లో చనిపోయే వరకు ఆయన దక్కన్‌ను స్వతంత్ర పాలకుడిగా పాలించాడు. ఆయన సమాధి ఔరంగాబాద్ దగ్గరి ఖుల్దాబాద్‌లో ఉంది.

నాసిర్ జంగ్ (మీర్ అహ్మద్ ఖాన్)

క్రీ.శ. 1748–1750

నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా I రెండవ కొడుకు. 1748లో తన తండ్రి చనిపోయినప్పుడు ఆయన దక్కన్ ఖజానాను, సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఆయన సోదరి కొడుకు ముజఫర్ జంగ్‌కు, ఫ్రెంచి వారికి వ్యతిరేకంగా ఇంగ్లీషువారు ఆయనకు మద్దతు ఇచ్చారు. 1750లో ఆయన ముజఫర్ జంగ్‌ను బందీగా పట్టుకున్నాడు. 1750 డిసెంబర్‌లో డూప్లే ప్రోత్సహించిన కుట్రలో కడప నవాబు ఆయన ఏనుగుపై ఉండగా ఆయనను కాల్చి చంపాడు.

ముహమ్మద్ అలీ ఖాన్ వాలాజా

క్రీ.శ. 1749–1795

1749 నుంచి 1795 వరకు కర్ణాటక (ఆర్కాటు) నవాబు, అన్వరుద్దీన్ ఖాన్ కొడుకు. 1749లో ఆంబూరులో ఆయన తండ్రి చంపబడ్డాడు. ఆయన తిరుచిరాపల్లిలో నిలబడి, ఇంగ్లీషు సాయంతో చందా సాహెబ్, ఫ్రెంచి వారి నుంచి నవాబు పదవిని గెలుచుకున్నాడు. 1763 పారిస్ ఒప్పందం ఆయనను గుర్తించింది. మొఘల్ చక్రవర్తి ఆయనకు వాలాజా అనే బిరుదు ఇచ్చాడు. ఆయన తెలుగు జిల్లాలు 1757లో తిరుగుబాటు చేసిన ఆయన సోదరుడు నజీబుల్లా కింద నిలుపుకున్న నెల్లూరు, ఒంగోలు, పల్నాడు. ఆయన కంపెనీకి, ప్రైవేటు అప్పులవారికి పెద్ద అప్పులు పడ్డాడు. 1781లో ఆయన కర్ణాటక ఆదాయాలను కంపెనీకి అప్పగించాడు. 1790–92లో కంపెనీ వాటి నిర్వహణను తీసుకోవడం చూశాడు. 1792 ఒప్పందం ద్వారా దాని సైన్యాల కోసం ఏటా తొమ్మిది లక్షల వరహాలు చెల్లించడానికి ఒప్పుకున్నాడు. ఆయన 1795 అక్టోబర్‌లో చనిపోయాడు.

ముజఫర్ జంగ్ (హిదాయత్ ముహియుద్దీన్ ఖాన్)

క్రీ.శ. 1750–1751

నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా I ఇష్టమైన కూతురు ద్వారా ఆయన మనవడు, బీజాపూర్ పాలకుడు. 1748లో తన తాత మరణంతో ఆయన చందా సాహెబ్, ఫ్రెంచి వారి సాయంతో దక్కన్‌పై హక్కు కోరాడు. 1750లో ఆయన మేనమామ (uncle) నాసిర్ జంగ్ ఆయనను జైలులో పెట్టాడు. 1750 డిసెంబర్‌లో నాసిర్ జంగ్ హత్యకు గురైనప్పుడు ఆయనను సుబేదార్‌గా ప్రకటించారు. ఆయన ఫ్రెంచి వారికి మచిలీపట్నాన్ని, ఇతర భూమిని మంజూరు చేశాడు. 1751 మొదట్లో దక్కన్‌కు తిరిగి వెళ్తుండగా కర్నూలు నవాబు ఆయనను చంపాడు.

సలాబత్ జంగ్

క్రీ.శ. 1751–1761

నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా I మూడవ కొడుకు. 1751లో ఫ్రెంచి సేనాని బుస్సీ ఆయనను దక్కన్ సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాడు. బుస్సీ రక్షణలో ఆయన మరాఠాలను, తన అన్న ఘాజీ-ఉద్-దీన్‌ను ఓడించాడు. 1753లో ఉత్తర సర్కారులను ఫ్రెంచి వారికి అప్పగించాడు. కర్నల్ ఫోర్డ్ ఫ్రెంచి వారిని తీరం నుంచి తరిమిన తర్వాత, ఆయన మచిలీపట్నాన్ని ఇంగ్లీషువారికి వదులుకున్నాడు (1759). ఆయన సోదరుడు నిజాం అలీ ఆయన మంత్రిగా అధికారం చేపట్టి, 1761 లేదా 1762లో ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేసి, దాదాపు 1763లో జైలులో ఆయనను చంపించాడు.

రణమస్త్ ఖాన్ (మునవ్వర్ ఖాన్, కర్నూలు నవాబు)

క్రీ.శ. 1752–1792

1752 నుంచి 1792 వరకు కర్నూలు పఠాన్ నవాబు, హిమ్మత్ బహదూర్ ఖాన్ సోదరుడు. ఆయనను రణమస్త్ ఖాన్ అని, మునవ్వర్ ఖాన్ అని పిలిచారు. ఆయన సోదరుడు చనిపోయాడు, 1751లో ఫ్రెంచి వారు కర్నూలును ఆక్రమించారు. ఆయన ఆర్కాటు నుంచి తిరిగి వచ్చి, కడప నవాబు డబ్బుతో, కర్నూలు దేశ్‌ముఖ్ సాయంతో సైన్యాన్ని సమకూర్చాడు. 1752లో ఆయన నిజాం అధికారి, గద్వాల రాజా నుంచి తన రాజధానిని తిరిగి గెలుచుకున్నాడు. ఆయన నిజాంకు, 1769 నుంచి లేదా దాదాపు 1775 నుంచి హైదర్ అలీకి కప్పం చెల్లించాడు. ఒక సాధువు హైదర్‌ను భయపెట్టడానికి చేసిన ప్రయత్నం విఫలమైన తర్వాత ఆయన హైదర్‌కు చెల్లించాడని స్థానిక సంప్రదాయం చెబుతుంది. చెల్లించని కప్పం కోసం టిప్పు సుల్తాన్ ఆయనపై ఒత్తిడి తెచ్చాడు. 1790–92లో టిప్పుకు వ్యతిరేకంగా నిజాం సైన్యంతో ఆయన కొడుకు అలిఫ్ ఖాన్ ఆయన అశ్వికులకు నాయకత్వం వహించాడు. ఆయన 1792లో చనిపోయాడు.

అబ్దుల్ హలీం ఖాన్ (కడప నవాబు)

క్రీ.శ. 1761–1779

కడపను పాలించిన చివరి పఠాన్ నవాబు. ఆయన 1761 నుంచి 1779లో హైదర్ అలీ జయించే వరకు కడప, సిద్ధవటం (సిధౌట్)లను పాలించాడు. సి. పి. బ్రౌన్ అనువదించిన ఒక తెలుగు కథనం ప్రకారం, 1761లో సిద్ధవటం కోటలోని చెరసాల నుంచి ఆయనను విడిపించారు. నవాబు మొహసిన్ ఖాన్ వెళ్లిపోయినప్పుడు ఆయన పాలకుడయ్యాడు. గ్రిబుల్ ప్రకారం ఆయన తన చిన్నాన్న తర్వాత వచ్చాడు. ఆ చిన్నాన్నను గ్రిబుల్ మహసిం ఖాన్ అంటారు. ఆయన 1769లో హైదర్‌కు డబ్బు చెల్లించాడు, 1776లో గుర్రపు సైనికులను పంపాడు. కానీ హైదర్‌కు వ్యతిరేకంగా నిజాం సేనాపతి పక్షం వహించాడు. 1779లో హైదర్, మీర్ సాహెబ్ దువ్వూరు దగ్గర ఆయన పఠాన్ గుర్రపు సైనికులను ఓడించారు, కడపను తీసుకున్నారు, సిద్ధవటంలో ఆయనను లొంగిపోయేలా చేశారు. ఆయన శ్రీరంగపట్టణంలో ఖైదీగా చనిపోయాడు. ఆయన సోదరి బఖ్షీ బేగంగా హైదర్ భార్య అయింది.

హైదర్ అలీ

క్రీ.శ. 1761–1782

1761లో మైసూరుకు అధిపతి అయి, 1782 డిసెంబర్‌లో చనిపోయే వరకు దానిని పాలించిన సైనికుడు. తెలుగు దేశంలో ఆయన 1762లో మరాఠా మురారిరావు నుంచి పెనుకొండ, మడకశిరలను తీసుకున్నాడు. 1768లో తన బావమరిది మీర్ సాహెబ్ ద్వారా గుర్రంకొండను తిరిగి గెలుచుకున్నాడు. 1775లో బళ్లారిని, 1776లో మురారిరావు నుంచి గుత్తిని తీసుకున్నాడు. 1779లో ఆయన కడప నవాబును జయించాడు. కర్నూలు నవాబు, బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంతాల పాలెగాళ్లు ఆయనకు కప్పం కట్టారు. 1780లో కర్ణాటకపై ఆయన దండయాత్ర రెండవ మైసూరు యుద్ధాన్ని మొదలుపెట్టింది.

మొదటి మాధవరావు పేష్వా

క్రీ.శ. 1761–1772

1761 నుంచి 1772 నవంబర్‌లో తన మరణం వరకు మరాఠాల పేష్వా (ప్రధాన మంత్రి), బాలాజీ బాజీరావు కొడుకు. యువకుడిగా ఆయన 1763లో గోదావరి మీది రాక్షసభువన్ దగ్గర నిజాం అలీకి వ్యతిరేకంగా తన బాబాయి రఘునాథరావు పక్కన పోరాడాడు. మైసూరు హైదర్ అలీతో యుద్ధాలలో ఆయన 1767లో సిరాను తీసుకున్నాడు. తర్వాత మైసూరు సేనాపతి మీర్ సాహెబ్ మరాఠాల నుంచి గుర్రంకొండను పొందాడు. ఆయన బాబాయి త్రయంబకరావు 1771లో ముట్టడి ద్వారా గుర్రంకొండను తీసుకున్నాడు. 1773–74లో టిప్పు దానిని తిరిగి తీసుకునే వరకు 1772 జూన్ ఒప్పందం దానిని మరాఠాల దగ్గరే ఉంచింది.

నిజాం అలీ ఖాన్ (అసఫ్ జా II)

క్రీ.శ. 1761–1803

నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా I నాల్గవ కొడుకు. 1761–62లో ఆయన తన సోదరుడు సలాబత్ జంగ్‌ను పక్కకు నెట్టి, 1803లో హైదరాబాద్‌లో చనిపోయే వరకు దక్కన్‌ను పాలించాడు. ఆయన పాలనలో ఉత్తర సర్కారులు ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి చేరాయి (1766, గుంటూరు 1788లో). నిజాం టిప్పు సుల్తాన్‌కు వ్యతిరేకంగా బ్రిటిష్‌వారితో చేరాడు, ఖర్దాలో (1795) మరాఠాల చేతిలో ఓడిపోయాడు, శాశ్వత సబ్సిడియరీ సైన్యాన్ని అంగీకరించాడు (1798). దాని ఖర్చు కోసం ఆయన తన మైసూరు లాభాలను, అంటే తర్వాతి రాయలసీమ దత్త మండలాలను వదులుకున్నాడు (1800). మక్కా మసీదులో సమాధి చేయబడిన మొదటి నిజాం ఆయనే.

సర్ థామస్ మన్రో

క్రీ.శ. 1761–1827

సర్ థామస్ మన్రో (1761–1827) స్కాట్లాండ్‌కు చెందిన సైనికుడు, పరిపాలకుడు. 1800 నుంచి 1807 వరకు రాయలసీమ దత్త మండలాల మొదటి ప్రిన్సిపల్ కలెక్టర్‌గా ఆయన పాలెగాళ్లను (స్థానిక సైనిక నాయకులు) అణచివేసి, ప్రతి రైతుతో రైత్వారీ సెటిల్‌మెంట్ చేశారు. 1820లో ఆయన మద్రాసు గవర్నర్ అయ్యారు. 1827 జూలై 6న అప్పుడు బళ్లారి జిల్లాలో ఉన్న పత్తికొండలో పదవిలో ఉండగానే ఆయన చనిపోయారు. దత్త మండలాలలో గేయాలతో, 'తండ్రి'గా ఆయనను గుర్తుంచుకున్నారు.

కమరుద్దీన్ ఖాన్

క్రీ.శ. 1781–1799

మీర్ సాహెబ్ కొడుకు, టిప్పు సుల్తాన్‌కు వరుసకు సోదరుడు. 1781–82లో ఆయన తన తండ్రి తర్వాత గుర్రంకొండ, కడప ప్రాంతానికి అధిపతి అయ్యాడు. 1783లో ఆయన కడప నవాబు పదవికి ఒక హక్కుదారుని, కంబంను తీసుకున్న ఇంగ్లీషు దళాన్ని ఓడించాడు. 1785లో టిప్పు ఆయనను బంధించి ఆయన జాగీర్లను తీసివేశాడు, కానీ 1791లో ఆయన మళ్లీ మైసూరు సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు. 1799లో శ్రీరంగపట్టణం పతనం తర్వాత ఆయన బ్రిటిష్‌వారికి లొంగిపోయాడు. విభజన ఒప్పందం గుర్రంకొండ జిల్లాలలో ఆయనకు వ్యక్తిగత జాగీర్ ఇవ్వడానికి నిజాంను కట్టుబడి ఉంచింది.

టిప్పు సుల్తాన్

క్రీ.శ. 1782–1799

హైదర్ అలీ కొడుకు. 1782 డిసెంబర్ నుంచి 1799 మే 4న శ్రీరంగపట్టణం పతనంలో చంపబడే వరకు మైసూరు పాలకుడు. యువ సేనానిగా ఆయన 1773–74లో మరాఠాల నుంచి గుర్రంకొండను తిరిగి తీసుకున్నాడు. సుల్తాన్‌గా ఆయన గుత్తి, గుర్రంకొండ, కడప, బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంతాన్ని ఆధీనంలో ఉంచుకున్నాడు. ఆయన గుత్తికి, గుర్రంకొండకు ఫైజ్ హిసార్, జఫరాబాద్ అనే కొత్త పేర్లు పెట్టి, రెండు చోట్లా రాగి నాణేలు ముద్రించాడు. 1786లో ఆయన ఆదోనిని ముట్టడించి, రాయదుర్గం, హర్పనహళ్లి పాలెగాళ్లను పట్టుకున్నాడు. 1792 ఒప్పందం ద్వారా ఆయన కడప, గుర్రంకొండ, బళ్లారి, తాడిపత్రిలను నిజాంకు వదులుకున్నాడు. ఆయన మిగిలిన తెలుగు జిల్లాలు ఆయన మరణం తర్వాత నిజాంకు వెళ్లి, 1800లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించబడ్డాయి.

అసద్ అలీ ఖాన్ (ముజఫ్ఫరుల్ ముల్క్, బనగానపల్లె)

సుమారు క్రీ.శ. 1783–1815

18వ శతాబ్దం చివరలో బనగానపల్లె జాగీర్ (భూమి మంజూరు)కు సహ-పాలకుడు. ఆయన బిరుదు ముజఫ్ఫరుల్ ముల్క్. తల్లి వైపు నుంచి ఆయన మొఘల్ ఖిల్లాదారు (కోట అధికారి) ముహమ్మద్ బేగ్ ఖాన్ వంశానికి మనవడు. ఆయన చెంచెలిమలను అనుభవించాడు, తన చిన్న వయసు సోదరుని కొడుకుల కోసం బనగానపల్లెను నిర్వహించాడు. 1783లో టిప్పు సుల్తాన్ జాగీరును స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు ఆయన ఒక పాలెగాడి దగ్గర ఆశ్రయం పొందాడు. 1790లో నిజాం సైన్యంతో ఆయన, ఆయన సోదరుని కొడుకు గులాం అలీ ఖాన్ తమ్మడపల్లె దగ్గర టిప్పు అధికారిని ఓడించి ప్రాంతాన్ని తిరిగి గెలుచుకున్నారు. 1791లో టిప్పుకు వ్యతిరేకంగా ఆయన నిజాం సేవలో ఉన్నాడు. కొంత కాలం కడప సుబేదారుగా ఉన్నాడు. 1800లో జాగీరును ఆయనకు, ఆయన సోదరుని కొడుకుకు కొనసాగించాలని నిజాం కంపెనీతో షరతు పెట్టాడు.

గులాం అలీ ఖాన్ (మన్సూరుద్దౌలా, బనగానపల్లె)

సుమారు క్రీ.శ. 1790–1822

1790 నుంచి 1820ల మొదటి వరకు బనగానపల్లె జాగీర్దారు (భూమి మంజూరు కలిగినవాడు). ఆయన బిరుదు మన్సూరుద్దౌలా. తర్వాత ఆ కుటుంబం ఆయనను సంస్థాన స్థాపకుడిగా భావించింది. హుసేన్ అలీ ఖాన్ కొడుకైన ఆయనకు 1783లో టిప్పు సుల్తాన్ జాగీరును ఖరారు చేసి, వెంటనే బహిష్కరించాడు. తన బాబాయి అసద్ అలీ ఖాన్‌తో, నిజాం సైన్యంతో కలిసి 1790లో తమ్మడపల్లె దగ్గర ఆయన దానిని తిరిగి గెలుచుకున్నాడు. ఆయన ఎక్కువగా హైదరాబాద్‌లో నివసించి, నిజాం సైన్యంలో పోరాడాడు. మరాఠాలతో పోరాటంలో కుడి చేతి పట్టు కోల్పోయాడు. 1800 అప్పగింత ప్రకారం జాగీరు కప్పం లేకుండా కంపెనీ అధీనంలోకి వెళ్లింది. చనిపోయే ముందు ఆయన తన బంధువులకు గ్రామాలను ఉప-జాగీర్లుగా పంచి, తన కొడుకు హుసేన్ అలీ ఖాన్‌ను మస్నద్ (సింహాసనం)పై కూర్చోబెట్టాడు.

రెండవ అలిఫ్ ఖాన్ (కర్నూలు నవాబు)

క్రీ.శ. 1792–1815

1792 నుంచి 1815 వరకు కర్నూలు పఠాన్ నవాబు. ఆయన రణమస్త్ (మునవ్వర్) ఖాన్ మూడవ కొడుకు. కర్నూలు మాన్యువల్ ఆయనను అలూఫ్ ఖాన్ అంటుంది. ఆయన తన అన్న హసన్ అలీ ఖాన్‌ను అణచాడు. 1795లో ఖర్దా దగ్గర నిజాం కోసం 1,400 గుర్రపు సైనికులను నడిపించాడు. టిప్పు సుల్తాన్ కప్పం కోరడాన్ని తిరస్కరించాడు. 1800లో నిజాం కర్నూలు కప్పాన్ని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించాడు. అలిఫ్ ఖాన్ అది చెల్లించవలసినది కాదని అన్నాడు, కానీ తన ఇష్టంతో చెల్లించడానికి ఒప్పుకున్నాడు. 1804లో ఆ చెల్లింపును ఎనిమిది సంవత్సరాలు ఒకటింపావు లక్ష గద్వాల్ రూపాయలుగా, ఆ తర్వాత ఒక లక్షగా నిర్ణయించారు. దానితో పాటు 500 గుర్రపు సైనికులు, 500 కాల్బలం ఇవ్వాలి. ఆయన తన ఇష్టమైన కొడుకు గులాం రసూల్‌ను వారసుడిగా చేయాలని ప్రయత్నించి, పెద్ద కొడుకును బంధించాడు. 1813లో కంపెనీ సైన్యం అతనిని విడిపించింది. ఆయన పాలనను కఠినమైనదిగా గుర్తుంచుకున్నారు.

సికందర్ జా (అసఫ్ జా III)

క్రీ.శ. 1803–1829

నిజాం అలీ ఖాన్ పెద్ద కొడుకు, 1803 నుంచి 1829 వరకు హైదరాబాద్ నిజాం. ఆయన పాలన 1803 మరాఠా యుద్ధంతో మొదలై అప్పుతో ముగిసింది. ఆయన పాలనను తన మంత్రులు మీర్ ఆలం, మునీర్-ఉల్-ముల్క్, వారి ఉప మంత్రి చందూలాల్‌కు వదిలాడు. వారి కింద దాదాపు 1820 నుంచి యూరోపియన్ అధికారులు జిల్లాలను పర్యవేక్షించారు. ఉత్తర సర్కారుల నుంచి నిజాంకు వచ్చే కప్పాన్ని ఒకేసారి మొత్తం చెల్లించి కొనేశారు (1823). సికింద్రాబాద్ కంటోన్మెంట్‌కు ఆయన పేరు పెట్టారు.

సర్ ఆర్థర్ కాటన్

క్రీ.శ. 1803–1899

మద్రాసు సైన్యంలో ఇంజనీర్ అధికారి (1803–1899). ఆయన ధవళేశ్వరం దగ్గర గోదావరిపై ఆనకట్ట (1847–1852)ను రూపొందించి కట్టించాడు. అది గోదావరి డెల్టాను నీటిపారుదల ఉన్న వరి భూమిగా మార్చింది. బెజవాడ దగ్గర కృష్ణా ఆనకట్ట (1852–1855లో కట్టారు) ప్రణాళికకు ఆయన మద్దతు ఇచ్చాడు. విశాఖపట్నంలో ఆయన 1844లో సముద్ర గ్రోయిన్లను, సెయింట్ జాన్స్ చర్చిని కట్టించాడు. ఎగువ గోదావరిలో పడవ ప్రయాణ ప్రణాళికను ఆయన రూపొందించాడు. దానిలో దుమ్ముగూడెం ఆనకట్ట మిగిలి ఉంది.

మీర్ ఆలం (మీర్ అబుల్ ఖాసిం)

క్రీ.శ. 1804–1808

నిజాములు నిజాం అలీ ఖాన్, సికందర్ జాల దౌత్యవేత్త, సేనాపతి, మంత్రి. ఆయన పర్షియాలోని షుష్తర్‌కు చెందిన సయ్యద్ కుటుంబం నుంచి వచ్చాడు. 1786–89లో కలకత్తాలో, 1791లో లార్డ్ కార్న్‌వాలిస్ దగ్గర ఆయన నిజాంకు ప్రాతినిధ్యం వహించాడు. 1799లో టిప్పు సుల్తాన్‌కు వ్యతిరేకంగా నిజాం సైన్యానికి నాయకత్వం వహించాడు. 1804 నుంచి 1808లో తన మరణం వరకు మంత్రిగా ఉన్నాడు. శ్రీరంగపట్టణం బహుమతి ధనంలో తన వాటాతో ఆయన హైదరాబాద్‌కు నైరుతిన మీర్ ఆలం చెరువు (1806)ను కట్టించాడు. ఆయన సాలార్ జంగ్ I ముత్తాత.

చందూలాల్

క్రీ.శ. 1806–1843

1808 నుంచి 1843 వరకు సికందర్ జా, నాసిర్-ఉద్-దౌలాల కింద హైదరాబాద్ పేష్కార్ (ఉప మంత్రి), ఆచరణలో ప్రధాన మంత్రి. అసఫ్ జాతో దక్కన్‌కు వచ్చిన కుటుంబంలో 1766లో పుట్టాడు. ఆయన సుంకాల శాఖ నుంచి ఎదిగాడు. 1806లో పేష్కార్ అయ్యాడు. అధికారం లేని మంత్రి మునీర్-ఉల్-ముల్క్ తరఫున పాలించాడు. బ్రిటిష్ మిత్రత్వాన్ని గట్టిగా పట్టుకున్నాడు. ఆయన ప్రభుత్వం సంస్కరించిన సైన్యాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. అదే హైదరాబాద్ కంటింజెంట్ అయింది. కానీ ఆయన ప్రభుత్వం తీవ్రమైన అప్పుల్లో పడింది. ఆయన 1843 సెప్టెంబర్ 6న రాజీనామా చేసి, 1845 ఏప్రిల్‌లో చనిపోయాడు. ఆయన ఉదారతకు ప్రసిద్ధుడు.

గులాం రసూల్ ఖాన్ (కర్నూలు నవాబు)

క్రీ.శ. 1823–1839

1823 నుంచి 1839 వరకు పాలించిన చివరి కర్నూలు నవాబు. ఆయన రెండవ అలిఫ్ ఖాన్ చిన్న కొడుకు. మరో సోదరుడు ముజఫర్ ఖాన్‌ను హత్య నేరానికి జైలులో పెట్టిన తర్వాత ఆయన తన సోదరుడు మునవ్వర్ ఖాన్ తర్వాత పాలకుడయ్యాడు. కర్నూలు మాన్యువల్ ఆయన పాలనను దురాశపూరితమైనదిగా, ఆయన అలవాట్లను దుబారాగా వర్ణిస్తుంది. బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా వహాబీ కుట్ర గురించి వార్తలు వస్తున్న సమయంలో, ఆయన తన కోటలను బాగు చేయిస్తున్నాడని, రహస్యంగా ఫిరంగులు, యుద్ధ సామగ్రి పోగు చేస్తున్నాడని మద్రాసు ప్రభుత్వానికి తెలిసింది. అది 1839లో సైన్యంతో ఒక కమిషన్‌ను పంపింది. ఆయన కోటను అప్పగించాడు. జీతాలు అందని ఆయన రోహిల్లా, అరబ్ సైనికులపై కాల్పులు జరిగాయి. ఆయనను తిరుచిరాపల్లికి పంపారు. అక్కడ ఒక సేవకుడు ఆయనను హత్య చేశాడు. ఆయన జాగీరును స్వాధీనం చేసుకుని, ఆయన కుటుంబానికి పింఛన్లు ఇచ్చారు.

నాసిర్-ఉద్-దౌలా (అసఫ్ జా IV)

క్రీ.శ. 1829–1857

1829 నుంచి 1857 వరకు హైదరాబాద్ నిజాం, సికందర్ జా పెద్ద కొడుకు. ఆయన కోరికపై జిల్లాలను పర్యవేక్షించిన బ్రిటిష్ అధికారులను ఉపసంహరించారు. తర్వాత దుష్పరిపాలన, అప్పు, హైదరాబాద్ కంటింజెంట్ బకాయిలు వచ్చాయి. 1843లో చందూలాల్ రాజీనామా చేశారు. 1853 మే 21 నాటి ఒప్పందం ద్వారా కంటింజెంట్ ఖర్చు కోసం బేరార్, ఉస్మానాబాద్, రాయచూరు దోఆబ్‌లను బ్రిటిష్‌వారికి అప్పగించారు. ఒక వారం తర్వాత ఆయన సాలార్ జంగ్‌ను మంత్రిగా నియమించాడు. ఆయన 1857 మే 16న చనిపోయాడు.

ఉయ్యాలవాడ నరసింహారెడ్డి

క్రీ.శ. 1846

కర్నూలు సీమలోని ఉయ్యాలవాడ, నొస్సం పూర్వ పాలెగాళ్ల (స్థానిక నాయకుల) కుటుంబ సభ్యుడు. 1846లో ఆయన కంపెనీ ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా కట్టుబడులను (గ్రామ రెవెన్యూ బంట్రోతులను) లేవనెత్తారు, కోయిలకుంట్ల ఖజానాను దోచుకున్నారు, గిద్దలూరు వద్ద సైన్యంతో పోరాడారు. 1846 అక్టోబరులో ఆయన పట్టుబడ్డారు, కోయిలకుంట్లలో ఉరి తీయబడ్డారు. 1875, 1886 నాటి జిల్లా మాన్యువల్‌లు ప్రభుత్వ పక్షం నుంచి ఈ కథను చెబుతాయి.

గులాం ముహమ్మద్ అలీ ఖాన్ (బనగానపల్లె)

క్రీ.శ. 1848–1868

1848 నుంచి 1868 వరకు బనగానపల్లె జాగీర్దారు. ఒప్పందాలలో, కుటుంబ చరిత్రలో ఆయనను గులాం అలీ ఖాన్ అని పిలిచారు. మన్సూరుద్దౌలా మనవడైన ఆయనను ఆయన బాబాయి హుసేన్ అలీ ఖాన్ దత్తత తీసుకుని, తన కూతురును ఇచ్చి పెళ్లి చేశాడు. 1848లో కుటుంబ అప్పులు తీర్చిన తర్వాత మద్రాసు ప్రభుత్వం జాగీరును తిరిగి ఇచ్చింది, కానీ హుసేన్ అలీ ఖాన్ సనద్ (మంజూరు పత్రం) జారీ కాకముందే చనిపోయాడు. మరణశిక్ష తప్ప సివిల్, క్రిమినల్ న్యాయాధికారంతో 1849 సనద్‌ను గులాం అలీ ఖాన్ పొందాడు. 1862లో ముస్లిం చట్టం ప్రకారం వారసత్వాన్ని అనుమతించే రాజ సనద్ పొందాడు. ఆయనను కంపానియన్ ఆఫ్ ది స్టార్ ఆఫ్ ఇండియాగా చేశారు. ఆయన 1868 అక్టోబర్ 7న చనిపోయాడు.

సాలార్ జంగ్ I (మీర్ తురాబ్ అలీ ఖాన్)

క్రీ.శ. 1853–1883

ముప్పై సంవత్సరాలు (1853–1883) హైదరాబాద్ మంత్రి, మహబూబ్ అలీ ఖాన్ బాలుడిగా ఉన్నప్పుడు రాజప్రతినిధి. ఆయన మంత్రి మీర్ ఆలం మునిమనవడు. ఆయన 1847లో తెలంగాణలోని జిల్లాలకు తాలూక్‌దారు (జిల్లా అధికారి)గా మొదలుపెట్టి, 1853లో ఇరవై నాలుగేళ్ల వయసులో మంత్రి అయ్యారు. 1857లో ఆయన నిజాం ప్రభుత్వాన్ని బ్రిటిష్ వైపు ఉంచారు. ఆయన రాజ్యాన్ని పునర్వ్యవస్థీకరించారు: శిస్తు గుత్తేదారులకు బదులు జీతాలు పొందే ఆదాయ అధికారులు, రెవెన్యూ సర్వే, సెటిల్‌మెంట్, సివిల్, క్రిమినల్ న్యాయస్థానాలు, నలుగురు మంత్రుల కింద శాఖలు (1868), మెరుగైన ఆర్థిక స్థితి. ఆయన 1883 ఫిబ్రవరి 8 లేదా 9న చనిపోయారు.

అఫ్జల్-ఉద్-దౌలా (అసఫ్ జా V)

క్రీ.శ. 1857–1869

1857 నుంచి 1869 వరకు హైదరాబాద్ నిజాం. ఆయన నాసిర్-ఉద్-దౌలా పెద్ద కొడుకు. కంపెనీకి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ఉత్తర భారతదేశం అంతటా వ్యాపిస్తున్నప్పుడు, 1857 మే 16న ఆయన సింహాసనం ఎక్కాడు. తన మంత్రి సాలార్ జంగ్‌తో కలిసి ఆయన హైదరాబాద్‌ను బ్రిటిష్ వారి వైపు ఉంచాడు. 1857 జూలై 17న రెసిడెన్సీపై దాడి జరిగింది, ఆ దాడిని తిప్పికొట్టారు. 1860 ఒప్పందం ప్రకారం ఉస్మానాబాద్, రాయచూరు దోఆబ్‌లను ఆయనకు తిరిగి ఇచ్చారు. యాభై లక్షల అప్పును రద్దు చేశారు. షోరాపూర్‌ను ఆయన రాజ్యానికి కలిపారు. బేరార్ బ్రిటిష్ వారి ధర్మకర్తృత్వంలోనే ఉండిపోయింది. ఆయన 1869 ఫిబ్రవరి 26న చనిపోయాడు.

మౌల్వీ అల్లాఉద్దీన్

సుమారు క్రీ.శ. 1857–1884

రోహిల్లా నాయకుడు తుర్రేబాజ్ ఖాన్‌తో కలిసి 1857 జూలై 17న బ్రిటిష్ రెసిడెన్సీపై దాడికి నాయకత్వం వహించిన హైదరాబాద్ ముస్లిం మత బోధకుడు. ఆయన సుమారు రెండు సంవత్సరాలు నగరం దగ్గరి గ్రామాలలో దాక్కున్నారు, మంగళపల్లి వద్ద పట్టుబడ్డారు. నిజాం కోర్టు ఆయనకు యావజ్జీవ ద్వీపాంతర శిక్ష విధించింది. 1859 జూన్‌లో ఆయనను అండమాన్‌కు పంపారు. సుమారు 1884లో ఆయన అక్కడ మరణించారు.

రాజగోపాలకృష్ణ యాచేంద్ర (వెంకటగిరి)

క్రీ.శ. 1857–1916

నెల్లూరు జిల్లాలోని వెంకటగిరి రాజా, తర్వాత మహారాజా (1857–1916), వెలుగోటి కుటుంబ అధిపతి. ఆయన 1879లో పట్టాభిషిక్తుడయ్యారు. ఆయన వెంకటగిరిలో ఇంద్ర మహల్, టౌన్ హాల్ కట్టించారు. రెండు సార్లు మద్రాసు శాసన మండలిలో సభ్యులుగా ఉన్నారు. 1890లో మద్రాసు భూస్వాముల సంఘం స్థాపన నుంచి ఆయన దాని అధ్యక్షుడు. 1888లో ఆయనకు కె.సి.ఐ.ఇ., 1910లో మహారాజా, 1915లో జి.సి.ఐ.ఇ. బిరుదులు లభించాయి. ఆయన సోదరులను బొబ్బిలి, పిఠాపురం, జటప్రోలు కుటుంబాలు దత్తత తీసుకున్నాయి.

తుర్రేబాజ్ ఖాన్

క్రీ.శ. 1857–1859

మౌల్వీ అల్లాఉద్దీన్‌తో కలిసి 1857 జూలై 17న హైదరాబాద్‌లోని బ్రిటిష్ రెసిడెన్సీపై దాడికి నాయకత్వం వహించిన రోహిల్లా జమేదార్ (సాయుధ అనుచరుల నాయకుడు). ఆయన గాయపడి పట్టుబడ్డారు. నిజాం కోర్టు ఆయనను విచారించి యావజ్జీవ ద్వీపాంతర శిక్ష విధించింది. 1859 జనవరిలో ఆయన జైలు నుంచి తప్పించుకున్నారు. ఒక పోలీసు దళం ఆయనను పట్టుకున్నప్పుడు ఆయన చంపబడ్డారు.

వెంకట శ్వేతాచలపతి రంగారావు (బొబ్బిలి)

క్రీ.శ. 1862

విశాఖపట్నం జిల్లాలోని బొబ్బిలి రాజా, తర్వాత మహారాజా. ఆయన 1862లో వెంకటగిరి రాజా చిన్న కొడుకుగా పుట్టారు. 1872లో బొబ్బిలి రాణి ఆయనను దత్తత తీసుకున్నారు. 1881లో ఆయన పీఠమెక్కారు. ఆయన 1893లో ఇంగ్లాండ్ వెళ్లారు. 1895లో ఆయనకు K.C.I.E. బిరుదు వచ్చింది. పెద్ద భూస్వాముల తరఫున ఆయన మద్రాస్ శాసన మండలిలో కూర్చుని, కౌలుదారు బిల్లుకు వ్యతిరేకంగా మాట్లాడారు. పందొమ్మిదవ శతాబ్దం చివరలో ఆయనకు మహారాజా బిరుదు వచ్చింది. 1926లో ఆయన ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయపు మొదటి ప్రో-ఛాన్సలర్ అయ్యారు.

ఫతే అలీ ఖాన్ (బనగానపల్లె నవాబు)

క్రీ.శ. 1868–1905

1868 నుంచి 1905 వరకు బనగానపల్లె పాలకుడు. 1876లో ఇచ్చిన వంశపారంపర్య నవాబు బిరుదు పొందిన మొదటి పాలకుడు ఆయనే. ఆయన 1848లో పుట్టాడు. ఆయన గులాం ముహమ్మద్ అలీ ఖాన్‌కు సోదరుని కొడుకు, అల్లుడు. ఆయన బాబాయి వితంతువు, ఒక అల్లుడి హక్కులను కాదని మద్రాసు ప్రభుత్వం ఆయనను అంగీకరించింది. ఆయనను కంపానియన్ ఆఫ్ ది స్టార్ ఆఫ్ ఇండియాగా చేశారు. ఆయన సంస్థానపు కోర్టులు, పోలీసు, జైలు, వైద్యశాలలను పునర్వ్యవస్థీకరించాడు. 1877లో ప్రభుత్వం నుంచి మూడు లక్షల రూపాయలు అప్పు తీసుకున్నాడు. చెడ్డ పాలన కారణంగా 1905 జనవరిలో ఆయనను సంస్థాన ప్రత్యక్ష నిర్వహణ నుంచి తొలగించారు. మూడు నెలల తర్వాత ఆయన చనిపోయాడు.

మీర్ మహబూబ్ అలీ ఖాన్ (అసఫ్ జా VI)

క్రీ.శ. 1869–1911

1869 నుంచి 1911 వరకు హైదరాబాద్ నిజాం, అఫ్జల్-ఉద్-దౌలా ఏకైక కొడుకు. రెండేళ్ల వయసులో సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టబడిన ఆయన సాలార్ జంగ్ I సంరక్షక పాలనలో పెరిగాడు. 1884 ఫిబ్రవరి 5న వైస్రాయ్ లార్డ్ రిప్పన్ నుంచి పూర్తి అధికారాలు తీసుకున్నాడు. ఆయన పాలనలో రైల్వేలు, నూలు మిల్లులు, 1892 నియమావళి, బేరార్‌ను బ్రిటిష్‌వారికి శాశ్వతంగా కౌలుకు ఇవ్వడం (1902), ఫలక్‌నుమా ప్యాలెస్ కొనుగోలు (1897), 1908 మూసీ వరద జరిగాయి. హైదరాబాద్‌లో 'మహబూబ్ పాషా'గా గుర్తుంచుకునే ఆయన 1911 ఆగస్టు 31న చనిపోయాడు.

ముట్నూరి కృష్ణారావు

క్రీ.శ. 1879–1945

ప్రముఖ తెలుగు జాతీయవాద పత్రిక, మచిలీపట్నం కృష్ణా పత్రిక సంపాదకుడు (1879–1945). 1907లో తెలుగు జిల్లాలలో బిపిన్ చంద్ర పాల్ పర్యటనను ఆయన నిర్వహించారు, మచిలీపట్నంలో జాతీయ కళాశాల నిర్మాణంలో సహాయపడ్డారు. 1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో, 1932 శాసనోల్లంఘనలో, 1940–41 వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహంలో ఆయన జైలుకు వెళ్లారు.

అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు

క్రీ.శ. 1881–1962

1881లో పుట్టిన, విజయవాడకు చెందిన కాంగ్రెస్ నాయకుడు, న్యాయవాది. 1905 స్వదేశీ ఉద్యమం నుంచి క్విట్ ఇండియా వరకు ప్రతి కాంగ్రెస్ ఉద్యమంలో ఆయన పాల్గొన్నారు. 1922, 1930, 1932, 1933, 1940–41, 1942–43లలో ఆయన జైలుకు వెళ్లారు. ఆయన ఆంధ్రలో స్వరాజ్య పార్టీకి నాయకత్వం వహించారు, 1947–48లో హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్‌కు సహాయం చేశారు, 1956–62లో ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ స్పీకర్‌గా ఉన్నారు.

సాలార్ జంగ్ II (మీర్ లాయక్ అలీ ఖాన్)

క్రీ.శ. 1884–1887

1884 నుంచి 1887 వరకు హైదరాబాద్ మంత్రి, సాలార్ జంగ్ I పెద్ద కొడుకు. 1883లో తన తండ్రి మరణం తర్వాత ఆయన రాజా నరేంద్ర పర్షాద్‌తో కలిసి ఉమ్మడి నిర్వాహకుడిగా, రాజప్రతినిధి మండలి కార్యదర్శిగా పనిచేశారు. 1884 ఫిబ్రవరి 5న మహబూబ్ అలీ ఖాన్ పూర్తి అధికారాలు చేపట్టినప్పుడు, దాదాపు ఇరవై ఏళ్ల వయసులో ఆయనను మంత్రిగా చేశారు. 1884లో ఆయన ఒక అరబ్ అల్లర్లను అణచివేశారు. కానీ ఆయన సమకాలికులు చెప్పినట్లు దర్బారు కుట్రలు, ఆయన సొంత అవివేకాలు 1887 ఏప్రిల్‌లో ఆయన రాజీనామాకు దారితీశాయి. ఆయన 1889 జూలై 7న ఇరవై ఏడేళ్ల వయసులో చనిపోయారు. తర్వాత సాలార్ జంగ్ III అయిన శిశువు కొడుకును వదిలి వెళ్లారు.

చెరుకువాడ వెంకట నరసింహం

క్రీ.శ. 1887–1964

కృష్ణా జిల్లాలోని ఘంటసాలకు చెందిన కాంగ్రెస్ వక్త, రచయిత (1887–1964). ఆయన జాతీయవాద పత్రికలు దేశాభిమాని, కృష్ణా పత్రికలలో పనిచేశారు. మచిలీపట్నంలోని జాతీయ కళాశాలలో బోధించారు. 1921 సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమంలో, 1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో, 1932 శాసనోల్లంఘనలో ఆయన ఒక్కో సంవత్సరం జైలులో ఉన్నారు. ఆయనను ఉపన్యాస చక్రవర్తి అనేవారు.

కాకాని వెంకటరత్నం

క్రీ.శ. 1900–1972

కృష్ణా జిల్లా కాంగ్రెస్ నాయకుడు (1900–1972). 1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో, 1932 శాసనోల్లంఘనలో ఆయన జైలుకు వెళ్లారు. క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో మూడు సంవత్సరాలు నిర్బంధంలో ఉన్నారు. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ఆయన ఆంధ్రప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీ అధ్యక్షుడు, వ్యవసాయ శాఖ మంత్రి. ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఉద్యమ సమయంలో 1972 డిసెంబర్ 25న ఆయన విజయవాడలో చనిపోయారు.

ఎన్. జి. రంగా

క్రీ.శ. 1900

గుంటూరు జిల్లాలోని నిడుబ్రోలుకు చెందిన రైతు నాయకుడు, ఆర్థికవేత్త (జననం 1900). 1923 నుంచి ఆయన ఆంధ్రలో రైతు సంఘాలను నిర్వహించారు. 1934లో ఆంధ్ర సోషలిస్టు పార్టీని స్థాపించారు. యువ కార్యకర్తల కోసం రాజకీయ పాఠశాలలు నడిపారు. అఖిల భారత కిసాన్ సభ స్థాపనకు సహాయం చేశారు. గ్రామీణ రైతు సంఘాలను నిర్వహించినందుకు, మళ్లీ 1942లో ఆయన జైలుకు వెళ్లారు. 1951లో ఆయన కాంగ్రెస్‌ను వదిలి కృషికార్ లోక్ పార్టీని స్థాపించారు. 1952 నుంచి ఆయన రాజ్యసభలో ఉన్నారు.

కిషన్ ప్రసాద్

క్రీ.శ. 1901–1912

వంశపారంపర్య పేష్కార్, రెండుసార్లు హైదరాబాద్ ప్రధాన మంత్రి: 1901 (1902లో ధృవీకరణ) నుంచి 1912 వరకు మహబూబ్ అలీ ఖాన్, మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ కింద ప్రధాన మంత్రి, 1925 నుంచి కార్యనిర్వాహక మండలి అధ్యక్షుడు. తల్లి ద్వారా చందూలాల్ వంశీయుడైన ఆయన హిజ్రీ 1281 (1864–65)లో జన్మించారు. ఆయన ఉర్దూ, పర్షియన్ కవి. ఆయన సాహిత్య పత్రికలు స్థాపించారు, హైదరాబాద్ దగ్గర పెద్ద జాగీర్లు కలిగి ఉన్నారు.

అన్నే అంజయ్య

క్రీ.శ. 1905–1975

కృష్ణా జిల్లాలోని ముదునూరుకు చెందిన కాంగ్రెస్, ఫార్వర్డ్ బ్లాక్ కార్యకర్త (1905–1975). ఆయన 1920 నుంచి స్వచ్ఛంద సేవకులకు శిక్షణ ఇచ్చారు. 1930లలో హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో ఖాదీని వ్యాపింపజేశారు. 1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో, 1932 శాసనోల్లంఘనలో ఆయనకు జైలు శిక్ష, జరిమానా పడ్డాయి. యుద్ధానికి వ్యతిరేకంగా ఆయన రహస్య పత్రికలు నడిపారు. 1942 డిసెంబర్ నుంచి 1945 సెప్టెంబర్ వరకు ఆయన నిర్బంధంలో ఉన్నారు.

బద్దం ఎల్లారెడ్డి

క్రీ.శ. 1906–1978

కరీంనగర్ జిల్లాకు చెందిన తెలంగాణ నాయకుడు (1906–1978). 1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో, 1938–39 హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ సత్యాగ్రహంలో ఆయన జైలుకు వెళ్లారు. 1946లో ఆయన ఆంధ్ర మహాసభకు నాయకత్వం వహించారు, తెలంగాణ సాయుధ పోరాట కాలంలో హైదరాబాద్‌లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకుడిగా ఉన్నారు. తర్వాత ఆయన లోక్‌సభలో, రాజ్యసభలో, ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభలో ఉన్నారు.

జమలాపురం కేశవరావు

క్రీ.శ. 1908–1953

ఖమ్మం జిల్లాకు చెందిన హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ నాయకుడు (1908–1953). స్టేట్ కాంగ్రెస్‌లో చేరడానికి ఆయన ప్రభుత్వ గుమాస్తా ఉద్యోగాన్ని వదులుకున్నారు. 1938–39 సత్యాగ్రహంలో, మళ్లీ 1947–48లో భారతదేశంలో చేరడం కోసం జరిగిన ఉద్యమంలో ఆయన జైలుకు వెళ్లారు. ఆయన దాని కార్యాచరణ కమిటీ సభ్యుడు. తర్వాత ఆయనను రాజ్యాంగ సభకు నామినేట్ చేశారు.

రావి నారాయణరెడ్డి

క్రీ.శ. 1908

1938 హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ సత్యాగ్రహంలో జైలుకు వెళ్లిన తెలంగాణ నాయకుడు. 1944లో ఆంధ్ర మహాసభను చేజిక్కించుకున్న వామపక్షానికి ఆయన నాయకత్వం వహించారు. తెలంగాణ సాయుధ పోరాట కాలంలో హైదరాబాద్‌లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకులలో ఆయన ఒకరు. ఆ కాలపు కాంగ్రెస్, ప్రభుత్వ ఆధారాలు ఆ పోరాటాన్ని తీవ్రంగా భిన్నమైన మాటలలో వర్ణిస్తాయి.

మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ (అసఫ్ జా VII)

క్రీ.శ. 1911–1948

హైదరాబాద్ ఏడవ, చివరి పాలక నిజాం (1911–1948), మహబూబ్ అలీ ఖాన్ కొడుకు. ఆయన 1914 నుంచి 1919 వరకు నేరుగా, తర్వాత కార్యనిర్వాహక మండలి ద్వారా పాలించాడు. ఆయన పాలనలో ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం (బోధనా మాధ్యమంగా ఉర్దూతో, 1917 నాటి ఆయన ఫర్మానా ద్వారా స్థాపించబడింది), 1908 మూసీ వరద తర్వాత కట్టిన ఉస్మాన్ సాగర్, హిమాయత్ సాగర్ జలాశయాలు, నగర అభివృద్ధి మండలి, కొత్త హైకోర్టు, ఉస్మానియా జనరల్ ఆసుపత్రి వచ్చాయి. 1948 సెప్టెంబర్‌లో భారత సైన్యం రాష్ట్రంలోకి ప్రవేశించి, ఒక సైనిక గవర్నర్ బాధ్యత తీసుకున్నప్పుడు ఆయన ప్రభుత్వం ముగిసింది.

పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య

క్రీ.శ. 1913

నెల్లూరు జిల్లాలోని అలగానిపాడుకు చెందిన కమ్యూనిస్టు నాయకుడు (జననం 1913). 1930లో జాతీయ ఉద్యమం కోసం ఆయన చదువు వదిలేశారు. 1934 నుంచి కమ్యూనిస్టు పార్టీ కేంద్ర కమిటీ సభ్యుడు. ఆంధ్ర సోషలిస్టు పార్టీ వామపక్షానికి నాయకత్వం వహించారు. 1946–1948 పోరాట సమయంలో తెలంగాణ కమ్యూనిస్టులతో సంబంధంలో ఉన్నారు. 1952 నుంచి ఆయన రాజ్యసభలో ఉన్నారు.

కొమరగిరి నారాయణరావు

క్రీ.శ. 1915–1978

ఖమ్మంకు చెందిన హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ కార్యకర్త (1915–1978). 1930 నుంచి ఆయన ఆంధ్ర మహాసభలో పనిచేశారు. 1938లో స్టేట్ కాంగ్రెస్‌లో చేరారు. 1942–43 క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో ఆయన తొమ్మిది నెలలు వరంగల్‌లో జైలులో ఉన్నారు. తర్వాత ఆయన భూ సంస్కరణల కోసం, భూదాన ఉద్యమం కోసం పనిచేసి, హైదరాబాద్‌పై తెలుగులో, ఇంగ్లీషులో పుస్తకాలు రాశారు.

అక్బర్ హైదరీ (నవాబ్ హైదర్ నవాజ్ జంగ్)

క్రీ.శ. 1917

మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ కింద పనిచేసిన హైదరాబాద్ అధికారి, మంత్రి. విద్యా శాఖ కార్యదర్శిగా ఆయన 1917లో ఉర్దూలో బోధించే విశ్వవిద్యాలయాన్ని ప్రతిపాదించాడు. అదే ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం అయింది. 1919 నుంచి 1930లలో కూడా ఆయన కార్యనిర్వాహక మండలిలో ఆర్థిక సభ్యుడిగా ఉన్నాడు. రాష్ట్రం రైల్వేను కొన్న తర్వాత రాష్ట్ర రైల్వే బోర్డు అధ్యక్షుడయ్యాడు. 1934–35లో సమాఖ్య ప్రణాళికపై సంస్థానాల మంత్రుల కమిటీకి అధ్యక్షత వహించాడు. 1938 నాటికి ఆయన ప్రభుత్వానికి అధిపతి. ఆ సంవత్సరం ఆ ప్రభుత్వం కొత్త హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్‌ను నిషేధించింది. ఆయన ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ ఛాన్సలర్ కూడా.

దేవులపల్లి వెంకటేశ్వరరావు

క్రీ.శ. 1917–1984

నల్గొండ జిల్లా కమ్యూనిస్టు నాయకుడు (1917–1984), తెలంగాణ సాయుధ పోరాట చరిత్రకారుడు. వందేమాతరం సమ్మెలో ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం నుంచి బహిష్కరించబడిన ఆయన 1939లో కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరారు. దాని నల్గొండ జిల్లా కమిటీకి నాయకత్వం వహించి, 1948 మార్చిలో దాని రాష్ట్ర కార్యదర్శివర్గంలో చేరారు. ఆయన 1957 నుంచి 1962 వరకు లోక్‌సభలో ఉన్నారు. తర్వాత ఒక విప్లవ కమ్యూనిస్టు బృందానికి నాయకత్వం వహించి, చాలా సంవత్సరాలు అజ్ఞాతంలో, జైలులో గడిపారు. పోరాటంపై ఆయన తెలుగు చరిత్ర ఆయన మరణం తర్వాత 1988లో ప్రచురించబడింది.

ఆరుట్ల లక్ష్మీనరసింహారెడ్డి

క్రీ.శ. 1918–1976

నల్గొండ జిల్లాలోని కొలనుపాకకు చెందిన న్యాయవాది, కమ్యూనిస్టు నాయకుడు (1918–1976). 1936–37లో ఆయన నల్గొండలో జాగీర్దార్లకు వ్యతిరేకంగా ఉద్యమాలు నిర్వహించారు. 1938 అక్టోబర్ హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ సత్యాగ్రహంలో ఒక బృందానికి నాయకత్వం వహించి, 1939 ఏప్రిల్ వరకు జైలులో ఉన్నారు. 1940లో ఆయన కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరి, ఆంధ్ర మహాసభ కార్యవర్గంలో ఉన్నారు. 1947లో నిజాం ప్రభుత్వం ఆయనను అరెస్టు చేయాలని చూసింది. తర్వాత ఆయన ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ రెండు సభలలోనూ పనిచేశారు.

ఖాసిం రజ్వీ

క్రీ.శ. 1946–1948

1946 నుంచి హైదరాబాద్ ముస్లిం రాజకీయ పార్టీ మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ అధ్యక్షుడు, 1947–48లో దాని సాయుధ స్వచ్ఛంద దళం రజాకార్ల నాయకుడు. ఆయన భారతదేశంలో విలీనాన్ని, బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించారు. ఢిల్లీతో చర్చలలో నిజాం ప్రభుత్వంపై ఒత్తిడి తెచ్చారు. 1948లో భారత ప్రభుత్వం నిరసన తెలిపిన ప్రసంగాలు చేశారు. గ్రామాలపై దాడులకు ఆయన నాయకత్వంలోని రజాకార్లను కాంగ్రెస్ పక్ష చరిత్రలు నిందిస్తాయి. భారతదేశం దాడి చేస్తే హిందువులపై ఆయన బెదిరింపులను 1948 ఆగస్టు నాటి ఒక అమెరికా నివేదిక నమోదు చేస్తుంది. పోలీసు చర్య తర్వాత రజాకార్లను రద్దు చేసి, వారి నాయకులను అరెస్టు చేశారు.

మీర్ లాయక్ అలీ

క్రీ.శ. 1947–1948

1947 డిసెంబర్ నుంచి 1948 సెప్టెంబర్ 17 వరకు హైదరాబాద్ నిజాం ప్రభుత్వపు చివరి ప్రధాన మంత్రి. యథాతథ స్థితి ఒప్పందం (స్టాండ్‌స్టిల్ అగ్రిమెంట్) సంక్షోభం తర్వాత ఆయన పదవి చేపట్టారు. 1948లో ఢిల్లీతో చర్చలు జరిపారు. 1948 ఆగస్టు నాటి ఒక అమెరికా గూఢచార నివేదిక ప్రకారం, తర్వాత నిజాం తిరస్కరించిన 1948 జూన్ ముసాయిదా ఒప్పందాన్ని ఆయన అంగీకరించారు. ఆయన మంత్రివర్గం సైన్యం, పోలీసులపై ఖర్చు పెంచి, ఐక్యరాజ్యసమితి వైపు తిరిగింది; నిజాం కాల్పుల విరమణకు ఆదేశించిన రోజు ఆయన రాజీనామా చేశారు. కాంగ్రెస్ పక్ష చరిత్రలు, 1949 నాటి కొత్త ప్రభుత్వం, ఆయన సొంత తర్వాతి పుస్తకం మధ్య ఆయన గురించిన కథనాలు తీవ్రంగా భిన్నంగా ఉన్నాయి.

జె. ఎన్. చౌదరి

క్రీ.శ. 1948–1949

1948 సెప్టెంబర్‌లో హైదరాబాద్‌పై పోలీసు చర్యలో ప్రధాన సైన్యానికి నాయకత్వం వహించి, తర్వాత 1949 డిసెంబర్ 1 వరకు సైనిక గవర్నర్‌గా రాష్ట్రాన్ని పాలించిన భారత సైన్య అధికారి. భారత ప్రభుత్వం నియమించిన మంత్రివర్గంతో ఆయన రజాకార్లను, ఇతర ప్రైవేటు సైన్యాలను రద్దు చేశారు, భారత రాష్ట్రాల నుంచి అధికారులను తెచ్చారు, జిల్లాలలో పర్యటించారు. 1949 నాటి ఆయన ప్రభుత్వ ప్రచారం ఆయన పాలనను లౌకికమైనదిగా, నిష్పక్షపాతమైనదిగా చూపించింది.

అబ్దుల్ వహాబ్ ఖాన్

క్రీ.శ. 1618 కి ముందు

బీజాపూర్‌కు చెందిన అబిసీనియా (ఇథియోపియా) మూలపు సేనాపతి. 17వ శతాబ్దం మొదట్లో ఆయన అళియ రామరాయల మనవడు గోపాలరాజు నుంచి కర్నూలును తీసుకున్నాడు. ఆ పట్టణానికి మొదటి బీజాపూర్ పాలకుడిగా ఆయన దాదాపు పదహారు సంవత్సరాలు పాలించాడు. ఆయన హిజ్రీ 1028 (1618)లో చనిపోయాడు. కర్నూలులో హంద్రీ నది ఒడ్డున ఉన్న రెండు గుమ్మటాల సమాధిలో ఆయనను ఖననం చేశారు.

అక్కన్న

క్రీ.శ. 1686 కి ముందు

మంత్రి మాదన్న సోదరుడైన తెలుగు బ్రాహ్మణుడు. ఆయన 1670లు, 1680లలో గోల్కొండ రాజు అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షా సైన్యానికి నాయకత్వం వహించాడు. 1677లో తన సోదరుడితో కలిసి హైదరాబాద్‌లో శివాజీని స్వాగతించాడు. 1685 మొఘల్ శాంతి షరతులు ఆయనను, ఆయన సోదరుడిని పదవి నుంచి తొలగించాలని కోరాయి. 1686 మార్చిలో ఇద్దరినీ గోల్కొండలో కలిపి హత్య చేశారు.

ఆనంద గజపతి రాజు

క్రీ.శ. 1897 కి ముందు

మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని అతి పెద్ద జమీందారీ అయిన విజయనగరానికి 1879 (మెక్లీన్ కాలక్రమంలో 1878) నుంచి 1897 మే 23న సంతానం లేకుండా చనిపోయే వరకు మహారాజు. మూడవ విజయరామ గజపతి రాజు కొడుకైన ఆయనకు వ్యక్తిగతంగా మహారాజా బిరుదు లభించింది. ఆయన చాలా సంవత్సరాలు మద్రాసు శాసన మండలిలో సభ్యుడిగా ఉన్నాడు. 1892లో జి.సి.ఐ.ఇ. గౌరవం పొందాడు. ఆయన విజయనగరంలోని ప్రథమ శ్రేణి కళాశాలను నడిపించాడు. 1883లో మద్రాసు టౌన్ హాల్‌కు శంకుస్థాపన చేశాడు. 1896 నాటి ఆయన వీలునామా వారసత్వంపై సుదీర్ఘ వ్యాజ్యానికి దారి తీసింది.

అన్వరుద్దీన్ ఖాన్

క్రీ.శ. 1749 కి ముందు

1744 నుంచి 1749లో అంబూరు యుద్ధంలో చనిపోయే వరకు కర్ణాటక (ఆర్కాటు) నవాబు. తర్వాతి నవాబులైన వాలాజాల కుటుంబానికి ఆయనే స్థాపకుడు. ఆయన నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అధికారి. 1725 నుంచి 1741 వరకు ఆయన ఉత్తర తెలుగు ప్రాంతంలోని ఏలూరు, రాజమహేంద్రవరం ప్రాంతాలను పాలించాడు. తర్వాత నిజాం ఆయనకు ఆర్కాటును ఇచ్చాడు. అంబూరులో చందా సాహెబ్, ముజఫర్ జంగ్, ఫ్రెంచి వారికి వ్యతిరేకంగా ఆయన కొడుకులు మహఫూజ్ ఖాన్, ముహమ్మద్ అలీ ఆయన పక్కన పోరాడారు. ముహమ్మద్ అలీ తిరుచిరాపల్లికి తప్పించుకున్నాడు. ఇంగ్లీషువారి మద్దతుతో నవాబు పదవిపై తన హక్కును గెలుచుకున్నాడు.

బులుసు సాంబమూర్తి

1924 నుంచి సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యం కోసం ఒత్తిడి చేసిన కాకినాడ, గోదావరి జిల్లాల కాంగ్రెస్ నాయకుడు. 1928లో ఆయన ఆంధ్ర ప్రాంతీయ స్వాతంత్ర్య సంఘానికి అధ్యక్షత వహించారు. సైమన్ కమిషన్‌కు వ్యతిరేకంగా ప్రచారం చేసినందుకు ఆయనను ఒక సంవత్సరం జైలులో ఉంచారు. 1930లో చొల్లంగి వద్ద ఉప్పు చట్టాలను ఉల్లంఘించారు, కాకినాడలో పోలీసులు ఆయనను తీవ్రంగా కొట్టారు. తర్వాత ఆయన మద్రాసు శాసనసభ స్పీకర్ అయ్యారు.

బూర్గుల రామకృష్ణారావు

హైదరాబాద్ రాష్ట్రానికి చెందిన న్యాయవాది, కాంగ్రెస్ నాయకుడు. 1941 వరకు ఆయన ఆంధ్ర మహాసభలోని మితవాద నాయకులలో ఒకరు. 1942 క్విట్ ఇండియా సత్యాగ్రహంలో అరెస్టయ్యాడు. 1947 మేలో ఒక సత్యాగ్రహ బృందానికి నాయకత్వం వహించాడు. మొదటి సాధారణ ఎన్నికల తర్వాత 1952లో హైదరాబాద్ రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి అయ్యాడు. తెలంగాణను ఆంధ్రతో కలపడానికి షరతులను నిర్ణయించిన 1956 ఫిబ్రవరి చర్చలలో ఆయన పాల్గొన్నాడు. 1956 అక్టోబర్‌లో ఆయనను కేరళ గవర్నర్‌గా నియమించారు.

దావూద్ ఖాన్ పన్నీ

క్రీ.శ. 1715 కి ముందు

ఔరంగజేబు, ఆయన వారసుల దగ్గర పనిచేసిన ఆఫ్ఘన్ సేనాపతి (మరణం 1715). ఆయన జింజీ ముట్టడిలో జుల్ఫికర్ ఖాన్ కింద పనిచేశాడు. కర్నూలు ప్రాంతాన్ని జాగీర్ (భూమి మంజూరు)గా, ఆర్కాటును ఫౌజ్‌దార్ (సైనిక పాలకుడు)గా అనుభవించాడు. 1709లో హైదరాబాద్ దగ్గర ఆయన ఆఫ్ఘన్లు తిరుగుబాటు రాకుమారుడు కాం బఖ్ష్‌ను పట్టుకున్నారు. జుల్ఫికర్ ఖాన్ ప్రతినిధిగా ఆయన 1713 వరకు మొఘల్ దక్కన్‌లోని ఆరు రాష్ట్రాలను పాలించాడు. కొత్త వైస్రాయ్ హుసేన్ అలీ ఖాన్‌పైకి ఆయనను పంపారు. బుర్హాన్‌పూర్ దగ్గర ఆయన చనిపోయాడు. ఆయన సోదరుడు ఇబ్రహీం ఖాన్, బహదూర్ ఖాన్ పన్నీ, 1724లో షకర్ ఖేడాలో చనిపోయే వరకు కర్నూలును అనుభవించాడు. వారి వారసులు కర్నూలు నవాబులు. వారి వంశం 1839లో ముగిసింది. కిర్క్‌ప్యాట్రిక్ రాసిన కుటుంబ చిత్రణ ఆయన తండ్రి ఖిజర్ ఖాన్ పన్నీని ఆ కుటుంబ స్థాపకుడిగా, ఇబ్రహీంను ఆయన సోదరుని కొడుకుగా చెబుతుంది.

దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్య

ఆంధ్రరత్న అని పిలిచే గుంటూరు జిల్లా కాంగ్రెస్ నాయకుడు. 1921 ఏప్రిల్‌లో కొత్త మున్సిపాలిటీ పన్నులు కట్టడానికి బదులు తమ ఇళ్లు వదిలి వెళ్లేలా చీరాల, పేరాల ప్రజలలో చాలా మందికి ఆయన నాయకత్వం వహించారు. పదకొండు నెలలు వారి శిబిరాన్ని పంచాయతీ (గ్రామ సభ) పద్ధతిలో నడిపించారు. రామదండు అనే స్వచ్ఛంద సేవా దళాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.

జె. వెంగళరావు

ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజకీయ నాయకుడు. ఆయన 1962 నుంచి 1978 వరకు ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ సభ్యుడు, 1969 నుంచి 1971 వరకు రాష్ట్ర హోం మంత్రి, ఆరు సూత్రాల పథకం తర్వాతి సంవత్సరాలైన 1973 నుంచి 1978 వరకు ముఖ్యమంత్రి. 1969 తెలంగాణ ఉద్యమం సమయంలో ప్రధానమంత్రిని కలిసిన నాయకులలో ఆయన ఒకరు. తర్వాత ఆయన ఖమ్మం నుంచి లోక్‌సభలో (1984–1991) ఉన్నారు, కేంద్ర పరిశ్రమల మంత్రిగా పనిచేశారు.

జంషీద్ కులీ కుతుబ్ షా

క్రీ.శ. 1550 కి ముందు

గోల్కొండ రెండవ కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ (1543–1550), సుల్తాన్ కులీ మూడవ కొడుకు. ఆయన తన తండ్రిని ప్రార్థన సమయంలో చంపించి, వారసుడైన తన సోదరుడు కుతుబ్-ఉద్-దీన్ కళ్లు పీకించాడని గోల్కొండ చరిత్ర గ్రంథం చెబుతుంది. ఆయన పాలన బీదర్, బీజాపూర్‌లతో యుద్ధాలలో గడిచింది. ఆయన తమ్ముడు ఇబ్రహీం విజయనగరానికి పారిపోయాడు. ఆయన 1550లో దీర్ఘ అనారోగ్యంతో చనిపోయాడు.

కళా వెంకటరావు

గోదావరి జిల్లాలోని అమలాపురానికి చెందిన కాంగ్రెస్ నిర్వాహకుడు. 1920–21 సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమంలో ఆయన మచిలీపట్నంలో బి.ఎస్సీ. చదువు వదిలేసి, అప్పుడే జైలుకు వెళ్లారు. 1932లో ప్రజా కార్యక్రమాల నుంచి నిషేధించబడిన నాయకులలో ఆయన ఒకరు. 1940–41 సత్యాగ్రహంలో ఆయనకు శిక్ష పడింది. 1942 జూలై 29న ఆయన కర్నూలు సర్క్యులర్ అని పేరు పొందిన ఆంధ్ర కాంగ్రెస్ సూచనలను రూపొందించారు.

కొండా వెంకటప్పయ్య

దేశభక్త అని ప్రసిద్ధుడైన గుంటూరు కాంగ్రెస్ నాయకుడు. ఆయన 1902లో కృష్ణా పత్రికను మొదలుపెట్టారు, 1910 తర్వాత ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించారు, సహాయ నిరాకరణ సమయంలో మద్రాసు శాసన మండలికి రాజీనామా చేశారు. ఆయన 1922 గుంటూరు పన్నుల నిరాకరణ ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించారు. 1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో ఆంధ్ర 'డిక్టేటర్'గా ఉన్నారు.

కుందవదేవి

చోళ రాకుమారి, చోళ రాజు మొదటి రాజరాజు కూతురు, మొదటి రాజేంద్ర చోళుని చెల్లెలు. 11వ శతాబ్దం మొదట్లో ఆమె తూర్పు చాళుక్య రాజు విమలాదిత్యుని పెళ్లి చేసుకుంది. ఆమె రాజరాజ నరేంద్రుని తల్లి. ఆమె పెళ్లి ఆమె మనవడు మొదటి కులోత్తుంగుడు చోళ సామ్రాజ్యాన్ని పాలించడానికి దారితీసిన కూటమిని మొదలుపెట్టింది.

కుసుమాదిత్యుడు (ముదిగొండ చాళుక్య)

చాళుక్యుల ముదిగొండ శాఖ నాయకుడు, బొట్టు బేత కొడుకు. భద్రాచలం దగ్గర దొరికిన కుక్కునూరు తామ్ర ఫలకాల ద్వారా ఆయన తెలుసు. ఆయన పాలనలో మొదటి సంవత్సరంలో ఒక విపత్తు వచ్చిందని, ఆయన మంత్రులు ఇందపరాజు, రేమరాజు ఆయనను పన్నెండు సంవత్సరాలు ప్రవాసానికి తీసుకువెళ్లారని అవి చెబుతాయి. విసురునాడును పాలించడానికి వారు ఆయనను తిరిగి తెచ్చారు. ఆయన గోదావరి మీద ఒక అగ్రహారం (గ్రామ దానం)తో వారికి బహుమతి ఇచ్చాడు. దాని సంపాదకుడు అక్షరాలను దాదాపు 1200 నాటివిగా చెప్పారు; పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి కుసుమాదిత్యుడిని, ఆయన సోదరుడు నాగతిని దాదాపు 1218లో ఉంచారు.

మాదన్న

క్రీ.శ. 1686 కి ముందు

గోల్కొండ చివరి కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ అబుల్ హసన్‌కు దాదాపు 1673లో సూర్య ప్రకాశ రావు అనే బిరుదుతో ప్రధాన మంత్రి (వజీర్) అయిన తెలుగు బ్రాహ్మణుడు. తన సోదరుడు అక్కన్నతో కలిసి ఆయన దాదాపు పన్నెండు సంవత్సరాలు రాజ్యాన్ని నడిపారు. మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా ఆయన దానిని మరాఠాలతో కూటమిలో ఉంచారు, బెజవాడలో ఒక కార్యాలయం ఉంచారు. ఇద్దరు బ్రాహ్మణ సోదరులను ఉద్యోగంలో పెట్టుకోవడాన్ని ఔరంగజేబు రాజుపై ఒక ఆరోపణగా చేశాడు. 1686 మార్చిలో గోల్కొండలో వారిని హత్య చేశారు.

మహమూద్ గవాన్

క్రీ.శ. 1481 కి ముందు

బహమనీ సుల్తానుల ప్రధాన మంత్రి (దాదాపు 1461–1481) అయిన పర్షియన్ వ్యాపారి. ఆయన ఇద్దరు బాల రాజులకు సంరక్షక పాలకుడిగా ఉన్నాడు, తెలంగాణలో, పశ్చిమ తీరంలో పోరాడాడు, రాష్ట్రాలను, సైన్యాన్ని పునర్వ్యవస్థీకరించాడు, బీదర్‌లో ఒక గొప్ప విద్యాలయాన్ని స్థాపించాడు. 1481లో మూడవ ముహమ్మద్ షా నకిలీ రాజద్రోహ ఆరోపణపై ఆయనను చంపించాడు.

మాలిక్ హసన్ బహ్రీ (నిజాముల్ ముల్క్)

క్రీ.శ. 1486 కి ముందు

బ్రాహ్మణుడిగా పుట్టి ముస్లింగా పెరిగిన బహమనీ ప్రముఖుడు. నిజాం-ఉల్-ముల్క్‌గా ఆయన దాదాపు 1471లో మూడవ ముహమ్మద్ షా కోసం రాజమహేంద్రవరాన్ని, కొండపల్లి లేదా కొండవీడును తీసుకుని, తెలింగాణ మొత్తాన్ని పాలించాడు. మహమూద్ గవాన్ దానిని విభజించడంపై ఆయన అసంతృప్తి చెంది, 1481లో ఆ మంత్రిని చంపించిన కుట్రకు నాయకత్వం వహించాడు. తర్వాత 1486లో వరంగల్ దండయాత్ర తర్వాత చంపబడే వరకు మాలిక్ నాయిబ్‌గా రాజ్యాన్ని పాలించాడు. ఆయన కొడుకు అహ్మద్ అహ్మద్‌నగర్ నిజాం షాహీ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.

మీర్ అలీ రజా ఖాన్ (మీర్ సాహెబ్)

క్రీ.శ. 1781 కి ముందు

1781లో చనిపోయిన హైదర్ అలీ బావమరిది, గుర్రంకొండ పాలకుడు. కడప నవాబులు తీసుకునే వరకు ఆయన కుటుంబం గోల్కొండ కింద గుర్రంకొండను జాగీరు (భూమి మంజూరు)గా నిలుపుకుంది. సిరాలో హైదర్ సేనాపతిగా ఆయన 1767లో ఆ కోటను మరాఠాలకు అప్పగించి, వారి నుంచి గుర్రంకొండను పొందాడు. 1768లో ఆయన హైదర్ పక్షానికి తిరిగి వచ్చి, ఆయన తరఫున గుర్రంకొండను నిలుపుకున్నాడు. 1779లో కడప నవాబుపై మొదటి దాడికి ఆయన నాయకత్వం వహించాడు. హైదర్ జయించిన దేశాన్ని గుర్రంకొండతో సహా ఆయనకు సైనిక మంజూరుగా ఇచ్చాడు. దాని కోసం ఆయన 3,000 గుర్రపు సైనికులను ఉంచుకోవాలి. ఆయనను గుర్రంకొండ కోట పాదాల దగ్గరి ఒక మసీదులో ఖననం చేశారు.

మీర్ జుమ్లా (మీర్ ముహమ్మద్ సయీద్)

క్రీ.శ. 1663 కి ముందు

గోల్కొండ అబ్దుల్లా కుతుబ్ షాకు ప్రధాన మంత్రి, సైన్యాధిపతి అయిన పర్షియన్ వ్యాపారి. ఆయన తన పదవి బిరుదు మీర్ జుమ్లాతో ప్రసిద్ధుడు. ఆయన గండికోటతో, కడప వజ్రాల ప్రాంతంతో సహా కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్న కర్ణాటకను జయించి, వజ్రాల గనులను కౌలుకు తీసుకున్నాడు. 1655–56లో రాజుతో ఆయన గొడవ మొఘల్ రాకుమారుడు ఔరంగజేబు గోల్కొండను ముట్టడించేలా చేసింది. తర్వాత ఆయన ముఅజ్జం ఖాన్‌గా మొఘల్ సేవలో చేరి, అస్సాంపై దండయాత్ర తర్వాత 1663లో చనిపోయాడు.

ముబారిజ్ ఖాన్ (ఖ్వాజా ముహమ్మద్, ఇమాద్-ఉల్-ముల్క్)

క్రీ.శ. 1724 కి ముందు

దాదాపు 1713 నుంచి దాదాపు పన్నెండు సంవత్సరాలు హైదరాబాద్‌ను పాలించిన చివరి మొఘల్ పాలకుడు. ఆయన బల్ఖ్ నుంచి వచ్చి, గుజరాత్, మాళ్వాలను పాలించాడు. మరాఠాలకు చౌత్ (ఆదాయంలో నాలుగో వంతు) చెల్లించడానికి బదులు ఆయన వారితో పోరాడాడు. ఆయన హైదరాబాద్ నగర గోడను మొదలుపెట్టి, శ్రీకాకుళం (చికాకోల్) వరకు తీరంలో భూములను నిలుపుకున్నాడు. 1724లో ఢిల్లీ ఆస్థానం నిజాం-ఉల్-ముల్క్‌కు వ్యతిరేకంగా ఆయనను దక్కన్ వైస్రాయ్‌గా చేసింది. 1724 అక్టోబర్ 11న (ఇర్విన్ తేదీ) బేరార్‌లోని షకర్ ఖేడాలో ఆయన ఓడిపోయి, తన ఇద్దరు కొడుకులతో పాటు చంపబడ్డాడు.

నజీబుల్లా ఖాన్

నవాబు ముహమ్మద్ అలీ వాలాజా సోదరుడు, 1750లలో నెల్లూరు పాలకుడు. 1753లో సాహసికుడు ముహమ్మద్ కమాల్ ఆయనను నెల్లూరు నుంచి తరిమేశాడు, కానీ ఆయన దానిని తిరిగి గెలుచుకుని కమాల్ తల నరికించాడు. 1757లో ఆయన అదనపు చెల్లింపు కోసం తన సోదరుడి డిమాండ్‌ను తిరస్కరించి తిరుగుబాటు చేశాడు. నవాబు సైన్యం, కల్నల్ ఫోర్డ్ నాయకత్వంలోని ఇంగ్లీషు సైన్యం దాడిని ఆయన కోట సైన్యం తిప్పికొట్టింది. ఆయన ఫ్రెంచి వారి వైపు వెళ్లి, 1758లో నెల్లూరులో బుస్సీని స్వీకరించి, తిరుపతికి వ్యతిరేకంగా మొరాసిన్‌తో చేరాడు. 1759లో మద్రాసుపై ఫ్రెంచి ముట్టడి విఫలమైనప్పుడు, ఆయన తనతో ఉన్న ఫ్రెంచి వారిని చంపి, 30,000 వరహాల కప్పానికి నెల్లూరులో ధృవీకరణ పొందాడు. 1762లో కైలాడ్ నాయకత్వంలోని ఇంగ్లీషు సైన్యం నవాబు కోసం ఆయన నుంచి నెల్లూరు కోటను తీసుకుంది.

నీలం సంజీవరెడ్డి

కాంగ్రెస్ నాయకుడు, ఆంధ్ర శాసనసభలో కాళహస్తి సభ్యుడు. ఆయన 1953 నుంచి 1956 వరకు కర్నూలులో ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఉప ముఖ్యమంత్రి. 1956 ఫిబ్రవరిలో తెలంగాణతో విలీనం షరతులకు అంగీకరించిన ఆంధ్ర నాయకులలో ఆయన ఒకరు. 1956 నవంబర్ 1న ఆయన ఆంధ్రప్రదేశ్ మొదటి ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు. 1958లో కూడా ఆయన ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నారు.

న్యాపతి సుబ్బారావు

రాజమండ్రి న్యాయవాది, తెలుగు జిల్లాలలో కాంగ్రెస్ మితవాద వర్గ నాయకుడు. 1905–1908 వందేమాతరం సంవత్సరాలలో ఆయన రాజమండ్రిలో స్వదేశీ ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించారు. బహిష్కరించబడిన విద్యార్థుల తరఫున మధ్యవర్తిత్వం చేశారు. 1907 కాకినాడ క్లబ్ అల్లర్ల తర్వాత ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న వారి తరఫున వాదించారు. రాజమండ్రిలో జాతీయ ఉన్నత పాఠశాలను ప్రారంభించారు. హోమ్ రూల్ నాయకుల విడుదల కోసం నిష్క్రియ ప్రతిఘటనకు పిలుపునిచ్చిన 1917 మద్రాస్ కాంగ్రెస్ తీర్మానంపై ఆయన సంతకం చేశారు.

పి. వి. నరసింహారావు

ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన రాజకీయ నాయకుడు. ఆయన 1957 నుంచి 1977 వరకు రాష్ట్ర శాసనసభ సభ్యుడు, 1962 నుంచి మంత్రి. 1971 నుంచి 1973 వరకు ముఖ్యమంత్రిగా ఆయన 1972 అక్టోబర్ నాటి సుప్రీంకోర్టు ముల్కీ తీర్పు తర్వాత వచ్చిన ఉద్యమాన్ని ఎదుర్కొన్నారు. 1973 జనవరి 17న ఆయన రాజీనామాను గవర్నర్ నివేదించారు. మరుసటి రోజు రాష్ట్రపతి పాలన వచ్చింది. ఆయన 1977 నుంచి 1997 వరకు లోక్‌సభలో ఉన్నారు, చాలా కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖలను నిర్వహించారు, ప్రధానమంత్రి అయ్యారు.

పట్టాభి సీతారామయ్య

మచిలీపట్నం కాంగ్రెస్ నాయకుడు, భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ చరిత్రకారుడు. ఆయన కృష్ణా జిల్లాలో జాతీయ కళాశాల కోసం, ఖాదీ కోసం పనిచేశారు. 1930లో తెలుగు జిల్లాలలో ఉప్పు సత్యాగ్రహాన్ని ప్రణాళిక చేశారు. సైమన్ కమిషన్ బహిష్కరణ సమయంలో, తిరిగి 1930, 1932, 1942లలో ఆయన అరెస్టయ్యారు. 1939లో కాంగ్రెస్ అధ్యక్ష ఎన్నికలో ఆయన సుభాష్ చంద్రబోస్ చేతిలో ఓడిపోయారు.

పొట్టి శ్రీరాములు

క్రీ.శ. 1952 కి ముందు

ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటు కోసం 1952 అక్టోబర్ 19న మద్రాసులో నిరాహార దీక్ష మొదలుపెట్టి, 58వ రోజు, 1952 డిసెంబర్ 15 రాత్రి చనిపోయారు. ఆయన మరణం ఆంధ్ర జిల్లాలంతటా నిరసనలను రేపింది. నాలుగు రోజుల తర్వాత రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేస్తామని భారత ప్రభుత్వం ప్రకటించింది. అది 1953 అక్టోబర్ 1న ఏర్పడింది.

రుస్తం దిల్ ఖాన్

క్రీ.శ. 1708 కి ముందు

ఔరంగజేబు కాలంలో హైదరాబాద్ మొఘల్ సుబేదారు (పాలకుడు), అంతకుముందు సుబేదారు జాన్ సిపర్ ఖాన్ కొడుకు. ఆయన హిజ్రీ 1114 (1702)లో యాకుత్‌పురా ద్వారం బయట కాలీ మసీదును కట్టించాడు. ఔరంగజేబు మరణం తర్వాత ఆయన తిరుగుబాటు రాకుమారుడు కాం బఖ్ష్‌కు లొంగిపోయాడు. రాకుమారుడు ఆయనపై కుట్ర అనుమానంతో 1708లో ఏనుగు చేత తొక్కించి చంపించాడు.

సాదతుల్లా ఖాన్

క్రీ.శ. 1732 కి ముందు

దాదాపు 1710–13 నుంచి 1732లో తన మరణం వరకు ఆర్కాటు రాజధానిగా కర్ణాటక నవాబు. ముహమ్మద్ సయీద్‌గా పుట్టిన నవాయత్. ఆయన మొఘల్ సేనాపతి దావూద్ ఖాన్ పన్నీకి దివాన్ (ఆర్థిక అధికారి), ఫౌజ్‌దారు (సైనిక పాలకుడు). కనుమల కింది కర్ణాటక పాలనలో ఆయన దావూద్ ఖాన్ తర్వాత వచ్చాడు. అది తీరం వెంట గుంటూరు నుంచి కొలెరూన్ వరకు విస్తరించి, నెల్లూరును కూడా కలిగి ఉంది. ఒక సిధౌట్ కాలక్రమం ప్రకారం ఆయన 1694లో ఆ స్థలాన్ని తీసుకుని అక్కడ కోట అధిపతిని నియమించాడు. అది ఆయన నవాబు కావడానికి చాలా సంవత్సరాల ముందు. ఆయన ఫౌజ్‌దారు నెల్లూరును పాలించాడు. 1720లో ఆయన ఉదయగిరి జాగీర్ ఇచ్చాడు. కడప, కర్నూలు, సావనూరు పఠాన్ నవాబులతో కలిసి ఆయన మైసూరు నుంచి పెద్ద మొత్తం వసూలు చేశాడు. ఆయన నవాబు పదవిని తన సోదరుని కొడుకు దోస్త్ అలీకి వదిలాడు.

సాళువ తిమ్మరసు (అప్పాజీ)

విజయనగర రాజులు వీర నరసింహుడు, శ్రీకృష్ణదేవరాయల ప్రధాన మంత్రి. తెలుగు సంప్రదాయంలో తిమ్మరసు అని, అప్పాజీ, 'తండ్రి' అని ప్రసిద్ధుడు. ఆయన కృష్ణరాయలను కళ్లు పీకించడం నుంచి కాపాడి రాజుగా చేశాడని నూనిజ్ చెబుతాడు. ఆయన ఒరిస్సాపై దండయాత్రను నిర్వహించి, 1515లో కొండవీడును తీసుకుని, తన కుటుంబమైన నాదెండ్ల సోదరుల ద్వారా దానిని పాలించాడు. యువ రాకుమారునికి విషం పెట్టాడని అనుమానించి రాజు తర్వాత ఆయనను గుడ్డివానిగా చేసి బంధించాడని నూనిజ్ చెబుతాడు. తెలుగు సంప్రదాయం రాజును, ఆయన మంత్రిని చాలా కథలకు నాయకులుగా చేస్తుంది.

షాహ్‌జీ భోంస్లే

క్రీ.శ. 1664 కి ముందు

కిరాయి సైనికుల మరాఠా సేనాని, శివాజీ తండ్రి. ఆయన అహ్మద్‌నగర్ నిజాం షాహీలకు, 1636 నుంచి బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలకు సేవ చేశాడు. రణదుల్లా ఖాన్ కింద రెండవ నాయకుడిగా, ఆయన కర్ణాటక్‌ను బీజాపూర్ జయించడంలో పాల్గొన్నాడు. పుంగనూరు తెలుగు పాలెగాళ్ల పూర్వీకుల నుంచి తీసుకున్న బెంగళూరు, కోలార్ చుట్టూ ఉన్న దేశాన్ని ఆయనకు జాగీర్ (భూమి మంజూరు)గా ఇచ్చారు. ఆయన బెంగళూరులో దర్బారు నిర్వహించి, 1664లో చనిపోయాడు. ఆయన కొడుకు వెంకోజీ ఆయన కర్ణాటక్ జాగీర్‌ను వారసత్వంగా పొందాడు.

సిద్దీ జౌహర్ (సలాబత్ ఖాన్)

క్రీ.శ. 1662 కి ముందు

రెండవ అలీ ఆదిల్ షా కాలంలో కర్నూలును తన పాలనగా, జాగీర్ (భూమి మంజూరు)గా ఉంచుకున్న బీజాపూర్ అబిసీనియన్ అధికారి. సలాబత్ ఖాన్ అనే బిరుదు పొందిన ఆయన 1660లో పన్హాలాలో శివాజీని ముట్టడించాడు. శివాజీ తప్పించుకోనిచ్చాడనే అనుమానంతో ఆయన కర్నూలుకు వెళ్లిపోయి, 1662లో రాజుపై తిరుగుబాటు చేసి, తన సొంత అనుచరుల చేతిలో చంపబడ్డాడు. ఆయన అల్లుడు ఆదోనికి చెందిన సిద్దీ మసూద్.

రెండవ సింహవర్మ (పల్లవ)

నెల్లూరు–గుంటూరు ప్రాంతపు పల్లవ రాజు, యువరాజు విష్ణుగోపుని కొడుకు. ఆయన నాలుగు దానశాసనాలు మిగిలి ఉన్నాయి. అన్నీ గుంటూరు, నెల్లూరు జిల్లాలలో గ్రామాలను ఇస్తాయి. అన్నీ కంచి నుంచి కాకుండా శిబిరాల నుంచి జారీ చేయబడ్డాయి: రెండవ ఓంగోడు దానశాసనం (4వ సంవత్సరం), మెన్మతుర నుంచి పికీర దానశాసనం (5వ సంవత్సరం), దశనపుర నుంచి మంగళూరు దానశాసనం (8వ సంవత్సరం), విలవట్టి దానశాసనం (10వ సంవత్సరం). చాలా మంది పండితులు లోకవిభాగ అనే జైన గ్రంథం నుంచి ఆయన సింహాసనారోహణను 436 నాటిదిగా చెబుతారు. మరికొందరు ఆయనను దాదాపు 500లో ఉంచుతారు.

స్కందవర్మ (శాలంకాయన)

వేంగి శాలంకాయన రాజు. కంతేరు, కానుకొల్లుల నుంచి వచ్చిన, ఆయన మొదటి పాలనా సంవత్సరపు రెండు సంస్కృత దానశాసనాల నుంచి ఆయన తెలుసు. 1960లో ప్రచురించిన కానుకొల్లు ఫలకాలు ఆయనను రెండవ హస్తివర్మ కొడుకుగా, మొదటి హస్తివర్మ మునిమనవడిగా, రెండవ నందివర్మ దాయాదిగా చేస్తాయి. అవి దొరకక ముందు సాధారణంగా ఆయనను రెండవ నందివర్మ తర్వాత ఆ వంశపు చివరి తెలిసిన రాజుగా ఉంచారు.

సుల్తాన్ కులీ

క్రీ.శ. 1543 కి ముందు

గోల్కొండ నుంచి తెలింగాణను పాలించిన, పర్షియాలో పుట్టిన బహమనీ సుల్తానత్ అధికారి. ఆయన తెలంగాణలో చాలా భాగాన్ని, కృష్ణా–గోదావరి తీరాన్ని జయించి, కుతుబ్ షాహీ వంశాన్ని స్థాపించాడు. 1543లో ఆయన హత్యకు గురయ్యాడు. గోల్కొండ చరిత్ర ప్రకారం, గోల్కొండ కోట మసీదులో ప్రార్థన చేస్తుండగా ఆయన చంపబడ్డాడు. ఫెరిష్తా ప్రకారం, ఆయన రత్నాలను పరిశీలిస్తుండగా ఒక బానిస ఆయనను చంపాడు.

స్వామి రామానంద తీర్థ

హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ నాయకుడు. 1938లో అది సమావేశం కాకముందే నిజాం ప్రభుత్వం దానిని నిషేధించింది. 1938, 1940, 1942 నాటి దాని సత్యాగ్రహాలలో ఆయన జైలుకు వెళ్లారు. 1946 నుంచి దాని అధ్యక్షుడిగా ఆయన హైదరాబాద్ భారతదేశంలో విలీనం కోసం 'భారత యూనియన్‌లో చేరండి' ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించారు. అది 1948లో రాష్ట్ర విలీనంతో ముగిసింది.

టంగుటూరి ప్రకాశం

మద్రాసు తెలుగు జిల్లాల బారిస్టర్, కాంగ్రెస్ నాయకుడు. 1919లో రౌలట్ బిల్లులకు వ్యతిరేకంగా మద్రాసు సభకు ఆయన అధ్యక్షత వహించారు. సహాయ నిరాకరణ సమయంలో తన వృత్తిని వదిలారు. 1930లో మద్రాసు నగరంలో ఉప్పు సత్యాగ్రహానికి నాయకత్వం వహించారు. 1937లో రెవెన్యూ మంత్రి అయ్యారు. తర్వాత ఆయన మద్రాసు ముఖ్యమంత్రిగా, ఆ తర్వాత ఆంధ్ర రాష్ట్ర మొదటి ముఖ్యమంత్రిగా పనిచేశారు. ఆయన మంత్రివర్గం కర్నూలులో కొలువై, 1954 నవంబర్‌లో అవిశ్వాస తీర్మానం తర్వాత పడిపోయింది.

తెన్నేటి విశ్వనాథం

విశాఖపట్నం కాంగ్రెస్ నాయకుడు. 1920లలో సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యం కోసం ఒత్తిడి చేసిన ఆంధ్ర నాయకులలో ఆయన ఒకరు. 1928లో ఆయన ఆంధ్ర ప్రాంతీయ స్వాతంత్ర్య సంఘం కోశాధికారి. 1930లో విశాఖపట్నం జిల్లాలో ఉప్పు సత్యాగ్రహానికి నాయకత్వం వహించారు. 1932లో ప్రజా కార్యక్రమాల నుంచి నిషేధించబడ్డారు. 1937లో ఆంధ్ర కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీలో ఉన్నారు. 1942 క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో నిర్బంధించబడ్డారు.

ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ

గుంటూరుకు చెందిన న్యాయవాది, కాంగ్రెస్ కార్యకర్త. వందేమాతరం ఉద్యమ సమయంలో ప్రభుత్వ నిఘా నివేదికలు ఆయన పేరును చెప్పాయి. సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమంలో ఆయన తన న్యాయవాద వృత్తిని వదులుకున్నారు. 1921లో పల్నాడు అటవీ అలజడులపై విచారణకు వెళ్లిన తర్వాత ఆయనను ఒక సంవత్సరం జైలులో ఉంచారు. 1932లో ఉన్నవ లక్ష్మీబాయమ్మ, ఇతరులతో పాటు శాసనోల్లంఘన సమావేశం జరపకుండా ప్రభుత్వం ఆయనను నిషేధించింది.

విజయరామ రాజు II (విజయనగరం)

క్రీ.శ. 1794 కి ముందు

1759 నుంచి 1794 వరకు విజయనగరం రాజా. మొదటి విజయరామ రాజు బొబ్బిలిలో (1757), ఆనంద రాజు (1759) చనిపోయిన తర్వాత బాలునిగా ఆయనను దత్తత తీసుకున్నారు. తన సవతి సోదరుడు సీతారామ రాజుతో కలిసి ఆయన ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ కింద విజయనగరం కుటుంబాన్ని విశాఖపట్నం ప్రాంతంలో అత్యంత బలమైన శక్తిగా చేశారు. వారు చిన్న జమీందారుల భూములను తీసుకున్నారు. 1793లో చెల్లించని శిస్తు కోసం ఆయన ఎస్టేట్‌ను స్వాధీనం చేసుకుని, జిల్లాను వదిలి వెళ్లమని ఆయనను ఆదేశించారు. ఆయన పద్మనాభంలో శిబిరం వేశారు. 1794 జూలై 10న కంపెనీ సైన్యం దాడి చేసినప్పుడు ఆయన తన రాజపుత్ర అనుచరులతో అక్కడ చనిపోయారు.

చిత్తూరు

క్రీ.శ. 1911

దక్షిణ రాయలసీమలోని పట్టణం. 1890లలో ఇది ఉత్తర ఆర్కాట్ జిల్లా కేంద్రం. 1911 ఏప్రిల్ 1 నుంచి ఇది కొత్త చిత్తూరు జిల్లాకు కేంద్రం. ఉత్తర ఆర్కాట్‌లోని తెలుగు తాలూకాలు, దక్కన్ జిల్లాల నుంచి రెండు తాలూకాలతో ఈ జిల్లాను ఏర్పాటు చేశారు. దానిలో చంద్రగిరి, మదనపల్లె, చిత్తూరు విభాగాలు ఉండేవి.

ఆదిలాబాద్

తెలంగాణ ఉత్తర భాగంలో అడవుల మధ్య ఉన్న పట్టణం. దీన్ని ఎడ్లాబాద్ అని కూడా పిలుస్తారు. నిజాం రాజ్యపు పాత సిర్పూర్ తాండూర్ ఉప జిల్లా నుంచి 1905లో ఏర్పడిన జిల్లాకు ఇది కేంద్రం. 1909 నాటి ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ దీన్ని అడవులు, గోండు గ్రామాలు, పత్తి, తెలుగు, మరాఠీ భాషలు ఉన్న, తక్కువ జనాభా గల, సర్వే చేయని ప్రాంతంగా వర్ణిస్తుంది. అక్కడ రైలు మార్గం గానీ, కంకర రోడ్డు గానీ లేవు. 1931 జనాభా లెక్కలు అక్కడ వేగంగా రోడ్లు వేయడాన్ని నమోదు చేస్తాయి.

అమరచింత

తెలంగాణలోని మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలో ఉన్న పట్టణం (1909లో హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని రాయచూరు జిల్లాలో ఉండేది). కృష్ణకు ఉత్తరాన 69 గ్రామాలున్న, కప్పం చెల్లించే అమరచింత లేదా ఆత్మకూరు సంస్థానానికి దీని పేరే వచ్చింది. దాని రాజా కోట ఆత్మకూరులో ఉండేది. అది నిజాంకు రూ. 6,363 కప్పం చెల్లించేది. బంగారు, పట్టు అంచులున్న సన్నని మస్లిన్ వస్త్రాలకు అది ప్రసిద్ధి.

అనంతపురం

రాయలసీమలో ఒక పెద్ద చెరువు కింద ఉన్న పట్టణం. సంప్రదాయం ప్రకారం ఆ చెరువును విజయనగర రాజు మొదటి బుక్కరాయల కాలంలో కట్టారు. ఇది హండె పాలెగాళ్ల (స్థానిక నాయకుల) కేంద్రం. తర్వాత ఇది దత్త మండలాల (Ceded Districts) ప్రిన్సిపల్ కలెక్టర్‌గా థామస్ మన్రో కేంద్రం (1800–07), 1840 వరకు బళ్లారి కలెక్టరేట్ కేంద్రం. 1869లో ఇది మున్సిపాలిటీ అయింది. 1882లో బళ్లారి దక్షిణ తాలూకాల నుంచి ఏర్పడిన కొత్త అనంతపురం జిల్లాకు ఇది కేంద్రం అయింది.

ఆర్కాటు

మద్రాసుకు పశ్చిమాన పాలారు ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో కర్ణాటక నవాబుల రాజధాని. వారి రాష్ట్రం తీరం వెంట గుంటూరు నుంచి కొల్లిడం వరకు విస్తరించి, నెల్లూరును కలుపుకుని ఉండేది. దాన్ని ఆర్కాటు రాష్ట్రం అని కూడా పిలిచేవారు. 1751లో చందా సాహెబ్ సైన్యానికి వ్యతిరేకంగా క్లైవ్ ఈ పట్టణాన్ని నిలబెట్టుకున్నాడు. 1780లో హైదర్ అలీ దీన్ని తీసుకున్నాడు. కర్ణాటక నుంచి వెళ్లిపోయే ముందు టిప్పు సుల్తాన్ దాని కోటలో రెండు వైపులను పేల్చేశాడు. దాని టంకశాల నవాబుల నాణేలను ముద్రించింది. వారి పేరుతో మద్రాసులో 'ఆర్కాటు రూపాయి'ని ముద్రించారు.

ఔరంగాబాద్

ఒకప్పటి హైదరాబాద్ రాష్ట్రపు మరాఠీ మాట్లాడే వాయువ్య భాగంలో ఉన్న నగరం (ఇప్పుడు మహారాష్ట్రలో ఉంది). 1610లో మలిక్ అంబర్ దీన్ని ఫతేనగర్‌గా స్థాపించాడు. ఔరంగజేబు దీనికి పేరు మార్చాడు. అసఫ్ జా దక్కన్ సుబేదారుగా ఇక్కడికి వచ్చాడు. ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ ప్రకారం ఆయన తర్వాత హైదరాబాద్‌ను తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు. 1750లలో సలాబత్ జంగ్ ఆస్థానం, బుస్సీ ఫ్రెంచి సైన్యం ఔరంగాబాద్‌లో ఉండేవి. నిజాముల కాలంలో ఇది ఒక డివిజన్ కేంద్రం, హైదరాబాద్ కంటింజెంట్ కంటోన్మెంట్. అసఫ్ జాను దగ్గరలోని ఖుల్దాబాద్‌లో ఖననం చేశారు.

బనగానపల్లె

పాత కర్నూలు జిల్లాలోని ఎర్రమల లోయలో ఉన్న పట్టణం. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దం మొదట్లో మొఘల్ ఖిలేదారు (కోట అధిపతి) మహమ్మద్ బేగ్ ఖాన్ కాలం నుంచి, 1948 ఫిబ్రవరిలో మద్రాసు ప్రభుత్వం దాని పాలనను చేపట్టే వరకు ఇది చిన్న బనగానపల్లె నవాబీ రాష్ట్రానికి రాజధాని. జుర్రేరు వాగుపై దాని తోటలు, పండ్ల తోటలు, దాని మామిడి పండ్లు, నారింజలు, లక్క సామగ్రి, పట్టణం దగ్గరి ఒక పాత వజ్రాల గనికి ఇది ప్రసిద్ధి. ఇది గుత్తి నుంచి కంభానికి వెళ్లే దారిలో ఉండేది. రైలు మార్గం దీన్ని దాటి వెళ్లడంతో ఇది క్షీణించింది.

బుక్కరాయసముద్రం

అనంతపురం పెద్ద చెరువు తూర్పు చివర ఉన్న గ్రామం. విజయనగరానికి చెందిన మొదటి బుక్కరాయల పేరు మీద దీనికి 'బుక్క రాజు సముద్రం' అనే పేరు వచ్చింది. ఆయన మంత్రి అనంతరస చెరువు తవ్వించాడని 1364 నాటి ఒక కన్నడ శాసనం చెబుతుంది. అనంతపురం చరిత్ర గ్రంథం నిర్మాతను చిక్కప్ప వడెయర్ అని పేర్కొంటుంది. పడమటి చివర ఉన్న అనంతపురం ఆయన భార్య పేరు పెట్టిన గ్రామం అని అది చెబుతుంది. పదహారవ శతాబ్దంలో ఇది అనంతపురం హండె పాలెగాళ్ల (స్థానిక నాయకుల) కేంద్రాలలో ఒకటి అయింది.

చందవోలు (చందోలు)

పశ్చిమ కృష్ణా డెల్టాలోని గ్రామం, రేపల్లె తాలూకాలోని పాత త్సందవోలు. ఇ. హుల్ష్ దీన్ని వెలనాటి చోడుల రాజధాని సనదవ్రోలుగా గుర్తించారు. గోర్డన్ మెకంజీ (1883) దీన్ని చాలా ప్రాచీనమైన చోటుగా వర్ణించారు. అక్కడ 1150ల నుంచి 1170ల వరకు నాటి ఆలయ శాసనాలు, బంగారం దొరికిన సంఘటనలు, విశాలమైన కట్టడాల పునాదులు ఉన్నాయి. పల్నాటి వీరుల వీరగాథలో ఇది కనిపిస్తుంది.

చంద్రగిరి

పాత ఉత్తర ఆర్కాట్ (తర్వాత చిత్తూరు) జిల్లాలో, తిరుపతికి ఏడు మైళ్ల దూరంలో, గ్రానైట్ కొండ కోట కింద స్వర్ణముఖి ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తన సోదరులను, మేనల్లుడిని దాని కోటలో ఉంచాడు. 1565 తర్వాత ఇది ఆరవీడు రాజుల నివాసం అయింది. వారు పెనుకొండ నుంచి ఇక్కడికి మారారని చెబుతారు. 1639లో శ్రీరంగరాయలు ఇక్కడి నుంచే సెయింట్ జార్జ్ కోట స్థలాన్ని ఇంగ్లీషువారికి ఇచ్చాడు. 1646లో గోల్కొండ దీన్ని తీసుకుంది. దాని రాజభవనం రాజమహల్ ఇప్పటికీ నిలిచి ఉంది.

ఏలూరు

పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలోని పట్టణం. కుతుబ్ షాహీ, మొఘల్ తీరంలోని ఐదు ఉత్తర సర్కారులలో ఒకటైన ఏలూరు సర్కార్ (జిల్లా)కు ఇది కేంద్రం. పదిహేడవ శతాబ్దంలో దాని తివాచీ నేత ప్రసిద్ధి చెందింది. మొఘలుల కాలంలో దానిలో ఖాజీ న్యాయస్థానం, ఒక కొత్వాల్ (పోలీసు అధిపతి), ఒక మార్కెట్ అధికారి ఉండేవారు. 1753లో ఫ్రెంచివారు సర్కారులను తీసుకునే వరకు సుమారు 5.6 లక్షల రూపాయల దాని శిస్తు అంచనా సామ్రాజ్య రికార్డులలో ఉండేది.

గంగైకొండచోళపురం

తమిళ దేశంలో, తంజావూరుకు 38 మైళ్లు ఈశాన్యంగా ఉన్న గ్రామం. చోళ రాజు మొదటి రాజేంద్రుడు స్థాపించిన రాజధాని ఇది. 'గంగను తీసుకున్న చోళుడు' అనే అర్థం గల ఆయన బిరుదు గంగైకొండచోళ పేరు దీనికి పెట్టారు. తర్వాతి రాజు వీరరాజేంద్రుడు వేంగి దేశంలో దండయాత్ర తర్వాత ఇక్కడికి తిరిగి వచ్చి, అక్కడి నుంచి తెచ్చిన దోపిడీ సొమ్మును ప్రదర్శించాడు.

గుంటూరు (ముర్తజానగర్)

కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్న పట్టణం. కుతుబ్ షాహీ, మొఘల్ తీరంలోని ఐదు ఉత్తర సర్కారులలో అన్నిటికంటే దక్షిణాన ఉన్న గుంటూరు లేదా ముర్తజానగర్ సర్కార్ (జిల్లా)కు దీని పేరు వచ్చింది. 1687 తర్వాత మొఘల్ రికార్డులలో సుమారు 11.7 లక్షల రూపాయల దాని ప్రామాణిక శిస్తు అంచనాను నమోదు చేశారు. అందులో సగానికి పైగా రాజ్య భూమి. దీనికి దక్షిణాన ఉన్న తీరాన్ని మొఘలులు హైదరాబాదీ కర్ణాటకగా లెక్కించారు. 1788లో మాత్రమే ఇది ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ చేతికి వెళ్లింది.

హళేబీడు

మైసూరు (ఇప్పుడు కర్ణాటక)లోని హాసన్ జిల్లా బేలూరు తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. 12వ శతాబ్దం నుంచి హొయసల రాజుల రాజధాని అయిన ద్వారసముద్రం ఇక్కడే ఉండేది. 1311లో మాలిక్ కాఫూర్ సైన్యం దాన్ని దోచుకుంది. తర్వాత ఒక తుగ్లక్ సైన్యం దాన్ని నాశనం చేసింది. ఏనుగులు, సింహాలు, గుర్రపు సవారీలు, రామాయణ దృశ్యాల శిల్ప పట్టీలతో ఉన్న దాని అసంపూర్ణ జంట హొయసలేశ్వర ఆలయాన్ని, ఇప్పుడు లేని కేదారేశ్వర ఆలయాన్ని జేమ్స్ ఫెర్గూసన్, జేమ్స్ బర్జెస్ వర్ణించారు.

హంపి (విజయనగరం)

పాత బళ్లారి జిల్లా హోస్పేట తాలూకాలో, తుంగభద్ర ఒడ్డున ఉన్న చిన్న గ్రామం. ఇప్పుడు ఇది కర్ణాటకలో ఉంది. సుమారు 1336 నుంచి 1565 వరకు సామ్రాజ్య రాజధాని అయిన 'విజయ నగరం' విజయనగరం శిథిలాల మధ్య ఇది ఉంది. శిథిలాలు సుమారు తొమ్మిది చదరపు మైళ్ల గ్రానైట్ కొండల మీద విస్తరించి ఉన్నాయి. 1565 యుద్ధం తర్వాత ముస్లిం మిత్ర రాజ్యాలు నగరాన్ని దోచుకున్నాయి. రాజ సభ పెనుకొండకు పారిపోయింది. హంపి తెలుగు దేశం బయట ఉంది. రాయలసీమను, కొంతకాలం తెలుగు తీరాన్ని పాలించిన సామ్రాజ్య రాజధాని కాబట్టి దీన్ని ఇక్కడ చేర్చారు.

హైదరాబాద్

మూసీ ఒడ్డున ఉన్న నగరం. సుమారు 1589–91లో మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా దీన్ని భాగ్‌నగర్‌గా స్థాపించాడు. 1687 వరకు ఇది కుతుబ్ షాహీ రాజధాని. తర్వాత మొఘల్ సుబా కేంద్రం. 1720ల నుంచి ఇది అసఫ్ జాహీ నిజాముల రాజధాని.

కడప

పెన్నా నది దగ్గర ఉన్న పట్టణం, తన పేరు ఇచ్చిన జిల్లాకు కేంద్రం. సుమారు 1570లో ఒక గోల్కొండ అధికారి దాని కోటను కట్టించాడని భావిస్తారు. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఇది కడప పఠాన్ నవాబుల రాజధాని అయింది. 1779లో హైదర్ అలీ దీన్ని తీసుకుని, ఆ ప్రాంతాన్ని తన బావమరిది మీర్ సాహెబ్‌కు ఇచ్చాడు. 1792లో టిప్పు సుల్తాన్ కడప జిల్లాలను నిజాంకు అప్పగించాడు. 1800లో నిజాం వాటిని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించాడు. 1817లో ఈ పట్టణం జిల్లా కేంద్రం అయింది.

కళ్యాణి (బసవకళ్యాణ్)

తెలుగు దేశం బయట, కర్ణాటకలోని బీదర్ జిల్లాలో ఉన్న పట్టణం. పూర్వం ఇది నిజాం రాజ్యంలో ఉండేది. మొదటి సోమేశ్వరుడి కాలం నుంచి పశ్చిమ చాళుక్యులకు, వారి తర్వాత కలచురులకు రాజధాని అయిన కళ్యాణ లేదా కళ్యాణపురగా జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ దీన్ని గుర్తించారు. కవి బిల్హణుడి ప్రకారం, మొదటి సోమేశ్వరుడు 'పట్టణాన్ని తయారు చేశాడు'. ఫ్లీట్‌కు అక్కడ ప్రాచీన అవశేషాలు ఏవీ కనిపించలేదు.

కాంచీపురం

తమిళ దేశంలోని నగరం, పల్లవ రాజుల రాజధాని. తెలుగు దేశపు అతి తొలి పల్లవ దానపత్రమైన మైదవోలు రేకులను కాంచీపురం నుంచే జారీ చేశారు. ఒంగోలు, నెల్లూరు ప్రాంతాలలోని గ్రామాలకు ఇచ్చిన తర్వాతి పల్లవ దానపత్రాలను కూడా అక్కడి నుంచే జారీ చేశారు. 7వ, 8వ శతాబ్దాలలో చాళుక్యులు నగరాన్ని ముట్టడించారు. 9వ శతాబ్దం చివరలో చోళ రాజు మొదటి ఆదిత్యుడు దాన్ని జయించాడు.

ఖమ్మం

తెలంగాణలోని పట్టణం. 1909లో ఇది హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని వరంగల్ జిల్లాలో ఖమ్మంమెట్టు తాలూకాకు కేంద్రం. వరంగల్ దగ్గరి మట్వాడ తర్వాత జిల్లాలో ప్రధాన వ్యాపార స్థలం. 1847లో పందొమ్మిదేళ్ల వయసులో, తర్వాత మంత్రి అయిన మొదటి సాలార్ జంగ్ జిల్లా తాలూక్దారు (రెవెన్యూ అధికారి)గా తన జీవితాన్ని మొదలుపెట్టాడు.

కొలనుపాక

తెలంగాణలోని నల్గొండ జిల్లాలో ఉన్న గ్రామం. పశ్చిమ చాళుక్య శాసనాలలోని కొల్లిపాకె ఇదే. 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో ఇది కొల్లిపాకె ఏడు వేల సీమకు కేంద్రం. ఒక చోడ నాయకుడు, పరమార యువరాజు జగద్దేవుడు, యువరాజు సోమేశ్వరుడు (తర్వాతి మూడవ సోమేశ్వరుడు) కళ్యాణి రాజుల తరఫున దాన్ని పాలించారు. అక్కడి కన్నడ శాసనాలు 1033 నుంచి రెండవ జగదేకమల్లుడి పాలన వరకు ఉన్నాయి.

కొల్లాపూర్

తెలంగాణలోని మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలో ఉన్న పట్టణం. పంతొమ్మిదవ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచి హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని ఐదు ప్రధాన కప్పం చెల్లించే ఎస్టేట్లలో ఒకటైన జటప్రోలు సంస్థానపు రాజుల నివాసం ఇది. 1901లో ఆ ఎస్టేట్‌లో 89 గ్రామాలు, 31,613 మంది ఉండేవారు. అది నిజాంకు రూ. 73,537 కప్పం చెల్లించేది. అప్పటి దాని రాజు వెంకటగిరి రాజు తమ్ముడు. ఆయనను ఆ కుటుంబంలోకి దత్తత తీసుకున్నారు.

కొండవీడు

గుంటూరు జిల్లాలోని గ్రామం, కొండ కోట. 14వ శతాబ్దంలో, 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఇది రెడ్డి రాజుల రాజధాని. 16వ శతాబ్దంలో ఒరిస్సా, విజయనగరం, గోల్కొండ దీని కోసం పోరాడాయి. తర్వాత ఇది ముర్తజానగర్ లేదా కొండవీడు సర్కార్‌కు కేంద్రం.

కర్నూలు

హంద్రీ తుంగభద్రలో కలిసే చోట ఉన్న, గోడలు కట్టిన పట్టణం, కర్నూలు జిల్లా కేంద్రం. దాని కోటను అచ్యుతదేవరాయల కాలంలో కట్టించారని సంప్రదాయం చెబుతుంది. పదిహేడవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో బీజాపూర్ సేనాని అబ్దుల్ వహాబ్ అళియ రామరాయల మనవడు గోపాలరాజు నుంచి దీన్ని తీసుకున్నాడు. తర్వాత 1686–88 మొఘల్ విజయం వరకు దీన్ని బీజాపూర్ నుంచి పాలించారు. రెండు గుమ్మటాలున్న అబ్దుల్ వహాబ్ సమాధి (1618) దాని ప్రధాన పాత కట్టడం. మొఘల్ విజయం నుంచి 1839 వరకు కర్నూలు కర్నూలు పఠాన్ నవాబుల కేంద్రం. 1751లో ఫ్రెంచివారు దాడి చేసి కోటను పట్టుకున్నారు. 1839లో చివరి నవాబు దాన్ని ఒక బ్రిటిష్ కమిషన్‌కు అప్పగించాడు. పట్టణం ఒక బ్రిటిష్ జిల్లాకు కేంద్రం అయింది. 1953 అక్టోబర్ 1 నుంచి కర్నూలు కొత్త ఆంధ్ర రాష్ట్ర రాజధాని. దాని శాసనసభ అక్కడ సమావేశమైంది. 1953 నవంబర్‌లో రాజధానిని మార్చడంపై శాసనసభ చర్చించింది, కానీ తీర్మానం వీగిపోయింది. 1956 నవంబర్ 1న ఏర్పడిన ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు హైదరాబాద్ రాజధాని.

మహబూబ్‌నగర్

నైరుతి తెలంగాణలోని పట్టణం. పూర్వం దీన్ని పాలమూరు అని పిలిచేవారు. పూర్వం నాగర్‌కర్నూల్ అని పిలిచిన నిజాం రాజ్యపు ఒక జిల్లాకు ఇది కేంద్రం. 1909 నాటి Imperial Gazetteer కృష్ణా ఒడ్డున తెలుగు మాట్లాడే ఒక జిల్లాను వర్ణిస్తుంది. దానిలో వనపర్తి, గోపాలపేట, జటప్రోలు సంస్థానాలు, నారాయణపేట పట్టు నేతగాళ్లు ఉండేవారు. రికార్డులలోని సాగు భూమిని రెట్టింపు చేసిన రెవెన్యూ సర్వే, 1876–78 మహా కరువు గురించి కూడా అది చెబుతుంది.

మెదక్

పశ్చిమ తెలంగాణలోని కొండ కోట పట్టణం. ఇది ఒక జిల్లాకు, 1905 నుంచి నిజాం రాజ్యపు మెదక్ గుల్షనాబాద్ విభాగానికి తన పేరు ఇచ్చింది. అయితే జిల్లా కేంద్రం సంగారెడ్డిలో ఉండేది. 1909 నాటి Imperial Gazetteer 1620 నాటి డచ్ ఫిరంగి ఉన్న కోటను, 1887 నాటి వెస్లియన్ మిషన్‌ను వర్ణిస్తుంది. చెరువుల వల్ల కరువు లేని జిల్లాగా గెజిటీర్ పిలిచిన వరి పండించే జిల్లాను, 1904 నాటి కొత్త మంజీరా కాలువను, 1892–1905 నాటి రెవెన్యూ శిస్తు పరిష్కారాలను కూడా అది వర్ణిస్తుంది.

నల్గొండ

దక్షిణ తెలంగాణలోని పట్టణం, నిజాం రాజ్యంలోని ఒక జిల్లాకు కేంద్రం. 1909 నాటి Imperial Gazetteer దాని కోటను, దాని ఉస్మాన్‌గంజ్ సంతను, దాని చుట్టూ ఉన్న తెలుగు మాట్లాడే జిల్లాను వర్ణిస్తుంది. 1905లో ఆ జిల్లాకు చేర్యాల (జనగాం), కోదాడ వచ్చాయి. 1877, 1899–1900 కరువులలో జిల్లా బాధపడింది. 1946–48లో అది రైతాంగ పోరాటానికి, రజాకార్ల దాడులకు కేంద్రంగా ఉంది.

నెల్లూరు

తూర్పు తీరం దగ్గర పెన్నా ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. దాని మధ్యయుగ శాసనాలు దీన్ని విక్రమసింహపుర అని పిలుస్తాయి. సుమారు 1205 నుంచి ఇది మధురాంతక పొత్తపి-చోళులైన తెలుగు చోడుల రాజధాని. తమ్ముసిద్ధి అక్కడ పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు. మొదటి తిక్క, రెండవ మనుమసిద్ధి అక్కడి నుంచి పాకనాడును పాలించారు. కాకతీయ సైన్యాలు మనుమసిద్ధిని అక్కడ మళ్లీ నిలబెట్టాయి. పాండ్య రాజు సుందర పాండ్యుడు అక్కడ పట్టాభిషిక్తుడైనట్లు చెప్పుకున్నాడు. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో ఇది కర్ణాటక (ఆర్కాటు) నవాబులకు చెందినది. వారి సోదరుడు నజీబుల్లా దాన్ని తన చేతిలో ఉంచుకుని 1757లో తిరుగుబాటు చేశాడు. నవాబు సైన్యం, ఒక ఇంగ్లీషు దళం చేసిన దాడిని ఆయన తిప్పికొట్టాడు. 1801లో ఇది ఒక బ్రిటిష్ జిల్లాకు కేంద్రం అయింది.

నిజామాబాద్

వాయవ్య తెలంగాణలోని పట్టణం. పూర్వం దీన్ని ఇందూరు అని పిలిచేవారు. 1905లో నిజామాబాద్ అని పేరు మార్చిన జిల్లాకు ఇది కేంద్రం. 1909 నాటి Imperial Gazetteer కేంద్ర జైలుగా మారిన ఇందూరు కోటను, మన్మాడ్‌కు వెళ్లే రైల్వేను, వరి, పట్టును, 1898లో పూర్తయిన రెవెన్యూ సర్వేను వర్ణిస్తుంది. 1931లో పూర్తయిన గొప్ప నిజాం సాగర్ సాగునీటి పథకం బోధన్, నిజామాబాద్, ఆర్మూర్, ఎల్లారెడ్డి తాలూకాలకు నీరు ఇచ్చింది.

ఒంగోలు

పాత గుంటూరు జిల్లాలో గుండ్లకమ్మ ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. ఇప్పుడు ఇది ప్రకాశం జిల్లా కేంద్రం. రెండు పల్లవ రాగి రేకుల దానపత్రాలలో దానం చేసిన ఓంగోడు ఇదే కావచ్చని హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి సూచించారు. దాని చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతం పల్లవ, తూర్పు చాళుక్య దానపత్రాలలోని కర్మరాష్ట్రం (తర్వాత కమ్మనాడు). పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో ఒంగోలు కర్ణాటక (ఆర్కాటు) నవాబులకు చెందినది. 1790లో కంపెనీ దాని నిర్వహణను, 1801లో దాని పాలనను చేపట్టింది. అప్పుడు దాన్ని నెల్లూరు జిల్లాలో కలిపారు.

పాల్వంచ

తెలంగాణలోని ఖమ్మం జిల్లాలో ఉన్న పట్టణం. గోదావరి లోయ అడవులలో అశ్వారావు రాజుల కప్పం చెల్లించే ఎస్టేట్ అయిన పాల్వంచ సంస్థానానికి ఇది మొదటి కేంద్రం. ఆ కుటుంబం తన బిరుదును కాకతీయ ప్రతాపరుద్రుడి నుంచి, హసనాబాద్, శంకరగిరి పరగణాల దానాన్ని 1324 నుంచి వచ్చినట్లు చెప్పుకుంది. 1798లో దానికి నిజాం నుంచి ఒక సనద్ (హక్కుపత్రం) లభించింది. 1901లో ఎస్టేట్ సుమారు 800 చదరపు మైళ్లు, 38,742 మంది జనాభా కలిగి ఉంది. తర్వాత కేంద్రం భద్రాచలానికి, ఆ తర్వాత అశ్వారావుపేటకు మారింది.

పానగల్లు

తెలంగాణలో నల్గొండ పట్టణం తూర్పు అంచున ఉన్న గ్రామం. కళ్యాణి పశ్చిమ చాళుక్య రాజుల కింద, తర్వాత కాకతీయుల కింద కందూరునాడు ప్రాంతాన్ని పాలించిన కందూరు చోడ నాయకుల రాజధానులలో ఇది ఒకటి. దాని శాసనాలలో నాయకుడు గోకర్ణచోడుడి (1122), ఆయన తల్లి మైలాంబ (1124) దానపత్రాలు ఉన్నాయి. అక్కడ చాళుక్య కాలపు ఒక పాత ఆలయం ఉందని పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి గుర్తించారు.

పెనుకొండ

అనంతపురం జిల్లాలో 3,000 అడుగులకు పైగా ఎత్తున్న, కోట కట్టిన కొండ పాదాల వద్ద ఉన్న పట్టణం. 1354 నుంచి ఇది ఒక విజయనగర రాకుమారుడి కేంద్రం. 1565 ఓటమి తర్వాత రాజ సభకు ఆశ్రయం. ఆరవీడు రాజులు చంద్రగిరికి మారే వరకు వారి రాజధాని. దాని కోటను 1354లో కట్టించారని ఒక శాసనం చెబుతుంది. చెన్నప్ప నాయుడు తిరుమలరాయల కోసం దాన్ని బాగు చేశాడు. గగన్ మహల్ రాజభవనం, రామ, ఈశ్వర ఆలయాలు, షేర్ ఖాన్ మసీదు దాని లోపల ఉన్నాయి. సుమారు 1652లో బీజాపూర్ దీన్ని తీసుకుంది.

పొత్తపి

కడప జిల్లాలోని పూర్వపు పుల్లంపేట తాలూకాలో, చెయ్యేరు నది ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం. తమను తాము మధురాంతక పొత్తపి-చోళులుగా పిలుచుకున్న తెలుగు చోడ నాయకుల తొలి కేంద్రం ఇది. 11వ లేదా 12వ శతాబ్దం నుంచి నెల్లూరుకు మారే వరకు వారు చోళ చక్రవర్తుల తరఫున పాకనాడును పాలించారు.

పుంగనూరు

మైసూరు పీఠభూమిపై, పాత ఉత్తర ఆర్కాటు జిల్లా వాయవ్యంలో ఉన్న పట్టణం, ఒక జమీందారీ (భూస్వామ్య ఎస్టేట్) కేంద్రం. 1858 వరకు ఇది కడప జిల్లాలో భాగం. దాని తెలుగు పాలెగాళ్ల కుటుంబం 1639లో బీజాపూర్ తీసుకునే వరకు కోలార్‌ను పాలించింది. తర్వాత గోల్కొండ, మొఘలులు, కడప నవాబుల కింద పుంగనూరును పాలించింది. 1757లో మరాఠాలు కడప నవాబును చంపినప్పుడు పుంగనూరు వారి చేతికి వెళ్లింది. సుమారు ఇరవై సంవత్సరాల పోటీ తర్వాత అది హైదర్ అలీకి చెందింది. ఆయన దాన్ని 1774లో తీసుకున్నాడు. 1799లో టిప్పు పతనం తర్వాత ఎస్టేట్ మొత్తాన్ని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి బదిలీ చేశారు.

సంగారెడ్డి

హైదరాబాద్‌కు వాయవ్యంగా ఉన్న పట్టణం. 1909 నాటి సామ్రాజ్య గెజిటీర్ దీన్ని సంగారెడ్డిపేట అని పిలుస్తుంది. నిజాం రాజ్యంలో ఇది మెదక్ జిల్లా కేంద్రం. ఇక్కడ జిల్లా కార్యాలయాలు, ఒక న్యాయస్థానం, ఒక జైలు ఉండేవి. దగ్గరలో రాజంపేట వద్ద రాష్ట్ర గుర్రాల పెంపక కేంద్రం ఉండేది. వర్తక పట్టణం సదాశివపేట పది మైళ్లు పడమటగా ఉండేది.

సికింద్రాబాద్

హైదరాబాద్‌కు ఆరు మైళ్లు ఈశాన్యంగా ఉన్న బ్రిటిష్ కంటోన్మెంట్ (సైనిక పట్టణం). నిజాం సికందర్ జా పేరు దీనికి పెట్టారు. దత్త మండలాల అప్పగింత (1800) ద్వారా జీతం చెల్లించిన బ్రిటిష్ సబ్సిడియరీ సైన్యాన్ని ఇక్కడ ఉంచారు. 1901లో బొల్లారం, తిరుమలగిరి కాకుండా ఇక్కడ 83,550 మంది ఉండేవారు. ఇది భారతదేశంలోని అతి పెద్ద సైనిక స్థావరాలలో ఒకటి. 1902లో భారత సైన్యంలో కలిసిపోయిన హైదరాబాద్ కంటింజెంట్ (సైనిక దళం) ప్రధాన కార్యాలయం పక్కనే ఉన్న బొల్లారంలో ఉండేది.

సూర్యాపేట

నల్గొండ జిల్లాలో పాత హైదరాబాద్–మచిలీపట్నం రోడ్డుపై ఉన్న పట్టణం, నిజాం రాజ్యంలో ఒక తాలూకా కేంద్రం. 1909 నాటి సామ్రాజ్య గెజిటీర్ దాని వరి భూములను, వేగంగా పెరుగుతున్న జనాభాను నమోదు చేస్తుంది. కాంగ్రెస్ పక్షం నుంచి రాసిన సరోజిని రేగాని చరిత్ర ప్రకారం, 1948లో తాలూకా గ్రామాలలో పన్నుల నిరాకరణ ఉద్యమం జరిగింది. రజాకార్లు, నిజాం పోలీసులు అక్కడ హత్యలు చేశారు.

సువర్ణగిరి

అశోకుడి దక్షిణ సీమకు కేంద్రం. ఆయన మైసూరు శాసనాలు దీన్ని ఒక రాకుమారుడు, ఆయన ఉన్నతాధికారుల నివాసంగా పేర్కొంటాయి. దాని స్థలం తెలియదు. కనకగిరి, మస్కి చుట్టూ ఉన్న బంగారు దేశం, బిహార్‌లోని ఒక కొండ, అన్నింటినీ సూచించారు. కర్నూలు శాసనాలను దాని ద్వారా పంపారా అనే విషయంలో పండితులు విభేదిస్తారు.

వెంకటగిరి

పాత నెల్లూరు జిల్లాలోని పట్టణం, వెంకటగిరి వెలుగోటి రాజుల కేంద్రం. వారి ఎస్టేట్ మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని శాశ్వత శిస్తు ఒప్పందం గల పెద్ద జమీందారీలలో (భూస్వామ్య ఎస్టేట్లలో) ఒకటి. 1802 నాటి సనద్ (హక్కుపత్రం) కింద దాన్ని పొందారు. 1930లలో ఇది జిల్లాలో రెండవ పెద్ద పట్టణం, చక్కని జరీ అంచు చీరలకు పేరుపొందింది. 1880లలో రాజులు అక్కడ ఇంద్ర మహల్, ఒక టౌన్ హాల్, ఇతర ప్రజా భవనాలు కట్టించారు.

విజయనగరం

విశాఖపట్నానికి వాయవ్యంగా ఉన్న పట్టణం. పూసపాటి కుటుంబానికి చెందిన మొదటి విజయరామ రాజు 1713–14లో స్థాపించిన కోట చుట్టూ దాన్ని కట్టారు. ఆయన దానికి విజయ-నగరం, అంటే విజయ స్థలం, అని పేరు పెట్టాడు. విజయనగరం రాజులు ఉత్తర సర్కారులలో అత్యంత శక్తివంతమైన జమీందారులు (భూస్వాములు). 1754–57లో వారు బుస్సీకి ప్రధాన మిత్రులు, ఆయనను బొబ్బిలిపైకి తీసుకెళ్లారు. ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ కాలంలో, 1793లో ఎస్టేట్‌ను స్వాధీనం చేసుకునే వరకు, వారు వైజాగపటం దేశంలో ఆధిపత్యం చలాయించారు. 1794లో రాజా పద్మనాభంలో చంపబడ్డాడు. ఆ జమీందారీ మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో అత్యధిక పేష్కష్ (కప్పం) చెల్లించేది.

వనపర్తి

తెలంగాణలోని మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలో ఉన్న పట్టణం. హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో కప్పం కట్టే ఐదు ప్రధాన ఎస్టేట్లలో ఒకటైన వనపర్తి సంస్థానానికి ఇది కేంద్రం. 1901లో ఎస్టేట్‌లో 124 గ్రామాలు, 62,197 మంది ఉండేవారు. అది నిజాంకు రూ. 76,883 కప్పం చెల్లించేది. 1727 వరకు దాని రాజుల కేంద్రం సూగూరులో ఉండేది.

యానాం

కోరింగ నది గౌతమి శాఖ నుంచి విడిపోయే చోట, గోదావరి ఒడ్డున ఉన్న చిన్న పట్టణం. సుమారు 1750 నుంచి అది ఫ్రెంచి ఫ్యాక్టరీ (వ్యాపార కేంద్రం). యుద్ధాల సమయంలో సుదీర్ఘ ఇంగ్లీషు ఆక్రమణలు తప్ప, 1954 నవంబరు 1న భారత ప్రభుత్వం ఫ్రెంచి స్థావరాలను తీసుకునే వరకు అది ఫ్రెంచి భూభాగం. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో తెల్ల లాంగ్-క్లాత్‌కు అది ప్రసిద్ధి. యానాం ఇప్పుడు పుదుచ్చేరి కేంద్రపాలిత ప్రాంతంలోని ఒక జిల్లా. తూర్పు గోదావరి ప్రాంతం దాని చుట్టూ ఉంది.

హుస్సేన్ సాగర్

సుమారు క్రీ.శ. 1562

హైదరాబాద్, సికింద్రాబాద్ మధ్య ఉన్న పెద్ద కృత్రిమ సరస్సు. గోల్కొండ చరిత్ర ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా పనులలో లెక్కించిన ఒక ఆనకట్ట దీన్ని ఏర్పరిచింది. ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ దీన్ని సుమారు 1575 నాటిదిగా చెబుతుంది. బిల్‌గ్రామి హిజ్రీ 970 (1562) అని ఇచ్చి, దీన్ని రాజు అల్లుడు హుస్సేన్ షా వలీకి ఆపాదిస్తారు. ఆయన పేరే దీనికి వచ్చింది. 1865లో హేస్టింగ్స్ ఫ్రేజర్ ప్రచురించిన ఒక సంప్రదాయం, నేక్‌నామ్ ఖాన్ మూసీ నుంచి కాలువ తవ్వించే వరకు చెరువు ఖాళీగా ఉండిపోయిందని చెబుతుంది.

బ్రిటిష్ రెసిడెన్సీ, హైదరాబాద్

సుమారు క్రీ.శ. 1800–1808

నిజాం ఆస్థానంలో బ్రిటిష్ రెసిడెంట్ నివాసం. ఇది హైదరాబాద్ పాత నగరానికి ఎదురుగా మూసీ నది ఎడమ ఒడ్డున ఉంది. నిజాం అలీ ఖాన్ అనుమతితో రెసిడెంట్ అకిలీస్ కిర్క్‌పాట్రిక్ కాలంలో దీన్ని మొదలుపెట్టారు (ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ ప్రకారం 1800లో, క్యాంప్‌బెల్ ప్రకారం 1803లో). రస్సెల్ అనే ఇంజనీర్ రూపకల్పనతో సుమారు 1807–08లో ఇది పూర్తయింది. దీనికి ఆరు కొరింథియన్ స్తంభాల ముఖమండపం ఉంది. దర్బార్ హాలులోని ఫర్నిచర్ ప్రిన్స్ రీజెంట్‌కు చెందినదని చెబుతారు. 1857 జూలై 17న దీనిపై దాడి జరిగింది. దాని చుట్టూ ఉన్న రెసిడెన్సీ బజార్లపై రెసిడెంట్‌కు సివిల్, క్రిమినల్ న్యాయాధికారం ఉండేది.

హైకోర్టు, హైదరాబాద్

సుమారు క్రీ.శ. 1914–1919

పాత హైదరాబాద్ నగరంలో మూసీ ఒడ్డున ఉన్న హైదరాబాద్ రాష్ట్ర హైకోర్టు భవనం. ముదిరాజ్ రాసిన పిక్టోరియల్ హైదరాబాద్ (1929) ప్రకారం, మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ప్రత్యక్ష పాలన సంవత్సరాలలో (1914–1919) ఇరవై లక్షల రూపాయల ఖర్చుతో దీన్ని కట్టారు. ముదిరాజ్ దీన్ని 'గంభీరమైన కట్టడం, వాస్తుశిల్ప సౌందర్యంలో భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ భవనాలలో ఒకటి' అని పిలిచారు. ఒక ప్రధాన న్యాయమూర్తి, ఐదుగురు సాధారణ (కింది స్థాయి) న్యాయమూర్తులతో కోర్టు 1909లోనే నగరంలో పనిచేసేది.

చౌమహల్లా ప్యాలెస్

పాత హైదరాబాద్ నగరంలో చార్మినార్‌కు పశ్చిమాన ఉన్న నిజాముల ప్రధాన రాజభవనం. క్యాంప్‌బెల్ (1898) దీన్ని చార్ మహల్, అంటే 'నాలుగు రాజభవనాలు' అని పిలుస్తారు. ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ (1909) మూడు చతురస్రాకారపు ప్రాంగణాలను వర్ణిస్తుంది. వాటికి ఇరువైపులా కట్టడాలు, మధ్యలో పెద్ద నీటి తొట్లు ఉన్నాయి. మూడో ప్రాంగణం అవతల జనానా (స్త్రీల నివాస భాగం) ఉంది. నిజాముల దర్బార్లు, ప్రభుత్వ విందులు ఇక్కడ జరిగేవి. 1884లో మహబూబ్ అలీ ఖాన్ పట్టాభిషేకం సమయంలో లార్డ్ రిప్పన్ కోసం ఇచ్చిన విందు కూడా ఇక్కడే జరిగింది. 1929లో మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ చాదర్‌ఘాట్‌లో నివసించారు, కానీ తన దర్బార్లన్నీ ఇక్కడే జరిపారు.

దారుష్-షిఫా

పాత హైదరాబాద్ నగరంలో చతురస్రాకారపు ప్రాంగణం చుట్టూ ఉన్న రెండు అంతస్తుల కుతుబ్ షాహీ ఆసుపత్రి, వైద్య కళాశాల. దాని ప్రవేశ ద్వారానికి ఎదురుగా ఒక మసీదు ఉంది. దీన్ని మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా కట్టించాడు. దానికి అనుబంధంగా ఒక సరాయి (ప్రయాణికుల సత్రం), స్నానశాల ఉండేవి. రాజు ఆసుపత్రులు కట్టించి వాటి సేవకులకు జీతాలు ఇచ్చాడని గోల్కొండ చరిత్ర చెబుతుంది. 1909 నాటికి ఇది సైనికుల బ్యారక్‌గా మారింది. 1927లో బిల్‌గ్రామి దీన్ని శిథిల స్థితిలో చూశారు.

విజయపురి కోట

నాగార్జునకొండ లోయలో కృష్ణా ఒడ్డున ఉన్న ఇక్ష్వాకుల రాజధానికి కేంద్రమైన, ఇటుక గోడలు, కందకం ఉన్న అంతర్దుర్గం. 1956–59లో దీన్ని తవ్వారు. దాని లోపల, చుట్టూ తవ్వకందారులకు సైనిక నివాసాలు, రాజ గృహాలు, వారు అశ్వమేధంతో ముడిపెట్టిన మెట్ల కోనేరు, కార్తికేయ, శివ ఆలయాలు, ఒక నదీ స్నానఘట్టం, ఒక పెద్ద క్రీడా మైదానం దొరికాయి.

ఎర్రగుడి అశోక శాసనాలు

సుమారు క్రీ.పూ. 250

సా.శ.పూ. 3వ శతాబ్దం మధ్యలో కర్నూలు జిల్లాలోని ఎర్రగుడి దగ్గరి ఏనకొండ కొండపై ఆరు బండరాళ్లపై చెక్కిన అశోకుని పద్నాలుగు శిలాశాసనాలు, 1–2 చిన్న శిలాశాసనాలు. అవి 1928లో దొరికాయి.

రాజుల మందగిరి అశోక శాసనం

సుమారు క్రీ.పూ. 250

కర్నూలు జిల్లా పత్తికొండ దగ్గరి రాజుల మందగిరిలో, రామలింగేశ్వర ఆలయం పక్కన ఒక బండపై ఉన్న, అశోకుడి మొదటి, రెండవ చిన్న శిలా శాసనాల బాగా అరిగిపోయిన 15 పంక్తుల ప్రతి. సుమారు 1800లో ఒక మెకంజీ సర్వేయర్ దానిలో కొంత భాగాన్ని నకలు తీశాడు. 1953లో ఆ రాయి మళ్లీ దొరికింది.

మ్యాకదోని శాసనం (పులుమావి)

సుమారు క్రీ.శ. 145

బళ్లారి జిల్లా ఆదోని తాలూకాలోని మ్యాకదోని దగ్గర, జంగ్లీ గుండు అనే గ్రానైట్ బండపై ఉన్న నాలుగు పంక్తుల ప్రాకృత శాసనం. దాని తేదీ శాతవాహనుల రాజు సిరి-పులుమావి ఎనిమిదవ పాలనా సంవత్సరం. ఒక గృహస్థుడు తవ్వించిన జలాశయాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. ఒక గొప్ప సేనాని పాలించిన శాతవాహని-హార అనే జిల్లాను అది పేర్కొంటుంది. ఈ ఆధారాలలో రాయలసీమ నుంచి వచ్చిన ఏకైక శాతవాహన శాసనం ఇదే.

అమరావతి శాసనం (శివమక సద)

సుమారు క్రీ.శ. 150

అమరావతి స్తూపపు చెక్కిన పైకప్పు రాయి (కోపింగ్) పై ఒక పంక్తి ప్రాకృత శాసనపు శకలం. శ్రీ శివమక సద అనే రాజు 'నీటి వ్యవస్థ పర్యవేక్షకుడు' చేసిన దానాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. ఆ రాజును స్థాపకుడు సిముకునిగా, శివశ్రీ శాతకర్ణిగా, లేదా పూర్తిగా వేరే కుటుంబపు పాలకునిగా భావించారు.

కోడవలి శాసనం (చంద్రసాతి)

సుమారు క్రీ.శ. 210

గోదావరి జిల్లాలో పిఠాపురానికి వాయవ్యంగా కోడవలి దగ్గర శిథిలమైన బౌద్ధ దిబ్బ పక్కన, రాతిలో తొలిచిన బావిలో చెక్కిన ఆరు పంక్తుల ప్రాకృత శాసనం. దానికి శాతవాహన రాజు వాసిష్ఠీపుత్ర చంద్రసాతి (చంద్ర సాతి) పాలనా సంవత్సరపు తేదీ ఉంది. అది ఒక మంత్రి చేసిన దానాన్ని నమోదు చేస్తుంది. దాని సంవత్సరాన్ని, పదజాలాన్ని మూడు వేర్వేరు రకాలుగా చదివారు.

శివస్కందవర్మ మయిదవోలు శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 250

పల్లవ యువరాజు శివస్కందవర్మ కాంచీపురం నుంచి ధాన్యకటకం (అమరావతి)లోని తన అధికారికి జారీ చేసిన ప్రాకృత రాగి రేకుల దానపత్రం. అది తెలుగు దేశమైన ఆంధ్రాపథంలోని విరిపర గ్రామాన్ని ఇద్దరు బ్రాహ్మణులకు ఇస్తుంది. 1899లో నరసరావుపేట దగ్గరి మయిదవోలులో అది దొరికింది. 1901లో ఇ. హుల్ష్ దాన్ని సంపాదకత్వం చేశారు. అది అతి తొలి పల్లవ రాగి రేకుల శాసనం. పల్లవులు కృష్ణ వరకు పాలించారని అది చూపిస్తుంది.

మొదటి నందివర్మ కానుకొల్లు తామ్రశాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 350

వేంగిపురం నుండి ఇచ్చిన, కృష్ణా డెల్టాలోని కానుకొల్లులో దొరికిన, శాలంకాయన రాజు మొదటి నందివర్మ 14వ సంవత్సరపు ప్రాకృత తామ్ర దానపత్రం. రథకార సమాజానికి చెందిన, నాలుగు వేదాల్లో పండితుడైన ఒక బ్రాహ్మణునికి అది ఒక గ్రామాన్ని అగ్రహారంగా (బ్రాహ్మణ గ్రామంగా) ఇస్తుంది. దాని సంపాదకుడు దానిని 3వ శతాబ్దం ముగింపుకు, డి. సి. సర్కార్ సుమారు 4వ శతాబ్దం మధ్యకు చెందినదిగా చెప్పారు.

రెండవ నందివర్మ కొల్లేరు తామ్రశాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 430

చండవర్మ పెద్ద కుమారుడు, శాలంకాయన రాజు నందివర్మ 7వ సంవత్సరపు సంస్కృత తామ్ర దానపత్రం. అతను దానిని వేంగిపురం నుండి ఇచ్చి, కుడుహార దేశంలోని ఒక గ్రామాన్ని 157 మంది బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చాడు. 1840కి ముందు కొల్లేరు సరస్సులో అది దొరికినట్లు నివేదించారు. తెలిసిన ఆ వంశపు మొదటి రికార్డు అదే. 1870లలో ఎ. సి. బర్నెల్, జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ దానిని సంపాదకత్వం వహించారు.

రెండవ నందివర్మ పెదవేగి తామ్రశాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 430

శాలంకాయన రాజు రెండవ నందివర్మ 10వ పాలనా సంవత్సరపు సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. ఏలూరుకు ఉత్తరాన పెదవేగి దగ్గర అది దొరికింది. 1924లో మొదట ప్రచురితమైంది. అది నాలుగు గ్రామాలలో భూమిని ఒక విష్ణు ఆలయానికి ఇస్తుంది. వేంగికి చెందిన హస్తివర్మతో మొదలయ్యే దాని నాలుగు తరాల వంశావళి ఆ వంశ చరిత్రకు వెన్నెముక.

సింహవర్మ విలవట్టి శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 446

యువరాజు విష్ణుగోపుడి కొడుకు, పల్లవ రాజు సింహవర్మ పదవ సంవత్సరంలో పద్దుక్కర నుంచి జారీ చేసిన సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. అది ముండరాష్ట్రంలోని విలవట్టి గ్రామాన్ని, దాని నుంచి రావలసిన పన్నులతో పాటు, బ్రాహ్మణుడు విష్ణుశర్మకు ఇస్తుంది. సుమారు 1928లో నెల్లూరు కోవూరు తాలూకాలోని వవ్వేరు వద్ద అది దొరికింది. 1938లో సి. ఆర్. కృష్ణమాచార్లు దాన్ని సంపాదకత్వం వహించారు. అది చేతివృత్తుల వారు, వర్తకుల చెల్లింపులను జాబితా చేస్తుంది. దాని ముద్రపై స్పష్టంగా కనిపించే అతి తొలి పల్లవ వృషభం ఉంది.

మొదటి విష్ణువర్ధనుని సతారా శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 616

తూర్పు చాళుక్య వంశ స్థాపకుడు విష్ణువర్ధనుడు, బాదామికి చెందిన తన అన్న రెండవ పులకేశి కింద ఇంకా యువరాజు (వారసుడు) మాత్రమే ఉన్నప్పుడు జారీ చేసిన సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. భీమ నది ఒడ్డున ఉన్న ఒక గ్రామాన్ని అది ముగ్గురు బ్రాహ్మణ సోదరులకు, మరో ఇద్దరికి ఇస్తుంది. దాని తేదీ శ్రీమత్ మహారాజు ఎనిమిదవ సంవత్సరం. జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ దాన్ని 616 లేదా 617గా మార్చారు. 1844కు ముందు సతారాలో దొరికి, ఇప్పుడు బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో ఉన్న ఇది స్థాపకుడి అతి తొలి శాసనం.

మొదటి విష్ణువర్ధనుని తిమ్మాపురం తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 616

తూర్పు చాళుక్య స్థాపకుడు మొదటి విష్ణువర్ధనుడు విషమసిద్ధి తేదీ లేని చిన్న సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. 1907లో వైజాగపటం జిల్లాలోని తిమ్మాపురంలో ఒక ఇంటి స్థలంలో దాన్ని తవ్వి తీశారు. పిష్టపురం (పిఠాపురం) నుంచి జారీ చేసిన ఇది నలభై మంది బ్రాహ్మణులకు 4,000 నివర్తనాల (ఒక భూ కొలత) భూమిని ఇస్తుంది. విష్ణువర్ధనుడు ఇంకా తన అన్న రెండవ పులకేశికి అధీనుడిగా ఉన్నాడని దాని మాటలు చూపిస్తాయని ఇ. హుల్ష్ అర్థం చేసుకున్నారు. పిష్టపురాన్ని ఆయన నివాసంగా పేర్కొనే ఏకైక శాసనం ఇదే.

రెండవ పులకేశి కొప్పరం శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 631

గుంటూరు జిల్లా నరసరావుపేట తాలూకాలోని కొప్పరం దగ్గర దొరికిన, చాళుక్య రాజు రెండవ పులకేశి 21వ సంవత్సరపు (బహుశా 631) సంస్కృత తామ్ర దానపత్రం. కర్మరాష్ట్రంలో 800 నివర్తనాల పొలాన్ని అది ముగమూరుకు చెందిన ఒక బ్రాహ్మణునికి ఇస్తుంది. దానిలోని 'పృథివీదువరాజు'ను ఇ. హుల్ష్ ఆ సంవత్సరంలో ఇంకా అధీనునిగా ఉన్న పులకేశి సోదరుడు విష్ణువర్ధనునిగా చదివారు. దాని మొదటి సంపాదకుడు కె. వి. లక్ష్మణరావు అతనిని మరో చాళుక్య రాకుమారునిగా గుర్తించారు.

మొదటి విష్ణువర్ధనుని చీపురుపల్లి తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 632

ఇప్పుడు మహారాజు బిరుదు ధరించిన తూర్పు చాళుక్య స్థాపకుడు మొదటి విష్ణువర్ధనుని సంస్కృత తామ్ర దానపత్రం. 1867లో విశాఖపట్నం జిల్లాలోని చీపురుపల్లిలో అది దొరికింది. అతని పాలనలో 18వ సంవత్సరంలో ఒక చంద్రగ్రహణం నాడు డిమిల జిల్లాలోని ఒక గ్రామాన్ని ఇద్దరు బ్రాహ్మణ సోదరులకు అది ఇస్తుంది. జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ ఆ గ్రహణాన్ని 632 జూలై 7గా నిర్ణయించారు. మొత్తం తూర్పు చాళుక్య కాలక్రమానికి ఇదే స్థిర బిందువు. ఎ. సి. బర్నెల్ 622ను, జేమ్స్ బర్జెస్ 628ను ఇష్టపడ్డారు. ఆ తర్వాత రేకులు పోయాయి.

సర్వలోకాశ్రయుని (మంగి యువరాజు) చెందలూరు తామ్ర శాసనం

క్రీ.శ. 673

తర్వాతి దానపత్రాల్లో మంగి యువరాజు అయిన తూర్పు చాళుక్య రాజు సర్వలోకాశ్రయ విజయసిద్ధి ఐదు సంస్కృత రాగి రేకులు. పాత ఒంగోలు తాలూకాలోని చెందలూరులో అదే గ్రామపు పల్లవ దానపత్రంతో కలిపి వాటిని తవ్వి తీశారు. వాటికి అతని పాలనలో రెండవ సంవత్సరంలో ఒక చంద్రగ్రహణం నాటి తేదీ ఉంది. ఎఫ్. కీల్‌హార్న్ దానిని 673 మే 6గా నిర్ణయించారు. కమ్మ-రాష్ట్రంలోని చెందరూర గ్రామాన్ని అవి ఆరుగురు బ్రాహ్మణులకు ఇస్తాయి. 1906లో ఇ. హుల్ష్ వాటిని సంపాదకత్వం వహించారు.

రెండవ జయసింహుని పెనుకపర్రు తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 696–709

తనను తాను సకలలోకాశ్రయ జయసింహ-వల్లభుడిగా పిలుచుకున్న తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ జయసింహుడి (సుమారు 696–709 పాలన) సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. కర్మరాష్ట్ర జిల్లాలోని పెనుకపర్రు గ్రామంలోని ఒక పొలాన్ని అది వంగిపర్రుకు చెందిన ఒక బ్రాహ్మణుడికి ఇస్తుంది. ఈ రాజు తెలిసిన ఏకైక దానపత్రం ఇదే. 1923–24లో దాన్ని పరిశీలించారు. మద్రాసు మ్యూజియం దాన్ని కొన్నది. 1926లో ఇ. హుల్ష్ దాన్ని సంపాదకత్వం చేశారు. మొదటి జయసింహుడి లాగే ఆయనకు కూడా సర్వసిద్ధి అనే బిరుదు ఉండేదని దాని ముద్ర చూపిస్తుంది.

రెండవ విజయాదిత్యుని ఏడేరు తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 799–843

తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ విజయాదిత్య నరేంద్రమృగరాజు (సుమారు 799–843 పాలన) తేదీ లేని మూడు సంస్కృత రాగి రేకులు. సుమారు 1873లో కిస్ట్నా జిల్లా నూజివీడు జమీందారీలోని ఏడేరులో అవి దొరికాయి. సూర్యగ్రహణం నాడు వంద్రుపితేయు గ్రామంలో ఒక పొలాన్ని, ఇంటి స్థలాన్ని ఒక బ్రాహ్మణునికి దానం చేసినట్లు అవి నమోదు చేస్తాయి. 1899లో ఎఫ్. కీల్‌హార్న్ వాటిని మళ్లీ సంపాదకత్వం వహించారు. తర్వాత జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ అవి నిజమైనవా అని సందేహించారు.

మొదటి చాళుక్య భీముని బెజవాడ తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 888

తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్య భీముని (సుమారు 888–918 పాలన) ఐదు సంస్కృత రాగి రేకులు. 1897 జూన్ 25న బెజవాడ (విజయవాడ) లోని క్వారీ ఆవరణలో రాతిలో తొలిచిన గదిలో అవి దొరికాయి. అతని పట్టాభిషేకం సమయంలో ఇచ్చిన ఈ రేకులు కుకిపర్రు గ్రామాన్ని ఒక వేద పండితునికి ఇస్తాయి. ఈ రాజు గురించి దొరికిన మొదటి రికార్డు అవే. ప్రతి పాలనా కాలంతో తూర్పు చాళుక్య రాజుల పూర్తి వంశాన్ని ఇచ్చే, అప్పటికి తెలిసిన తొలి రికార్డు కూడా అవే.

మొదటి అమ్మరాజు చేవూరు తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 918–925

తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి అమ్మరాజు (సుమారు 918–925 పాలన) తేదీ లేని మూడు రాగి రేకులు. సుమారు 1928లో కిస్ట్నా జిల్లా కైకలూరు తాలూకాలోని చేవూరులో ఒక శిథిల మట్టి ఇంట్లో వాటిని తవ్వి తీశారు. బి. సిహెచ్. ఛాబ్రా వాటిని సంపాదకత్వం వహించారు. శిశువు రాకుమారుడు విజయాదిత్యుని (బేత-ఐదవ విజయాదిత్యుని) అన్నప్రాశన వేడుక సమయంలో అవి ఇవ్వబడ్డాయి. ఎనిమిది బంగారు గద్యాణాల నిర్ణీత కప్పానికి యోధుడు వేమరాజును ఉమికిలి గ్రామానికి పెద్దగా అవి చేస్తాయి. వాటి సరిహద్దులు తెలుగులో ఉన్నాయి.

రెండవ అరికేసరి వేములవాడ శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 930–955

వేములవాడలోని భీమేశ్వర (పాత బద్దెగేశ్వర) ఆలయ గర్భగుడి పక్కన ఒక రాతి స్తంభం నాలుగు ముఖాలపై, కన్నడ బిరుదులతో ఉన్న పొడవైన సంస్కృత శాసనం. అది వినయాదిత్య-యుద్ధమల్లుడి నుంచి రెండవ అరికేసరి వరకు వేములవాడ చాళుక్యుల వంశాన్ని వివరిస్తుంది. రెండవ నరసింహుడి ఉత్తర విజయాలను, గోవిందరాజు తనపైకి పంపిన సైన్యాన్ని రెండవ అరికేసరి ఓడించడాన్ని అది వర్ణిస్తుంది. దాని సంపాదకుడు ఎన్. వెంకటరమణయ్య గోవిందరాజును రాష్ట్రకూట నాలుగవ గోవిందుడిగా భావించారు, ఈ ఓటమి ఆయన గతిని నిర్ణయించిందని అనుకున్నారు. తన రాజధాని లేంబులవాటకంలోని ఒక సూర్య దేవాలయంలో అన్నదాన గృహం కోసం అరికేసరి చేసిన భూదానాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. దానికి తేదీ లేదు. అరికేసరి సుమారు 930–955లో పాలించాడు.

రెండవ చాళుక్య భీముని దిగ్గుబర్రు తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 934–945

తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ చాళుక్య భీముని (సుమారు 934–945 పాలన) తేదీ లేని ఐదు సంస్కృత రాగి రేకులు. సర్ వాల్టర్ ఎలియట్ వాటిని 'పగనవరం' నుండి పొందారు. అవి ఇప్పుడు బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో ఉన్నాయి. 1884లో జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ వాటిని సంపాదకత్వం వహించారు. పగునవర జిల్లాలోని దిగ్గుబర్రు గ్రామాన్ని అవి వేద పండితుడు విద్దమయ్యకు ఇస్తాయి. 925 తర్వాతి అంతర్యుద్ధం గురించిన వాటి పద్య కథనం ఎనిమిది నెలల రాజు మూడవ భీముని పేరు చెప్పే, ఫ్లీట్‌కు తెలిసిన ఏకైక రికార్డు.

రెండవ అమ్మరాజు గుండుగొలను తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 945–970

తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు (945లో పట్టాభిషేకం) మూడు సంస్కృత రాగి రేకులు. అవి ఒకప్పుడు సర్ వాల్టర్ ఎలియట్‌వి, ఇప్పుడు బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో ఉన్నాయి. అవి ఎక్కడ దొరికాయో తెలియదు. రాజు మామగారు, అత్తగారు కాముడు, నయమాంబల అభ్యర్థన మేరకు అవి వేంగి జిల్లాలోని గుండుగొలను గ్రామం వద్ద ఒక పొలాన్ని ఒక బ్రాహ్మణునికి ఇస్తాయి. 1884లో జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ వాటిని సంపాదకత్వం వహించారు. రాజుల జాబితా నుండి రెండవ యుద్ధమల్లుని వదిలేయడం, బాల రాజు ఐదవ విజయాదిత్యుని తాలుడు చెరసాలలో పెట్టాడని చెప్పడం ఈ దానపత్రపు గుర్తించదగిన అంశాలు.

రెండవ అమ్మరాజు మచిలీపట్నం తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 945–970

మచిలీపట్నంలోని కిస్ట్నా జిల్లా కోర్టు రికార్డు గదిలో దొరికిన, తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు (945లో పట్టాభిషేకం) తేదీ లేని సంస్కృత తామ్ర శాసనం. ఇద్దరు సామంత సోదరులు విజయవాటిక (విజయవాడ) లో కట్టించిన రెండు జైన ఆలయాలకు అది వెలనాడులోని పెద్ద-గలిదిపర్రు గ్రామాన్ని ఇస్తుంది. 1938లో బి. వి. కృష్ణారావు దానిని సంపాదకత్వం వహించారు. అది ఒక జైన నాయక కుటుంబాన్ని, వారి గురువును పేర్కొంటుంది. వంశానికి జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ ఇచ్చిన కాలక్రమంలోని కొన్ని భాగాలకు వ్యతిరేకంగా వాదించడానికి దాని సంపాదకుడు దానిని వాడారు.

రెండవ అమ్మరాజు పడంకలూరు తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 945–970

పూర్వం సర్ వాల్టర్ ఎలియట్ సేకరణలో ఉన్న, తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు విజయాదిత్యుడి ఐదు సంస్కృత రాగి రేకులు. పెన్నతవాడి జిల్లాలోని పడంకలూరు గ్రామాన్ని అవి చంద్రగ్రహణం రోజు ఒక బ్రాహ్మణ యాత్రికుడికి ఇస్తాయి. 1878లో జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ వాటిని సంపాదకత్వం చేశారు. రెండవ అమ్మరాజు పట్టాభిషేకాన్ని శక 867 (945 డిసెంబరు) నాటిదిగా నిర్ణయించే దానపత్రం ఇదే. అవి ఎక్కడ దొరికాయో నమోదు కాలేదు.

రెండవ అమ్మరాజు వండ్రం తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 945–970

భీమవరం తాలూకాలోని వండ్రం వద్ద ఒక పెరట్లో దొరికిన, తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు (945లో పట్టాభిషిక్తుడు) అరిగిపోయిన ఐదు సంస్కృత రాగి రేకులు. 1908లో ఇ. హుల్ష్ వాటిని సంపాదకత్వం వహించారు. ద్రాక్షారామంలో ఒక శివ గుడిని స్థాపించిన మంత్రి కుప్పనయ్యకు అవి తండేరు లేదా బేటిపూండి అనే గ్రామాన్ని అగ్రహారంగా (బ్రాహ్మణ గ్రామంగా) ఇస్తాయి. వాటి ప్రారంభం ఎలవర్రు దానపత్రాన్ని దాదాపు మాట మాటకూ పునరావృతం చేస్తుంది. ఒక రేకును అదే రాజు మరో దానపత్రంపై చెక్కారు.

రెండవ అమ్మరాజు వేములూరిపాడు తామ్ర శాసనం

క్రీ.శ. 945–970

తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు (945–970) తేదీ లేని ఐదు సంస్కృత రాగి రేకులు. 1910లో గుంటూరు జిల్లా ఫిరంగిపురం దగ్గరి వేములూరిపాడు నివాసి ఒకరి నుంచి మద్రాసు మ్యూజియం వాటిని పొందింది. గుణగ మూడవ విజయాదిత్యుడి సేనాని పాండరంగుడి మునిమనవడు దుర్గరాజు కోరిక మేరకు, రాజు కర్మ-రాష్ట్ర జిల్లాలోని రెండు పొలాలను దుర్గరాజు మంత్రి ముసియకు అగ్రహారంగా (బ్రాహ్మణ గ్రామంగా) ఇస్తాడు. 1926లో వాటిని సంపాదకత్వం వహించిన ఇ. హుల్ష్, రాసినవాడి సంస్కృతం తప్పులతో నిండి ఉందని కనుగొన్నారు. రెండవ అమ్మరాజును ఎనిమిదేళ్ల వయస్సులో యువరాజుగా చేసి, పన్నెండేళ్లకు పట్టాభిషేకం చేశారని దానపత్రం జోడిస్తుంది.

రెండవ అమ్మరాజు ఎలవర్రు తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 945–970

తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు (945లో పట్టాభిషిక్తుడు) ఐదు సంస్కృత రాగి రేకులు. 1864లో రేపల్లె దగ్గరి యెలవర్రు (ఎలవర్రు)లో, అవి దానం చేసే గ్రామంలోనే వాటిని తవ్వి తీశారు. ఉత్తరాయణ సంక్రాంతి నాడు రాజు వేలనాడు జిల్లాలోని ఎలవర్రును బంగారు ఖజానా రాత కార్యాలయానికి అధిపతి అయిన బ్రాహ్మణుడు కొరమియకు ఇస్తాడు. రాజు తల్లి కొరమియను పెంచింది. 1883లో జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ రేకులను సంపాదకత్వం వహించారు. వాటిలో కొన్ని భాగాలు రెండు పాత శాసన పత్రాల నుంచి కోసి తయారు చేసిన పాలింప్సెస్టులు.

బాడపుని ఆరుంబాక తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 956–999

1921లో తణుకు తాలూకాలోని పొలమూరులో ఒక కుండలో పాతిపెట్టి దొరికిన, రెండవ యుద్ధమల్లుని కుమారుడు బాడపుని తేదీ లేని ఐదు సంస్కృత తామ్రశాసనాలు. కర్ణరాజ-వల్లభుడు అనే రాష్ట్రకూట రాజు సహాయంతో తాను రెండవ అమ్మరాజును వేంగి నుండి వెళ్లగొట్టానని బాడపుడు చెప్పుకుంటాడు. అతను వెలనాండు జిల్లాలోని (ఇప్పుడు రేపల్లె తాలూకా) ఆరుంబాక గ్రామాన్ని రెండవ అమ్మరాజు బావమరిది అయిన విలుకాడు గండనారాయణునికి ఇస్తాడు. అతను దానిని తన దాయాదికి ఇస్తాడు. బాడపుడు నిజంగా పాలించాడా, ఎంత కాలం అనే విషయంలో సంపాదకులు విభేదిస్తారు.

రెండవ అమ్మరాజు మంగల్లు తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 956

నందిగామ తాలూకాలో తవ్వి తీసి 1917లో గుర్తించిన, తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు పేరు మీద ఇచ్చిన ఐదు సంస్కృత తామ్ర రేకులు. పదకొండు సంవత్సరాల పాలన తర్వాత రాష్ట్రకూట మూడవ కృష్ణుని కారణంగా రెండవ అమ్మరాజు కళింగకు వెళ్లాడని, తర్వాత అతని సవతి సోదరుడు దానార్ణవుడు పాలించాడని దానపత్రం చెబుతుంది. కాకత్య గుండ్యన కోరిక మేరకు అది మంగల్లు (బహుశా నందిగామ దగ్గరి మాగల్లు) గ్రామాన్ని ఒక బ్రాహ్మణునికి ఇస్తుంది. తర్వాతి చరిత్రకారులు గుండ్యనను తొలి కాకతీయునిగా భావించారు. 1960లో వి. రంగాచార్య దానపత్రాన్ని సంపాదకత్వం వహించి, ముఖ్య భాగపు 1917 పఠనాన్ని వివాదం చేశారు.

రెండవ తాలుని శ్రీపూండి తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 956–999

విష్ణువర్ధనుడు అని కూడా పిలిచే, బాడపుడి తమ్ముడు, రెండవ యుద్ధమల్లుడి కొడుకు అయిన రెండవ తాలుడి తేదీ లేని ఐదు సంస్కృత రాగి రేకులు. 18వ శతాబ్దం చివరలో శ్రీపూండి (శ్రీపూడి, రేపల్లె తాలూకా)లో భూమిలో పాతిపెట్టి ఉండగా అవి దొరికాయి. సుమారు 1800లో మెకంజీ సేకరణ కోసం వాటిని నకలు తీశారు. 1908లో అవి మద్రాసు శాసన నిపుణుడికి చేరాయి. ఆయన పాలనా కాలంలో చేసిన ఈ దానం, శ్రీపూండి దగ్గరి ఒక చిన్న గ్రామాన్ని పల్లవమల్ల కుటుంబానికి చెందిన కుప్పనయ్యకు ఇస్తుంది. ఆయన తండ్రి తాలుడి సేవలో మరణించాడు. వాటి వంశవృక్షం పాలనా కాలాలను వదిలేసి, 925–934 నాటి రాజులను మార్చి అమరుస్తుంది.

విమలాదిత్యుని రణస్తిపూండి శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 1011–1022

గోదావరి డెల్టాలోని అమలాపురం తాలూకాలో దొరికిన, తూర్పు చాళుక్య రాజు విమలాదిత్యుడి ఎనిమిదవ పాలనా సంవత్సరపు సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. 1901లో వి. వెంకయ్య దాన్ని సంపాదకత్వం చేశారు. ఈ రాజు తెలిసిన ఏకైక శాసనం ఇదే. ఆ వంశం చంద్రుడి నుంచి వచ్చిందనే పౌరాణిక వంశావళిని, విజయాదిత్యుడు, త్రిలోచన-పల్లవుడి పురాణ కథను ఇచ్చే అతి తొలి శాసనం కూడా ఇదే. అది విమలాదిత్యుడి పట్టాభిషేకాన్ని 1011 మే 10గా, దానితో వేంగిలో అరాజక కాలం (రాజు లేని సంవత్సరాల) వ్యవధిని నిర్ణయించింది.

రాజరాజ నరేంద్రుని కోరుమిల్లి శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 1022

తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి రాజరాజు (రాజరాజ నరేంద్రుడు) ఐదు తామ్ర రేకులు. చంద్రగ్రహణం సందర్భంగా గుద్దవాడి-విషయంలోని కోరుమిల్లి గ్రామాన్ని అవి ఒక బ్రాహ్మణునికి ఇస్తాయి. ఒకప్పుడు సర్ వాల్టర్ ఎలియట్ సేకరణలో ఉండి, ఇప్పుడు బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో ఉన్న వాటిని 1885లో జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ సంపాదకత్వం వహించారు. అవి శక 944 (1022 ఆగస్టు) లో రాజు పట్టాభిషేక తేదీని ఇస్తాయి. చోళ రాకుమార్తె కుందవతో అతని తండ్రి పెళ్లి గురించి చెబుతాయి.

రాజరాజ చోడగంగుని టేకి శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 1086

రాజరాజు అనే ఇంటిపేరు గల చోడగంగుడి, పాలన 17వ సంవత్సరం నాటి సంస్కృత రాగి రేకుల శాసనం. చోడగంగుడు చోళ-చాళుక్య చక్రవర్తి మొదటి కులోత్తుంగుడి కొడుకు, వేంగి రాజప్రతినిధి. 1901లో గోదావరి డెల్టాలోని టేకి వద్ద ఒక రైతు రేకులను కనుగొన్నాడు. విజయవాట (విజయవాడ) నుంచి వచ్చారని చెప్పే, తూర్పు చాళుక్యుల వంశపారంపర్య సేవకులైన తెలికి కుటుంబాలకు ఆ శాసనం పెళ్లిళ్లలో గౌరవాలను ఇస్తుంది. మొదటి కులోత్తుంగుడి కింద వేంగి రాజప్రతినిధుల క్రమాన్ని సవరించడానికి ఇ. హుల్ష్ దాన్ని ఉపయోగించారు.

తొండరస కొలనుపాక శాసనం

క్రీ.శ. 1088

పశ్చిమ చాళుక్య ఆరవ విక్రమాదిత్యుని పాలనా కాలపు, కొలనుపాకలోని 1088 డిసెంబరు 24 నాటి కన్నడ శాసనం. దానిలో కొల్లిపాకె ఏడు వేల రాష్ట్రాన్ని పాలిస్తున్న సామంతుడు (అధీన పాలకుడు) కందూరు తొండరస చోళ-మహారాజు ఉత్తరేశ్వర దేవునికి భూమి, ఇతర దానాలు ఇస్తాడు. పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి తొండరసను కందూరు చోడ రెండవ తొండయగా గుర్తించారు.

వీరచోడుని చెల్లూరు శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 1090

మొదటి కులోత్తుంగుని కుమారుడు, వేంగి ప్రతినిధి పాలకుడు వీరచోడుని 21వ సంవత్సరపు సంస్కృత తామ్ర దానపత్రం. రామచంద్రపురం దగ్గరి చెల్లూరు అగ్రహారంలో అతని సేనాని మేడమార్యుడు కట్టించిన విష్ణు ఆలయానికి అది ఒక గ్రామాన్ని ఇస్తుంది. అది ఒకప్పుడు సర్ వాల్టర్ ఎలియట్ సేకరణలో ఉంది. ఇ. హుల్ష్ (1890), జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ (1890) దానిని సంపాదకత్వం వహించారు. శక 1001 (1078 ఆగస్టు 23) లో వీరచోడుని పట్టాభిషేకాన్ని, చోళ-చాళుక్య చక్రవర్తి కింద వేంగి గవర్నర్ల వరుసను అది నమోదు చేస్తుంది.

జగద్దేవుని కొలనుపాక శాసనం

క్రీ.శ. 1104

నల్గొండ జిల్లాలోని కొలనుపాక (పాత కొల్లిపాకె) లో చాళుక్య-విక్రమ సంవత్సరం 29 నాటి సంస్కృత పద్య శాసనం. పి. బి. దేశాయి ఆ తేదీని 1104 మార్చి 13కు సమానం చేశారు. అది మాళవ పరమార రాజులను ఉదయాదిత్యుని కుమారుడు జగద్దేవుని వరకు చూపిస్తుంది. పశ్చిమ చాళుక్య రాజు ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు అతనిని 'తన సొంత కుమారునిగా చూశాడు'. జగద్దేవుడు కొల్లిపాకె నుండి రాష్ట్రాన్ని పాలిస్తుండగా రాజు సేనాని సోమలుడు అక్కడ జగద్దేవ-నారాయణ ఆలయాన్ని కట్టించాడని అది నమోదు చేస్తుంది.

గోకర్ణచోడుని పానుగల్లు శాసనం

క్రీ.శ. 1122

నల్గొండ దగ్గరి పానుగల్లులో ఉన్న చిన్న తెలుగు శాసనం. దానిలో మహామండలేశ్వరుడు కందూరి గోకర్ణచోడుడు రెండు గ్రామాల ప్రభుత్వాన్ని పూర్తి హక్కులతో ఒక మంత్రి అల్లుడికి, అతని కొడుకుకు ఇస్తాడు. సంపాదకుడు దాన్ని 1122 మార్చి నాటిదిగా నిర్ణయించారు.

అనంతపాలుని త్రిపురాంతకం శాసనం

క్రీ.శ. 1126

పాత కర్నూలు జిల్లాలోని త్రిపురాంతకంలో త్రిపురాంతకేశ్వర ఆలయంలో ఉన్న, పశ్చిమ చాళుక్య రాజు ఆరవ విక్రమాదిత్యుడి పాలన నాటి 1126 జూన్ కన్నడ శాసనం. ఆయన సేనాని అనంతపాలుడు వేంగి పన్నెండు వేలను, ఎమ్మెదలె ఆరు వేలను పాలిస్తున్నాడని అది చెబుతుంది. కొండపల్లి మూడు వందల పాలకుడు, అనంతపాలుడి మేనల్లుడు గోవిందుడు చోళ దేశాన్ని జయించాడని కూడా అది చెబుతుంది. చోళులు వేంగిని పశ్చిమ చాళుక్యులకు కోల్పోయారనడానికి సాక్ష్యంగా రాబర్ట్ సూయెల్ దాన్ని భావించారు.

మూడవ సోమేశ్వరుని పటాన్‌చెరు శాసనం

క్రీ.శ. 1127

హైదరాబాద్ దగ్గరి పటాన్‌చెరులో ఉన్న, పశ్చిమ చాళుక్య రాజు భూలోకమల్ల మూడవ సోమేశ్వరుడి పాలన కాలపు కన్నడ శాసనం. రాజు పట్టాభిషేకం రోజు జ్యోతిష్కుడు నన్నెయ భట్టుకు చేసిన దానాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. పి. బి. దేశాయ్ ఆ రోజును చాళుక్య-విక్రమ సంవత్సరం 51, 1127 ఫిబ్రవరి 20గా నిర్ణయించారు. జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ బళ్లారి జిల్లాలో ఉంచిన చిన్న చాళుక్య రాజధాని పొట్టలకెరెగా పటాన్‌చెరును ఈ శాసనం గుర్తిస్తుందని దేశాయ్ భావించారు.

రెండవ కులోత్తుంగుని చెల్లూరు శాసనం (1143)

క్రీ.శ. 1143

చోళ రాజు రెండవ కులోత్తుంగ చోడదేవుని పాలనా కాలపు సంస్కృత తామ్ర దానపత్రం. గోదావరి జిల్లాలోని చెల్లూరు కరణం నుండి అది లభించింది. సర్ వాల్టర్ ఎలియట్ దానిని బ్రిటిష్ మ్యూజియంకు ఇచ్చారు. మొదటి కులోత్తుంగుడు, విక్రమ చోడుని ద్వారా రెండవ కులోత్తుంగుని వరకు వంశాన్ని తీసుకెళ్లే పూర్తి తూర్పు చాళుక్య వంశవృక్షం తర్వాత, వేంగి దేశంలో ఒక సరస్సులోని సరసిపురి గవర్నర్ కొలని కాటమనాయకుడు బ్రాహ్మణులకు చేసిన గ్రామ దానాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. శక 1056 అని రాసిన దాని తేదీని ఎఫ్. కీల్‌హార్న్ 1143 మార్చి 24గా సరిచేశారు.

జాయప చేబ్రోలు శాసనం

క్రీ.శ. 1213

చేబ్రోలులోని నాగేశ్వర ఆలయ స్తంభంపై ఉన్న సంస్కృత, తెలుగు శాసనం. కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుడు తన పాలనలో రుజువైన తొలి తేదీ అయిన శక 1135 (1213–14) లో ఆ పట్టణాన్ని తన సేనాని జాయకు ఇచ్చాడని అది నమోదు చేస్తుంది. అది పట్టణ ఆలయాల భూములను జాబితా చేస్తుంది. వెలనాటి చోడుల దేశమైన వెలనాడును కాకతీయులు స్వాధీనం చేసుకోవడాన్ని అది సూచిస్తుంది.

వేముని మద్రాసు మ్యూజియం తామ్రశాసనం (1345)

క్రీ.శ. 1345

1345 మార్చి 18 నాటి తామ్ర దానపత్రం. దానిలో రెడ్డి రాజ్య స్థాపకుడు వేముడు (ప్రోలయ వేముడు) కృష్ణా ఒడ్డున ఉన్న ఆతుకూరు గ్రామాన్ని బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చి, దానికి వేమపురం అని పేరు మార్చాడు. అది పుంగి దేశంలోని అద్దంకిని అతని రాజధానిగా పేర్కొంటుంది. తొలి రెడ్డి వంశవృక్షాన్ని ఇస్తుంది. కాకతీయ రాజ్యాన్ని జయించిన ముస్లింలు ఆక్రమించిన బ్రాహ్మణ గ్రామాలను అతను తిరిగి ఇచ్చాడని అది చెబుతుంది.

ప్రోలయ వేముని పువ్వాడ తామ్రశాసనం (1346)

క్రీ.శ. 1346

తెనాలి తాలూకాలో ఒక పాత బావిలో దొరికిన, ఇప్పుడు హైదరాబాద్‌లోని ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర మ్యూజియంలో ఉన్న 1346 నాటి ఐదు రాగి రేకులు. ప్రోలయ వేముడు పువ్వాడ గ్రామాన్ని అరవై నాలుగు వాటాలుగా బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చిన దానాన్ని అవి నమోదు చేస్తాయి. ఆ గ్రామం అద్దంకి, వినుకొండ కోటల మధ్య ఉండేది. దానికి వేమపురి అని పేరు మార్చారు. ఉంగరంపై నంది ముద్ర, శ్రీ పల్లవ త్రినేత్ర అనే రాజ సంతకం ఉన్నాయి.

పెనుకొండ కోట శాసనం (1354)

క్రీ.శ. 1354

పెనుకొండ కోట ఉత్తర ద్వారపు ఒక బురుజుపై ఉన్న కనరీస్ (కన్నడ) శాసనం. దాని తేదీ శక 1276, జయ. ఇ. హుల్ష్ దాన్ని 1354 మార్చి 25కు సమానం చేశారు. మొదటి బుక్కరాయలు పాలిస్తూ, ఆయన కొడుకు విరూపణ్ణ పెనుగొండె సీమను పాలిస్తున్నప్పుడు మంత్రి అనంతరసుడు కోటను కట్టించాడని అది నమోదు చేస్తుంది. పట్టణం గురించి తేదీ ఉన్న అతి తొలి రికార్డు ఇదే. మొదటి విజయనగర వంశపు ఒక రాకుమారుడు అక్కడ నివసించాడని అది చూపిస్తుంది.

రెండవ సంగముని బిట్రగుంట దానశాసనం (1356)

క్రీ.శ. 1356

నెల్లూరు కలెక్టర్ కార్యాలయంలో ఉంచిన ఐదు రాగి రేకులు. 1895లో హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి వాటిని సంపాదకత్వం వహించి ప్రచురించారు. శక 1278 (1356) లో కంపుని కుమారుడు రెండవ సంగముడు బ్రాహ్మణులకు చేసిన దానాన్ని అవి నమోదు చేస్తాయి. అతను శ్రీకంఠపురంగా పేరు మార్చిన కావలి దగ్గరి బిట్రగుంట గ్రామాన్ని, కడప ప్రాంతంలో పుష్పగిరి దగ్గరి సింకేసరిని ఇచ్చాడు. దానపత్రం మొదటి సంగముని ఐదుగురు కుమారుల పేర్లు చెబుతుంది. అది మొదటి హరిహరుని వారసునిగా బుక్కుని కాకుండా కంపుని చేస్తుంది. రెండవ సంగముడు తన పినతండ్రి మొదటి బుక్కుని అధిపతిగా అంగీకరించకుండానే నెల్లూరు, కడప జిల్లాల్లోని భాగాలను పట్టుకున్నాడని కృష్ణ శాస్త్రి తేల్చారు.

బుక్కరాయసముద్రం చెరువు శాసనం (1364)

క్రీ.శ. 1364

అనంతపురంలోని పెద్ద చెరువు బుక్కరాయసముద్రం వద్ద ఒక రాతిపై ఉన్న కన్నడ శాసనం. దానికి విజయనగర బుక్కరాయల పాలనలో శక 1286, క్రోధి (1364) తేదీ ఉంది. 1919లో వి. రంగాచార్య సంగ్రహించినట్లు, మంత్రి అనంతరస ఒడయరు ఆ చెరువును తవ్వించి, దాని ఒడ్డున శంకరుని ఆలయం కట్టించాడని అది నమోదు చేస్తుంది. సి. పి. బ్రౌన్ 'రాజుల యుద్ధాలు' (The Wars of the Rajas) గా అనువదించిన తెలుగు చరిత్ర అదే సంవత్సరం ఇస్తుంది, కానీ కట్టించినవానిగా చిక్కప్ప ఒడెయరు పేరు చెబుతుంది.

అనవేముని వానపల్లి తామ్రశాసనం (1380)

క్రీ.శ. 1380

గోదావరి జిల్లా అమలాపురం తాలూకాలోని వానపల్లి వద్ద దొరికిన, ఇప్పుడు మద్రాసు మ్యూజియంలో ఉన్న 1380 ఫిబ్రవరి 6 నాటి మూడు రాగి రేకులు. అన్న-వేమపురం అని పేరు మార్చిన ఇమ్మడిలంక గ్రామాన్ని అనవేమారెడ్డి తన మంత్రి, గురువు (మత బోధకుడు) ఇమ్మడికి దానం చేయడాన్ని అవి నమోదు చేస్తాయి. అవి కొండవీడును రాజు రాజధానిగా పేర్కొని, ఆయన ఆస్థానాన్ని వర్ణిస్తాయి.

కాటయ వేముని తొత్తరమూడి తామ్రశాసనం (1411)

క్రీ.శ. 1411

అమలాపురం తాలూకాలోని తొత్తరమూడి వద్ద దొరికిన, ఇప్పుడు మద్రాసు మ్యూజియంలో ఉన్న శక 1333 (1411–12) నాటి మూడు రాగి రేకులు. వాటి ద్వారా రాజమహేంద్రవరానికి చెందిన కాటయ వేముడు తన భార్య పేరు పెట్టిన మల్లవరం గ్రామాన్ని ఒక బ్రాహ్మణుడికి ఇచ్చాడు. అవి కుమారగిరి వరకు కొండవీడు రాజుల వంశవృక్షాన్ని ఇస్తాయి. కుమారగిరి మంత్రి కాటయ వేముడు రాజమహేంద్రవరం రాజధానిగా తూర్పు దేశాన్ని ఎలా పొందాడో కూడా అవి చెబుతాయి.

గణదేవుని కొండవీడు శాసనం (1455)

సుమారు క్రీ.శ. 1455

కిస్ట్నా జిల్లా నుండి ఇ. హుల్ష్‌కు పంపిన, 1891లో ఆయన సంపాదకత్వం వహించిన మూడు తామ్ర రేకులు. రౌతరాయ అని పిలిచే కొండవీడు పాలకుడు గణదేవుడు రేపల్లె తాలూకాలోని చావలి గ్రామాన్ని అనేక మంది బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చిన దానాన్ని అవి నమోదు చేస్తాయి. శక 1377లో చంద్రగ్రహణం నాడు దానం చేయబడింది. కటక్ రాజధానిగా ఉన్న, సూర్య వంశపు ఒడిశా గజపతి 'రాజు కపిలుని' దానపత్రం పొగుడుతుంది. చింతపల్లిపాడులో అదే గణదేవుడి స్తంభ శాసనం ఒక సంవత్సరం పాతది, 1454 ఏప్రిల్ నాటిది.

రఘుదేవుని రఘుదేవపురం, దొరపాలెం శాసనాలు (1455–56)

క్రీ.శ. 1456

గజపతి కపిలేంద్రుడి మేనల్లుడు, రాజమహేంద్రవరంలో ఆయన గవర్నర్ అయిన రఘుదేవుడి రెండు రాగి రేకుల శాసన పత్రాలు. డి. సి. సర్కార్ వాటిని ఎపిగ్రాఫియా ఇండికా XXXIII (1959–60) సంపుటంలో సంపాదకత్వం చేశారు: ఒకటి రాజమహేంద్రవరంలోని ఆంధ్ర చారిత్రక పరిశోధక మండలి సేకరణలోని ఒక సముదాయం నుంచి, మరొకటి ఒక వ్యక్తి దగ్గర ఉన్న ఒకే రేకు నుంచి. 1456 జూన్ నాటి రఘుదేవపుర దానపత్రం గోదావరి ఒడ్డున నలభై వాటాల బ్రాహ్మణుల కోసం ఒక అగ్రహారాన్ని (బ్రాహ్మణ గ్రామాన్ని) స్థాపించింది. అది కపిలేంద్రుడి కుటుంబపు మొదటి వంశవృక్షాన్ని ఇస్తుంది. 1455–56 నాటి విరిగిన దొరపాలెం దానపత్రం గోదావరి ఒడ్డున ఒక గ్రామాన్ని ఒక బ్రాహ్మణుడికి ఇచ్చింది.

కపిలేశ్వరుని వెలిగలని శాసనం (1458)

క్రీ.శ. 1458

మొదటి రేకు పోయిన ఒక రాగి శాసన పత్రంలో మిగిలిన పది రేకులు. 1963లో డి. సి. సర్కార్, కె. హెచ్. వి. శర్మ వాటిని సంపాదకత్వం వహించారు. దాని ద్వారా గజపతి కపిలేంద్రుడు (కపిలేశ్వరుడు), గోదావరి ఒడ్డున విడిది చేసి ఉండగా, శక 1380 వైశాఖ పౌర్ణమి (1458 ఏప్రిల్ 27) నాడు వెలిగలని గ్రామాన్ని 120 మంది బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చి, దానికి కపిలేశ్వరపురం అని పేరు పెట్టాడు. రాజు స్వయంగా ఇచ్చిన రాగి రేకుల దానపత్రాలలో తెలిసినది ఇదొక్కటే. దానిలో సంస్కృత, తెలుగు, ఒరియా భాగాలు ఉన్నాయి. అది ఆయన తండ్రి, తల్లి పేర్లు చెబుతుంది. గజపతి, గౌడేశ్వర, నవకోటి-కర్ణాట-కలవరగేశ్వర అనే బిరుదులను ఆయనకు మొదట ఇచ్చినది అదే.

హంబీరుని చిరువ్రోలి శాసనం (1461)

క్రీ.శ. 1461

1941లో గుంటూరు జిల్లాలోని రావెల దగ్గరి నేమలికల్లులో దొరికిన తామ్రశాసనాలు. 1963లో డి. సి. సర్కార్, కె. హెచ్. వి. శర్మ వాటిని సంపాదకత్వం వహించారు. గజపతి కపిలేంద్రుని కుమారుడు హంవీరుని (హంబీరుని) తెలిసిన ఏకైక తామ్ర దానపత్రం ఇదే. 1461 సెప్టెంబరు 4న అతను కృష్ణాపై ఉన్న చిరువ్రోలి గ్రామాన్ని హంబీరపురంగా పేరు మార్చి, వంద మందికి పైగా బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చాడు. మరో దానపత్రానికి చెందిన ఒడియా రేకు వాటితో పాటు దొరికింది.

ప్రతాపరుద్ర గజపతి వెలిచెర్ల శాసనం (1510 లేదా 1511)

సుమారు క్రీ.శ. 1510

కావలి జిల్లా మున్సిఫ్ శాసన నిపుణుడికి పంపినప్పుడు 1920–21లో నమోదు చేసిన, 1958లో జి. రామదాస్ సంపాదకత్వం వహించిన మూడు రాగి రేకులు. ఉండ్రకొండ మహా దుర్గంలో సభ తీర్చి ఉన్నప్పుడు గజపతి ప్రతాపరుద్రుడు ఒక బ్రాహ్మణుడికి చేసిన దానాన్ని అవి నమోదు చేస్తాయి. పాకనాడులోని జలదంకి సీమలో ఉదయగిరి దుర్గానికి తూర్పున ఉన్న వెలిచెర్ల గ్రామాన్ని ఆయన ఇచ్చాడు. దానపత్రం తేదీ ఒక కాలసూచకంలో (మాటలలో దాచిన తేదీ) శక 1432. దాని మొదటి సంపాదకుడు తేదీని 1510 అక్టోబరు 4 అని, రామదాస్ 1511 అక్టోబరు 24 అని చదివారు. కృష్ణదేవరాయల దండయాత్రలకు కొంచెం ముందు గజపతి ఇంకా నెల్లూరు సీమకు అధిపతిగా ఉన్నాడని అది చూపిస్తుంది.

మంగళగిరి, కాజ స్తంభ శాసనాలు (1515–1518)

క్రీ.శ. 1515–1518

గుంటూరు దేశంలోని రెండు నాలుగు ముఖాల స్తంభాలు. ఒకటి మంగళగిరిలోని కొండ ఆలయ మెట్ల దగ్గర పడి ఉంది. మరొకటి కాజలోని కోదండరామస్వామి ఆలయంలో ఉంది. వాటిపై సుమారు 257 పంక్తుల దాదాపు ఒకే సంస్కృత పాఠం ఉంది. 1901లో హెచ్. లూడర్స్ వాటిని సంపాదకత్వం వహించారు. శ్రీకృష్ణదేవరాయల మంత్రి సాళువ తిమ్మరసు 1515 జూన్ 23న గజపతి పాలకుల నుండి కొండవీడును తీసుకున్నాడని అవి నమోదు చేస్తాయి. 1516, 1518 మధ్య వినుకొండ, కొండవీడు పాలకులుగా అతని మేనల్లుళ్లు నాదెండ్ల అప్ప, గోపన చేసిన దానాలను కూడా అవి జాబితా చేస్తాయి.

నాదెండ్ల గోపన కొండవీడు స్తంభ శాసనం (1520)

క్రీ.శ. 1520

కొండవీడులో అగ్రహారం (బ్రాహ్మణ గ్రామం) దగ్గర సంస్కృతం, తెలుగులో చెక్కిన నాలుగు ముఖాల స్తంభం. 1901లో హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రితో కలిసి హెచ్. లూడర్స్ దానిని సంపాదకత్వం వహించారు. దానికి 1520 మే 2 నాటి చంద్రగ్రహణపు తేదీ ఉంది. కొండవీడు పాలకుడు, సాళువ తిమ్మరసు మేనల్లుడు నాదెండ్ల గోపన కొండవీడులోని రఘునాయక ఆలయాన్ని మళ్లీ కట్టించాడని అది నమోదు చేస్తుంది. కొండవీడు దేశంలోని ప్రతి దారిపై సరుకుల సుంకాలను అతను ఆ ఆలయానికి ఇచ్చాడు. సుమారు యాభై వస్తువుల రేట్ల జాబితా కూడా దానిలో ఉంది. దానాన్ని భంగపరిచే ఒడ్డ, తెలుగు, తురక రాజులను రికార్డు శపిస్తుంది.

సదాశివరాయల కనుమ దానశాసనం (1548)

క్రీ.శ. 1548

అనంతపురం కలెక్టర్ దగ్గర ఉన్న, వరాహ ముద్రతో ఉన్న ఐదు తామ్ర రేకులు. 1918లో ఎస్. వి. విశ్వనాథ వాటిని సంపాదకత్వం వహించారు. శక 1470 (1548) లో విజయనగర రాజు సదాశివరాయలు చేసిన దానాన్ని అవి నమోదు చేస్తాయి. గుత్తి వలితలోని ముండిమడుగు సీమలో ఉన్న కనుమ గ్రామాన్ని అతను చెన్నకేశవ దేవునికి, ముప్పై బ్రాహ్మణ వాటాలకు ఇచ్చాడు. నాయకుడు అప్పలరాజు కోరిక మేరకు, తుంగభద్రపై విఠలేశ్వర దేవుని సన్నిధిలో దానం చేయబడింది. అప్పటికి తెలిసిన సదాశివరాయల తొలి తామ్ర దానపత్రం అదే అని దాని సంపాదకుడు పిలిచారు.

మా సాహెబా చెరువు శాసనాలు (1625)

సుమారు క్రీ.శ. 1625

నల్ల రాతి ఫలకాలపై నస్ఖ్ లిపిలో ఉన్న, దాదాపు ఒకేలాంటి రెండు పర్షియన్ శాసనాలు. ఖైరతాబాద్ నుండి గోల్కొండకు వెళ్లే పాత దారిలో మా సాహెబా చెరువు కట్ట రెండు చివర్లలోని బురుజుల్లో అవి ఉన్నాయి. మీర్ మక్సూద్ అలీ తబాతబా కుమార్తె, రాకుమారుడు మీర్జా ముహమ్మద్ అమీన్ భార్య, సుల్తాన్ ముహమ్మద్ కుతుబ్ షా తల్లి ఖానుమ్ ఆఘా ఆ చెరువును కట్టించిందని అవి నమోదు చేస్తాయి. హిజ్రీ 1034 (1624–25) లో రాజు ఆ చెరువును షా ఖుంద్‌కర్‌కు ఇచ్చాడు.

శాలంకాయనుల కంతేరు తామ్రశాసనాలు

గుంటూరుకు ఆరు మైళ్ల దూరంలోని కంతేరులో పాతిపెట్టి దొరికిన శాలంకాయన రాజుల రెండు సంస్కృత తామ్ర దానపత్రాలు. ఒకటి తన మొదటి సంవత్సరంలో స్కందవర్మది, మరొకటి నందివర్మ అనే రాజుది, బహుశా రెండవ నందివర్మది. రెండూ వేంగి నుండి ఇవ్వబడ్డాయి. రెండూ మౌద్గల్య గోత్రపు బ్రాహ్మణులకు భూమి ఇచ్చాయి. ఒక ముద్ర ముడుచుకుని కూర్చున్న ఎద్దును చూపిస్తుంది. వంశ చిహ్నపు అత్యంత స్పష్టమైన బొమ్మ అదే.

కుసుమాదిత్యుని కుక్కునూరు తామ్రశాసనం

భద్రాచలం దగ్గరి కుక్కునూరులో దొరికిన, చాళుక్యుల ముదిగొండ శాఖకు చెందిన కుసుమాదిత్యుని, సంస్కృత శ్లోకాలతో కూడిన తెలుగు గద్య తామ్ర దానపత్రం. అది కుటుంబాన్ని కొరవిపుర ప్రభువు కరియ-గొనగ నుండి చూపిస్తుంది. కుసుమాదిత్యుని మంత్రులు ఇందపరాజు, రేమరాజు అతనిని పన్నెండు సంవత్సరాల ప్రవాసంలోకి తీసుకెళ్లి, విసురు-నాడుకు తిరిగి తెచ్చారని అది చెబుతుంది. గోదావరిపై ఉన్న క్రిచ్చక గ్రామాన్ని అది వారికి ఇస్తుంది. పూర్తిగా తెలుగు గద్యంలో రాసిన తొలి తామ్ర దానపత్రం అదే అని దాని సంపాదకుడు పిలిచారు. దానికి తేదీ లేదు. అంచనాలు 11వ శతాబ్దం నుండి సుమారు 1200 వరకు ఉన్నాయి.

రెండవ స్కందవర్మ ఓంగోడు శాసనం (నం. 1)

పల్లవ రాజు విజయ-స్కందవర్మ (రెండవ స్కందవర్మ) తన పాలన 33వ సంవత్సరంలో తాంబ్రప నుంచి జారీ చేసిన సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. కర్మరాష్ట్రంలోని ఓంగోడు గ్రామాన్ని అది బ్రాహ్మణుడు గోలశర్మకు ఇస్తుంది. 1920లో హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి దాన్ని సంపాదకత్వం చేశారు. నెల్లూరు–గుంటూరు ప్రాంతపు పల్లవ వంశంలో తెలిసిన అతి తొలి సభ్యులను అది ఇచ్చింది. ప్రాకృత శాసనాల పాత ఋతువుల పద్ధతిలో దాని తేదీ ఉంది.

సింహవర్మ పికీర శాసనం

యువరాజు విష్ణుగోపుడి కొడుకు, పల్లవ రాజు సింహవర్మ ఐదవ పాలనా సంవత్సరంలో మెన్మతుర శిబిరం నుంచి జారీ చేసిన సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. ముండరాష్ట్రంలోని పికీర గ్రామాన్ని అది బ్రాహ్మణుడు విలాసశర్మకు ఇస్తుంది. ఒంగోలు తాలూకాలోని నేలటూరు గ్రామ మున్సిఫ్ (గ్రామ పెద్ద) ఆ రేకులను పంపారు. అవి చనిపోయిన ఒక సన్యాసికి చెందిన, ఎవరూ హక్కు కోరని ఆస్తి. 1906లో ఇ. హుల్ష్ ఆ దానపత్రాన్ని సంపాదకత్వం చేశారు.

మాధవవర్మ జనాశ్రయ పొలమూరు తామ్రశాసనం

గోవిందవర్మ కొడుకు, విక్రమహేంద్రుడి మనవడు అయిన విష్ణుకుండిన రాజు మాధవవర్మ జనాశ్రయుడి సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. తూర్పు దిక్కును జయించడానికి గోదావరిని దాటుతూ ఆయన దాన్ని చేశాడు. అది పొలమూరు గ్రామాన్ని ఒక బ్రాహ్మణుడికి ఇచ్చింది. ఆ బ్రాహ్మణుడి కొడుకు అదే గ్రామాన్ని తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి జయసింహుడి నుంచి మళ్లీ పొందాడు. 1914లో గుర్తించి, తెలుగు ప్రాంత పత్రికలలో సంపాదకత్వం చేసిన ఇది విష్ణుకుండిన కాలక్రమానికి కీలకం. కానీ దాని పాలనా సంవత్సరం, తేదీ, దాని రాజు కూడా వివాదాస్పదం.