విజయనగర సామ్రాజ్యం

విజయనగర సామ్రాజ్యం పద్నాలుగవ శతాబ్దం నుండి పదిహేడవ శతాబ్దం వరకు దక్షిణ భారతదేశపు గొప్ప హిందూ రాజ్యం.¹² తుంగభద్ర దక్షిణ ఒడ్డున ఉన్న తన రాజధాని “విజయ నగరం” పేరు దానికి వచ్చింది.¹² ఆ నగర శిథిలాలు హంపి గ్రామం చుట్టూ ఉన్నాయి.¹² సుమారు 1336లో హరిహర, బుక్క అనే ఇద్దరు సోదరులు ఆ సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు.¹²

నాలుగు కుటుంబాలు దానిని వరుసగా పాలించాయి:³⁴⁵

• స్థాపకుల సంగమ వంశం
• సింహాసనం తీసుకున్న సేనానులు స్థాపించిన సాళువ, తుళువ వంశాలు
• 1565లో రాజధానిని దోచుకున్న తర్వాత పెనుకొండ, చంద్రగిరిల నుండి పాలించిన ఆరవీడు వంశం³⁴⁵

తెలుగు దేశానికి ఈ సామ్రాజ్యం నాలుగు విధాలుగా ముఖ్యం:⁶⁷⁸

• పద్నాలుగవ శతాబ్దం నుండి దాని రాజులు ఇప్పటి రాయలసీమ అయిన పశ్చిమ తెలుగు జిల్లాలను, నెల్లూరు దేశాన్ని పట్టుకున్నారు.⁶⁷⁸
• తీరం కోసం వారు రెడ్లతో, వెలమలతో, బహమనీలతో, ఒడిశా గజపతులతో పోరాడారు.⁶⁷⁸
• శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంలో వారు కృష్ణా, గుంటూరు దేశపు కోటలను తీసుకుని సింహాచలం వరకు నడిచారు.⁶⁷⁸
• వారి ఆస్థానం తెలుగు కవిత్వానికి గొప్ప నెలవుల్లో ఒకటి.⁶⁷⁸

ఈ పేజీ సామ్రాజ్య కథను తెలుగు దేశానికి సంబంధించినంత వరకు చెప్పి, మిగతాదాన్ని సంగ్రహిస్తుంది.⁶⁷⁸ పొరుగువారికి వారి సొంత పేజీలు ఉన్నాయి: కొండవీటి రెడ్డి రాజులు, రాజమహేంద్రవరం రెడ్డి రాజులు, రేచర్ల వెలమలు, బహమనీలు, ఒడిశా గజపతులు, గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీలు.

ఆధారాలు

1900లో రాబర్ట్ సూయెల్ మొదట ఆ చరిత్రను కూర్చారు.⁹¹⁰¹¹ హిందూ శాసనాలు, ముస్లిం చరిత్రలు, పోర్చుగీసు రచయితలు, పారిస్‌లో దొరికిన రెండు పోర్చుగీసు చరిత్రల నుండి ఆయన పనిచేశారు.⁹¹⁰¹¹ ఈ రెండు చరిత్రలను ఆయన అనువదించి తన పుస్తకం చివర ముద్రించారు.⁹¹⁰¹¹ ఒకటి సుమారు 1520లో శ్రీకృష్ణదేవరాయలను చూసిన డొమింగో పేస్ కథనం.⁹¹⁰¹¹ మరొకటి అచ్యుతరాయల పాలనలో సుమారు 1536 లేదా 1537లో రాసిన, రాజధానిలో గుర్రాల వ్యాపారి అయిన ఫెర్నావో నూనిజ్ చరిత్ర.⁹¹⁰¹¹

ఫలితం “అసంబద్ధంగా, ముడిగా, ఆసక్తి లేనిదిగా కనిపించవచ్చు” అని సూయెల్ ఒప్పుకుని, దానిని “కేవలం మొదటి ప్రయత్నం” అని పిలిచారు.⁹ 1919లో ఎస్. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ Sources of Vijayanagar History (విజయనగర చరిత్ర ఆధారాలు) ప్రచురించారు.¹²¹³ అది సంస్కృత, తెలుగు పుస్తకాల నుండి, చాలావరకు వ్రాతప్రతుల నుండి, ప్రతిదానికి ఇంగ్లీషు సంగ్రహంతో భాగాలను ఇస్తుంది.¹²¹³ ఆయన విద్యార్థి ఎ. రంగస్వామి సరస్వతి వాటిని సేకరించారు.¹²¹³ సూయెల్ పుస్తకం “సాహిత్యంలో వివిధ రూపాల్లో లభించే సాక్ష్యాన్ని నిర్లక్ష్యం చేయడం వల్ల నష్టపోయింది” అని ఆయన రాశారు.¹²¹³

సుమారు 1607లో రాసిన పర్షియన్ చరిత్రకారుడు ఫెరిష్తా సుల్తానుల వైపు కథనం ఇస్తాడు.¹⁴ హిందూ రాజుల విషయంలో సూయెల్ నూనిజ్‌ను ఎక్కువగా నమ్మారు.¹⁴ నూనిజ్ రాజధానిలోనే, హిందూ సమాచారదారుల నుండి, ఘటనలు జీవించి ఉన్నవారి జ్ఞాపకంలో ఉండగానే రాశాడు.¹⁴ ఈ పేజీ ఈ ఆధారాలను అనుసరిస్తుంది. వివాదాస్పదమైన ప్రతి అంశానికి ఆధారం పేరు చెబుతుంది.

పుట్టుక: తెలుగా, కన్నడమా?

సోదరులు అధికారంలోకి ఎలా వచ్చారనేది దక్షిణ భారత చరిత్రలో అతి పాత వాదనల్లో ఒకటి. తుంగభద్ర ఉత్తర ఒడ్డున ఉన్న ఆనెగొంది కోటను ముహమ్మద్ తుగ్లక్ ఎలా తీసుకుని దాని నాయకుని చంపాడో నూనిజ్ చెబుతాడు.¹⁵¹⁶ తర్వాత సుల్తాన్ ఆ నాయకుని మాజీ మంత్రి “దేవరావు” కింద ఆ దేశాన్ని హిందువులకు తిరిగి ఇచ్చాడు. సూయెల్ అతనిని మొదటి హరిహరునిగా గుర్తించారు.¹⁵¹⁶ మాధవాచార్య విద్యారణ్య ఋషి సహాయంతో కొత్త నాయకుడు దక్షిణ ఒడ్డున నగరాన్ని స్థాపించాడు.¹⁵¹⁶

ఇబ్న్ బతూతా అదే యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తాడు.¹⁷¹⁸ “కంపిల” రాయ్ సుల్తాన్ తిరుగుబాటు మేనల్లుడికి ఆశ్రయం ఇచ్చి, తన స్త్రీలను కాల్చి, పోరాడుతూ చనిపోయాడు.¹⁷¹⁸ బందీలుగా పట్టుకున్న రాయ్ పదకొండు మంది కుమారులను సుల్తాన్ ముస్లింలుగా మార్చాడు.¹⁷¹⁸

సోదరులు వరంగల్ రాజుకు సేవ చేశారనే సంప్రదాయాలను కూడా సూయెల్ నివేదించారు:^19202122

• 1323లో ముస్లింలు వరంగల్‌ను నాశనం చేసినప్పుడు పారిపోయిన అధికారులుగా ఒక సంప్రదాయం వారిని చేస్తుంది.^19202122
• 1801లో ఫ్రాన్సిస్ బుకానన్‌కు చూపించిన ఒక సంస్కృత పుస్తకం వారిని ప్రతాపరుద్రుని కోశాగార రక్షకులు అని పిలుస్తుంది.^19202122
• కూటో స్థాపకుని గొర్రెల కాపరిగా చేశాడు.^19202122
• 1474లో భారతదేశంలో ఉన్న నికితిన్ “హిందూ సుల్తాన్ కదం” గురించి మాట్లాడాడు.^19202122 దీనిని బట్టి వారు బనవాసి కదంబుల పాత రాజవంశానికి చెందినవారని నికితిన్ భావించాడని సూయెల్ అర్థం చేసుకున్నాడు.²¹²²

సూయెల్ సొంత పునర్నిర్మాణం వారిని వరంగల్ కోశాగారానికి చెందిన, ఆనెగొందిలో సేవలో చేరిన ఇద్దరు కురుబ సోదరులుగా చేసింది.²²

1929లో ఎన్. వెంకటరమణయ్య తెలుగు పుట్టుక పక్షాన అత్యంత బలంగా వాదించారు.²³ సోదరులు హొయసల అధికారులు అనే అభిప్రాయాన్ని ఆయన తిరస్కరించారు.²³ ఏ శాసనమూ వారిని మూడవ వీర బల్లాలుని ఆశ్రితులుగా పిలవదని ఆయన చెప్పారు.²³

ఆయన సమకాలీన చరిత్రకారుడు బరనీపై ఆధారపడ్డారు.²⁴ కంపిలిని పాలించడానికి ముహమ్మద్ తుగ్లక్ పంపిన వ్యక్తి వరంగల్ రాజు “కన్యా నాయక్ బంధువుల్లో ఒకడు” అని బరనీ రాశాడు.²⁴ దీని నుండి హరిహర, బుక్క “తెలుగు సంతతికి చెందినవారు, బహుశా వరంగల్ కాకతీయ రాజ కుటుంబానికి బంధువులు” అని వెంకటరమణయ్య తేల్చారు.²⁴

ఒక గమనికలో ఆయన మూడు అంశాలు జోడించారు:²⁴

• బుక్కుడు పోషించినట్లు తెలిసిన ఏకైక దేశభాషా కవి నాచన సోమన తెలుగు కవి.²⁴
• తెలుగు గౌడల (గ్రామ పెద్దల) కుటుంబాలు కన్నడ దేశంలో స్థిరపడ్డాయి.²⁴
• బుక్కుని కోడలు గంగాదేవి తిక్కనతో సహా వరంగల్ తెలుగు కవుల పేర్లు చెప్పింది.²⁴

సోదరులను కంపిల రాయల కోశాగార సంరక్షకులుగా చేయడంలో ఆయన కన్నడ కావ్యం బల్లాళ రాయన యుద్ధను అనుసరించారు.²⁴²⁵ వారిని బందీలుగా ఢిల్లీకి తీసుకెళ్లారని చెప్పడంలో ఆయన రాజకాలనిర్ణయ చరిత్రను అనుసరించారు.²⁴²⁵ ఈ కథనంలో, బహుశా ఇస్లాం స్వీకరించిన తర్వాత, సుల్తాన్ ప్రతినిధులుగా పాలించడానికి వారిని తిరిగి పంపారు.²⁴²⁵

అదే 1929లో హెచ్. హెరాస్ వ్యతిరేక వాదన చేశారు.²⁶²⁷ తెలుగు సిద్ధాంతాన్ని ఆయన బుకానన్ వరకు, మార్క్ విల్క్స్ వరకు వెనక్కి తీసుకెళ్లారు.²⁶²⁷ “కెనరా మధ్యలో ఒక తెలింగ సైన్యం ఒక తెలింగ ఆస్థానాన్ని నిలబెట్టింది” అని విల్క్స్ రాశారు.²⁶²⁷ “కచ్చితంగా తెలుగు సంతతికి చెందిన” తర్వాతి ఆరవీడు రాజుల తెలుగు భాషను వివరించడానికి ఆ సిద్ధాంతాన్ని కల్పించారని హెరాస్ అనుమానించారు.²⁶²⁷

తెలుగు లిపిలో ఒక తొలి దానపత్రం ఉంది: బుక్కుని మేనల్లుడు రెండవ సంగముని బిట్రగుంట తామ్రశాసనాలు.²⁸²⁹ అది తెలుగు దేశం కోసం ఇచ్చింది కాబట్టి అలా ఉందని హెరాస్ వివరించారు.²⁸²⁹ రాజకాలనిర్ణయకు “ఏ చారిత్రక విలువా లేదు” అనే టి. ఎ. గోపీనాథరావు తీర్పును ఆయన ఉదహరించారు.²⁸²⁹ ఆయన అభిప్రాయంలో, హొయసల రాజు మూడవ వీర బల్లాలుడు మొదటి హరిహరుని ఉత్తర సరిహద్దులో తన మహామండలేశ్వరుని (గొప్ప ప్రభువు) గా విజయనగరంలో సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాడు.³⁰

“ఆంధ్రులు ఉదయగిరి దిశగా గుహల్లోకి పరుగెత్తారు” అని గొప్పలు చెప్పుకునే బుక్కుని శాసనాలను హెరాస్ చూపించారు.³¹³² ఆంధ్రులపై రెండవ హరిహరుని సేనాని చేసిన మరో యుద్ధాన్ని కూడా ఆయన చూపించారు.³¹³² తొలి రాజులపై తెలుగు దేశం మూడుసార్లు తిరుగుబాటు చేసిందని ఆయన వాదించారు.³¹³² “సంగమ కుటుంబం తెలుగు కుటుంబం అని అనుకుంటే ఇది నమ్మడం కష్టమైన విషయం” అని ఆయన రాశారు.³¹³²

ఎస్. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ కూడా ఐదుగురు సోదరులను హొయసల సరిహద్దు రక్షకులుగా చూశారు.³³⁶ ఆయన మాటల్లో, బహమనీలకు వ్యతిరేకంగా వారు “ఈ అభేద్యమైన దుర్గ సైన్యాల గోడను” పట్టుకున్నారు.³³⁶ 1905లో రాస్తూ బి. సూర్యనారాయణ రావు స్థాపకులు బహుశా ప్రతాపరుద్రుని ఆస్థానం నుండి పారిపోయినవారు అని భావించారు.³⁴³⁵ కానీ వారు వరంగల్ నుండి వచ్చారా లేక ద్వారసముద్రం నుండి వచ్చారా అనేది “చెప్పడం కష్టం” అని ఆయన భావించారు.³⁴³⁵

సంగమ రాజులు, తెలుగు దేశం

1340 నాటి మొదటి హరిహరుని తొలి తేదీ ఉన్న శాసనం అతనిని కేవలం మహామండలేశ్వరుడు, “గొప్ప ప్రభువు” అని పిలుస్తుంది.³⁶³⁷ సామ్రాజ్య బిరుదులు తీసుకున్న మొదటి రాజు అతని మేనల్లుడు రెండవ హరిహరుడు.³⁶³⁷ ఎస్. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ ప్రకారం, రెండవ సోదరుడు కంపుడు నెల్లూరు, ఉదయగిరిలను పట్టుకున్నాడు.⁶ మూడవ సోదరుడు బుక్కుడు హంపి, ద్వారసముద్రాలను పట్టుకున్నాడు. పెనుకొండ రెండవ స్థానం.⁶

నెల్లూరులో ఉంచిన 1356 నాటి ఒక తామ్ర దానపత్రం కంపుని కుమారుడు రెండవ సంగముని దానాన్ని నమోదు చేస్తుంది.³⁸³⁹ కంపుడు హరిహరుని తర్వాత వచ్చాడని అది చెబుతుంది.³⁸³⁹ బుక్కుని వారసత్వం వివాదంలో ఉందనడానికి సూయెల్ దానిని సాక్ష్యంగా తీసుకున్నారు.³⁸³⁹

సాయణుని వ్యాకరణ గ్రంథం మాధవీయ ధాతువృత్తి అదే సంగమునికి అంకితం చేయబడింది.⁴⁰ సంగముని తండ్రి “ఉదయగిరి మహారాజ్యపు ప్రతినిధి పాలకుడు” అని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ గుర్తించారు.⁴⁰ కాబట్టి తొలి సంవత్సరాల నుండే నెల్లూరు దేశంలోని ఉదయగిరి తూర్పు తెలుగు దేశంలో విజయనగరానికి కేంద్రం.⁴⁰ ఉదయగిరి, నెల్లూరు చూడండి.

మొదటి బుక్కుడు (సూయెల్ తర్వాతి కాలనిర్ణయంలో 1355–1377) రాజ్యాన్ని సామ్రాజ్యంగా చేశాడు.⁴¹⁴² అతని కుమారుడు కుమార కంపణుడు మధుర ముస్లిం సుల్తాన్ రాజ్యాన్ని నాశనం చేశాడు.⁴¹⁴² బహమనీ సుల్తాన్ ముహమ్మద్ షా రాయచూరు దోఆబ్‌లో బుక్కునితో పోరాడాడు.⁴¹⁴² ఇది కృష్ణా, తుంగభద్ర మధ్య భూమి. రెండు శక్తులు దాని కోసం రెండు వందల సంవత్సరాలు పోటీపడ్డాయి.⁴¹⁴²

దత్త మండలాల్లో (Ceded Districts) అతని పాలనను తెలుగు ఆధారాలు నమోదు చేస్తాయి.⁴³ 1364లో అతని మంత్రి చిక్కప్ప ఒడెయర్ రాజు పేరు మీద బుక్కరాయసముద్రం చెరువును కట్టించాడని హండె అనంతపురం చరిత్రలు చెబుతాయి.⁴³ రాణి పేరు మీద అనంతసాగరాన్ని కూడా అతను కట్టించాడు.⁴³

తీరంలో, తెలంగాణలో బుక్కుని పొరుగువారు కొండవీడు రెడ్లు, ముసునూరి, రేచర్ల నాయకులు.⁴⁴⁴² బుక్కుడు “వరంగల్‌లోని తన మిత్రుని మద్దతుతో” బహమనీల నుండి భూములు కోరాడని సూయెల్ చెబుతారు.⁴⁴⁴² ఇద్దరూ కలిసి ఢిల్లీ సుల్తాన్ దగ్గరకు ఉమ్మడి రాయబారం పంపారని ఆయన చెబుతారు.⁴⁴⁴² మొదటి బుక్కరాయలు, మొదటి హరిహరరాయలు, ముసునూరి నాయకులు చూడండి.

రెండవ హరిహరుడు, మొదటి దేవరాయల కాలంలో బహమనీలతో యుద్ధాలు కొనసాగాయి. తెలుగు నాయకులు పక్షాలు తీసుకున్నారు.⁴⁵⁴⁶ 1419లో ఫిరోజ్ షా పానగల్లు వద్ద ఓడిపోయాడు.⁴⁵⁴⁶ విజయనగర రాజు “తెలింగాణ రాజా వరకు చుట్టుపక్కల రాజుల నుండి” సహాయం పొందాడని ఫెరిష్తా చెబుతాడు.⁴⁵⁴⁶ కానీ కొంచెం తర్వాత అహ్మద్ షా దాడి చేసినప్పుడు, “వరంగల్ సైన్యాలు రాయలను వదిలి ఉపసంహరించుకున్నాయి”.⁴⁵⁴⁶ తర్వాత 1424 లేదా 1425లో అహ్మద్ షా వరంగల్‌ను తీసుకున్నాడు.⁴⁷ రేచర్ల వెలమలు, ఫిరోజ్ షా చూడండి.

రెండవ దేవరాయల కాలంలో దక్షిణ తీరంపై విజయనగర పట్టు పెరిగింది.⁴⁸⁴⁹ క్రీడాభిరామము రచయిత, తెలుగు కవి వల్లభరాయుడు వినుకొండ కోటకు అతని గవర్నర్.⁴⁸⁴⁹ కవి పూర్వీకులు మొదటి బుక్కునికి, రెండవ హరిహరునికి సేవ చేశారు.⁴⁸⁴⁹ కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ దీనిని “ఈ ప్రత్యేక సరిహద్దులో గవర్నర్ పదవికి మొదటి ఉదాహరణ” అని పిలిచారు.⁴⁸⁴⁹

తెలుగు దేశంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో రెండవ దేవరాయలను గుర్తించినట్లు సూయెల్ శాసనాల జాబితా చూపిస్తుంది:⁵⁰⁵¹

• నెల్లూరు, కడప (అప్పుడు కడ్డపా) జిల్లాల్లో
• 1425లో గోదావరి జిల్లాలో
• అనంతపురం, కర్నూలు జిల్లాల్లో
• 1444లో ద్రాక్షారామంలో, గుంటూరు జిల్లాలో⁵⁰⁵¹

రెడ్డి కవి శ్రీనాథుడు అతని రాజధానిని సందర్శించాడు.⁵² అక్కడ చక్రవర్తి ముత్యాల శాలలో తనకు బంగారు నాణేలతో కనకాభిషేకం చేశారని కవి చెప్పాడు.⁵²

గజపతులు, తూర్పు సరిహద్దు

1430ల నుండి ఒడిశా గజపతి రాజులు తీరం వెంబడి దక్షిణానికి ఒత్తిడి తెచ్చారు.⁵³ కపిలేంద్రుడు బహమనీ యుద్ధాలను ఉపయోగించుకుని “తీరం వెంబడి గోదావరి వరకు తన భూభాగాన్ని క్రమంగా విస్తరించాడు” అని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.⁵³ అతను “దక్షిణాన నెల్లూరు, ఉదయగిరి వరకు తన దాడులను విస్తరించాడు”.⁵³

రెండవ దేవరాయలు చనిపోయినప్పుడు ఏమి జరిగిందో సంస్కృత నాటకం గంగాదాసప్రతాపవిలాసం నమోదు చేస్తుంది.⁵⁴⁵⁵ బహమనీ సుల్తాన్, గజపతి కలిసి రాజధానిని ముట్టడించారు. అతని కుమారుడు మల్లికార్జునుడు వారిని తిప్పికొట్టాడు.⁵⁴⁵⁵

ఒడిశా విస్తరణ కొనసాగింది.⁵⁶ సాళువ నాయకుడు నరసింహుడు రికార్డుల్లో కనిపించే సమయానికి గజపతి “అప్పటికే నెల్లూరు జిల్లాను సమర్థవంతంగా స్వాధీనంలో ఉంచుకున్నాడు” అని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.⁵⁶ కంచి, రాజమహేంద్రవరం మధ్య దేశమంతా అతనిది.⁵⁶ ఒడిశా గజపతులు చూడండి.

పునరుద్ధరణ ఇప్పటి చిత్తూరు జిల్లాలోని చంద్రగిరి చుట్టూ నివాసం ఉన్న సాళువ కుటుంబం నుండి వచ్చింది.⁵⁵⁵⁷ దాని పూర్వీకుడు సాళువ మంగు కుమార కంపణుని దక్షిణ దండయాత్రలో పోరాడాడు.⁵⁵⁵⁷ విజయనగర ఆస్థానం బలహీనపడుతుండగా సాళువ నరసింహుడు తూర్పు ప్రాంతాల్లో తన అధికారాన్ని పెంచుకున్నాడు.⁵⁵⁵⁷

బహమనీ సుల్తాన్ మూడవ ముహమ్మద్ షా రాజమహేంద్రవరానికి వచ్చాడు.⁵⁷⁵⁸ నది ఆవల అతను “700,000 మంది శపించబడిన కాల్బలంతో అవిశ్వాసి నరసింహ రాయలను” కనుగొన్నాడని బుర్హాన్-ఎ-మాసిర్ చెబుతుంది.⁵⁷⁵⁸ వారు “అలెగ్జాండర్ ప్రాకారం లాంటి” గోడ వెనుక కందకాలు తవ్వుకుని ఉన్నారు.⁵⁷⁵⁸ కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ 1919లో దీనిని 1474–75 నాటిదిగా, 1928లో సుమారు 1476 నాటిదిగా చెప్పారు.⁵⁷⁵⁸

ఫెరిష్తా నరసింహుని “కర్ణాటకం, తెలింగాణ మధ్య దేశాన్ని, సముద్ర తీరం వెంబడి మచిలీపట్నం వరకు కలిగి ఉన్న శక్తివంతమైన రాజా” అని పిలుస్తాడు.⁵⁹ ఈ యుద్ధాల బహమనీ వైపు కథనం మూడవ ముహమ్మద్ షా పేజీలో ఉంది.

సాళువ నరసింహుడు, రెండవ వంశం

సంగమ వంశం హత్య, ఆక్రమణతో ముగిసింది.⁶⁰ వైష్ణవ చరిత్ర ప్రపన్నామృతంను 1465 నాటి శ్రీశైలం తామ్రశాసనాలతో కలిపి చదువుతారు.⁶⁰ వీటి ప్రకారం, విరూపాక్షుడు తన మేనల్లుళ్లను పక్కన పెట్టి సింహాసనం తీసుకున్నాడు.⁶⁰ తర్వాత అతను దానిపై హక్కు చెప్పగలవారిని ఊచకోత కోశాడు.⁶⁰

నూనిజ్ పదెయరావు అని పిలిచే ఆ వంశపు చివరి రాజు తన స్త్రీలకే అంకితమయ్యాడని అతను చెబుతాడు.⁶¹⁶² సాళువ నరసింహుని దళపతి ఒకడు రాజధాని ద్వారాలు రక్షణ లేకుండా ఉన్నట్లు కనుగొన్నాడు. రాజు పారిపోయాడు.⁶¹⁶² నూనిజ్ మాటల్లో, “అప్పటి నుండి ఈ బిస్నగ రాజ్యాన్ని నర్సింగ రాజ్యం అని పిలిచారు”.⁶¹⁶²

సూయెల్ తర్వాతి రచన ఆ ఆక్రమణను 1485, 1486 మధ్య, నరసింహుని పాలనను 1492 లేదా 1493 వరకు ఉంచుతుంది.³⁴ తిరుగుబాటు చేసిన ప్రాంతాల్లో చాలావరకు నరసింహుడు తిరిగి పొందాడని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.⁵⁸ కానీ రాయచూరు దోఆబ్‌ను తీసుకోవడంలో గానీ, “ఒడిశా రాజా స్వాధీనంలోనే ఉన్న ఉదయగిరిని తిరిగి పొందడంలో” గానీ అతను విఫలమయ్యాడు.⁵⁸ అతని మరణ సమయానికి ఇంకా తిరుగుబాటులో ఉన్న మూడు కోటలుగా నూనిజ్ రాయచూరు, ఉదయగిరి, కొండవీడుల పేర్లు చెబుతాడు.⁶³

నరసింహుడు ఇద్దరు చిన్న కుమారులను తన సేనాని నరస నాయకుని సంరక్షణలో వదిలాడు.⁶³⁶⁴⁵⁸ ఒక కుమారుడు హత్యకు గురయ్యాడు.⁶³⁶⁴⁵⁸ మరొకడు ఇమ్మడి నరసింహుని సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టి, నరసుడు అతని పేరు మీద పాలించాడు.⁶³⁶⁴⁵⁸

1505లో తుళువ కుటుంబం సింహాసనం తీసుకుంది.⁴⁶⁵ నరసుడు దానిని తీసుకున్నాడని 1932లో సూయెల్ భావించారు.⁴ అది అతని కుమారుడు వీర నరసింహుడని 1928లో కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.⁶⁵

1509లో చనిపోయే ముందు వీర నరసింహుడు తన సోదరుడు కృష్ణరాయల కళ్లు పీకించమని తన మంత్రి సాళువ తిమ్మరసును ఆదేశించాడని నూనిజ్ చెబుతాడు.⁶⁶⁶⁷ తన చిన్న కుమారుడు వారసుడు కావాలని అతను కోరుకున్నాడు.⁶⁶⁶⁷ మంత్రి చనిపోతున్న రాజుకు బదులుగా ఒక మేక కళ్లను చూపించాడు. కృష్ణరాయలు రాజయ్యాడు.⁶⁶⁶⁷ సాళువ తిమ్మరసు చూడండి.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, తూర్పు దండయాత్రలు

తెలుగు దేశంలో శ్రీకృష్ణదేవరాయలను (1509–1529) ఇతర రాజులందరి కంటే ఎక్కువగా గుర్తుంచుకుంటారు.⁶⁸⁶⁹ సుమారు 1520లో అతనిని చూసిన పేస్ అతనిని “ఉండగలిగినంత అత్యంత భయపెట్టే, పరిపూర్ణమైన రాజు” అని పిలిచాడు.⁶⁸⁶⁹

తిరుగుబాటు చేసిన మూడు కోటలను తీసుకోవాలనే ఆజ్ఞను సాళువ నరసింహుని వీలునామాలో రాజు కనుగొన్నాడని నూనిజ్ చెబుతాడు.⁷⁰ అతను ఉదయగిరితో ప్రారంభించాడు. “అది ఒరియా రాజుకు చెందినది” అని దాని గురించి నూనిజ్ రాస్తాడు.⁷⁰ కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ ఉదయగిరి ముట్టడిని 1512–13 నాటిదిగా చెప్పారు.⁷ రాజు అక్కడి నుండి ఒక బాలకృష్ణ విగ్రహాన్ని తెచ్చాడు.⁷⁷¹ దాని కోసం అతను రాజధానిలో ఒక ఆలయాన్ని కట్టించాడు. అది 1514లో పూర్తయింది.⁷⁷¹

కొండవీడు 1515 మొదటి సగంలో పతనమైంది.⁷⁷² లూడర్స్ ద్వారా సూయెల్‌కు తెలిసిన, సాళువ తిమ్మరసును కీర్తించే ఒక శాసనం దాని స్వాధీనాన్ని 1515 జూన్ 23 నాటిదిగా చెబుతుంది.⁷² గజపతి రాకుమారుడు వీరభద్రుడు అక్కడ పట్టుబడ్డాడు.⁷⁷²

తర్వాత రాజు విజయవాడ (అప్పుడు బెజవాడ) వద్ద తన శిబిరాన్ని ఎత్తివేశాడు.⁷⁷² అతను కొండపల్లిని తీసుకుని, అక్కడ ఒడిశా రాజు రాణిని, కుమారుని పట్టుకున్నాడు.⁷⁷² తర్వాత అతను ఈశాన్యంగా సింహాచలం వరకు నడిచాడు.⁷⁷² ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లి, విజయవాడ, సింహాచలం చూడండి.

ఆ యుద్ధం ఒక పెళ్లితో ముగిసింది.⁷³ గజపతి రాజుకు ఒక కుమార్తెను ఇచ్చి “కృష్ణాను సరిహద్దుగా అంగీకరించాడు” అని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.⁷³ దక్షిణాన ఉన్న భూమిని రాకుమార్తె కట్నంగా ఇచ్చారు.⁷³

రాయవాచకము ఆ పాలన గురించిన తెలుగు గద్య కథనం.⁷⁴ రాజు సింహాచలం దగ్గరి పొట్నూరు వద్ద విజయ స్తంభం నాటాడని అది చెబుతుంది.⁷⁴ గజపతి తన కుమార్తె జగన్మోహినిని అతనికి ఇచ్చి “కృష్ణా నదికి దక్షిణాన ఉన్న దేశమంతటినీ అప్పగించాడు” అని అది చెబుతుంది.⁷⁴

శ్రీకృష్ణదేవరాయల సొంత కావ్యం ఆముక్తమాల్యద తన ఆశ్వాసాంత గద్యాల్లో (ముగింపు వాక్యాల్లో) ఈ దశలను జాబితా చేస్తుంది:⁷⁵

• ఉదయగిరి వద్ద గజపతి పినతండ్రిని పట్టుకోవడం
• కొండవీడు వద్ద అతని కుమారుడు వీరభద్రుని పట్టుకోవడం
• కొండపల్లి వద్ద ప్రహరేశ్వరుని, అతని నిధిని పట్టుకోవడం
• సింహాచలంలో రాజు పూజ
• పొట్నూరు వద్ద శాసనం ఉన్న స్తంభం⁷⁵

పొట్నూరు, ప్రతాపరుద్రుడు (గజపతి), వెలిచెర్ల శాసనం చూడండి.

బ్రిగ్స్ అనువదించిన గోల్కొండ చరిత్ర వేరే కథ చెబుతుంది. దానిని సూయెల్ సంగ్రహించారు.⁷⁶⁷⁷⁷⁸ దానిలో సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ షా కొండవీడు, బెల్లంకొండల కోసం కృష్ణరాయలతో పోరాడాడు.⁷⁶⁷⁷⁷⁸ అతను “అతని సేనాని, అల్లుడు సీవ రాయ్”ను ఓడించి, కొండవీడు హిందువులను లొంగదీసి కప్పం చెల్లించేలా చేశాడు.⁷⁶⁷⁷⁷⁸ ఆ కథనం తేదీలు లేకుండా ఇరవై సంవత్సరాలకు పైగా కాలాన్ని కలిగి ఉందని సూయెల్ గుర్తించారు.⁷⁶⁷⁷⁷⁸ కొండవీడును ఒడిశా రాజు నుండి తీసుకున్నారని నూనిజ్ చెబుతాడని కూడా ఆయన గుర్తించారు.⁷⁶⁷⁷⁷⁸ సుల్తాన్ కులీ చూడండి.

తర్వాత శ్రీకృష్ణదేవరాయలు పడమర వైపు తిరిగాడు.⁷³⁷⁹ 1520లో రాయచూరు వద్ద అతను బీజాపూర్కు చెందిన ఇస్మాయిల్ ఆదిల్ షాను ఓడించాడు. ఆ యుద్ధాన్ని నూనిజ్ విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు.⁷³⁷⁹ ఈ విజయం తర్వాత రాజు “తన డిమాండ్లలో గర్విష్ఠిగా, అహంకారిగా మారాడు” అని సూయెల్ రాశారు.⁸⁰ ఆయన అభిప్రాయంలో, అతని వారసుల్లోని ఈ అహంకారం నలభై సంవత్సరాల తర్వాత సామ్రాజ్య పతనానికి దారితీసింది.⁸⁰

ఆస్థానంలో తెలుగు

కళింగపై దండయాత్రలో శ్రీకృష్ణదేవరాయలు విజయవాడలో ఎలా విడిది చేశాడో ఆముక్తమాల్యద చెబుతుంది.⁸¹⁷⁵ “ఆంధ్రమధుసూదన దేవుని (ఆంధ్ర విష్ణువు)” పూజించడానికి అతను శ్రీకాకుళం వెళ్లాడు.⁸¹⁷⁵ ఏకాదశి ఉపవాసం సమయంలో దేవుడు అతనికి కలలో కనిపించి, గోదా కథను తెలుగులో రాయమని చెప్పాడు.⁸¹⁷⁵ 1919లో ముద్రించినట్లు దేవుని పద్యం ఇలా ఉంది:⁸²

తెలుఁగ దేలయన్న దేశంబు దెలుఁగేను దెలుఁగు వల్లభుండఁ దెలుఁగొకండ యెల్ల నృపులు గొలువ నెఱుఁగవే బాసాడి దేశభాషలందుఁ దెలుఁగు లెస్స.

సరళ తెలుగులో దాని అర్థం: “తెలుగు ఎందుకని అడిగితే: ఇది తెలుగు దేశం, నేను తెలుగు ప్రభువును; తెలుగు ఒక్కటే ప్రత్యేకమైనది. నిన్ను సేవించే రాజులందరితో మాట్లాడుతూ నీవు దీనిని చూడలేదా? దేశ భాషల్లో తెలుగు ఉత్తమం.” తెలుగు “దేశభాషల్లో ఉత్తమమైనది, అతని ఆస్థానంలో సమావేశమైన వారందరికీ అదొక్కటే అర్థమవుతుంది” అని ఆ పద్యం చెబుతున్నట్లు కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ సంగ్రహం చదువుతుంది.⁷⁵ రాజ్యపు ప్రజలను వర్ణిస్తూ నూనిజ్ “తెలుంగల్లె”, అంటే తెలుగువారిని, దాని వర్గాల్లో ఒకటిగా పేర్కొంటాడు.⁸³

శ్రీకృష్ణదేవరాయల పాలన తెలుగులో “సాహిత్య స్వేచ్ఛ యొక్క కొత్త యుగాన్ని” ప్రారంభించిందని 1928లో పి. చెంచయ్య, రాజా ఎం. భుజంగరావు రాశారు.⁸⁸⁴ దానిలో ప్రబంధం లేదా కావ్యం పూర్వ యుగపు అనువాదాల స్థానంలోకి వచ్చింది.⁸⁸⁴ ఇది అంతగా తెలియని పౌరాణిక ఘట్టంపై నిర్మించిన వర్ణనాత్మక కావ్యం.⁸⁸⁴

ఆముక్తమాల్యదతో రాజే దానికి నాయకత్వం వహించాడు.⁸⁵⁸⁶ సంప్రదాయం అతని ఆస్థానంలోని ఎనిమిది మంది కవులను ఎనిమిది దిక్కుల ఏనుగులైన అష్టదిగ్గజాలుగా లెక్కిస్తుంది.⁸⁵⁸⁶ వారు అల్లసాని పెద్దన, నంది తిమ్మన, అయ్యలరాజు రామభద్రుడు, ధూర్జటి, మాదయగారి మల్లన, పింగళి సూరన, రామరాజభూషణుడు, తెనాలి రామకృష్ణుడు.⁸⁵⁸⁶ “చివరి ముగ్గురు కవులు శ్రీకృష్ణదేవరాయల పాలనలో రాయలేదనేది దాదాపు నిశ్చితం” అని అవే రచయితలు భావించారు.⁸⁵ 1898లో జి. ఆర్. సుబ్రమయ్య పంతులు అదే సందేహాన్ని వ్యక్తం చేశారు.⁸⁶ అల్లసాని పెద్దన, నంది తిమ్మన, తెనాలి రామకృష్ణుడు చూడండి.

సుల్తానులపై దండయాత్రలో పెద్దన, ముక్కు తిమ్మన, మాదయగారి మల్లన రాజుతో ఉన్నారని రాయవాచకము చెబుతుంది.⁸⁷ పోషణ రాజుకే పరిమితం కాలేదు.⁸⁸⁸⁹⁹⁰ నాదిండ్ల గోప మంత్రి సాళువ తిమ్మరసు మేనల్లుడు, కొండవీడు గవర్నర్.⁸⁸⁸⁹⁹⁰ అతను ప్రబోధచంద్రోదయంపై సంస్కృత వ్యాఖ్యానం, తెలుగు కృష్ణార్జునసంవాదం రాశాడు.⁸⁸⁸⁹⁹⁰ మాదయగారి మల్లన తన రాజశేఖరచరిత్రమును గోప సోదరుడు అప్పకు అంకితం చేశాడు.⁸⁸⁸⁹⁹⁰

ఈ ఆస్థానం గురించి చెప్పేదానిలో చాలావరకు గాథ.⁶⁵⁹¹ రాజు, అతని మంత్రి అయిన “రాయలు, అప్పాజీ” కథలు హారూన్-ఉర్-రషీద్ గురించి, విక్రమాదిత్యుని గురించి చెప్పిన కథలను పోలి ఉంటాయని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.⁶⁵ ఆస్థాన విదూషకునిగా తెనాలి రామకృష్ణుని కథలు కూడా అదే కోవకు చెందుతాయి.⁹¹ సుబ్రమయ్య పంతులును అనుసరిస్తూ హెరాస్ వాటిలో ఒకదానిని ఒక పాదసూచికలో “ఈ క్రింది హాస్య కథ”గా మళ్లీ చెప్పారు.⁹²

అచ్యుతరాయలు

అచ్యుతరాయలు 1529 లేదా 1530లో తన సవతి సోదరుని తర్వాత వచ్చాడు.⁹³⁹⁴⁹⁵ శ్రీకృష్ణదేవరాయలు అతనిని చంద్రగిరి కోటలో ఉంచాడని నూనిజ్ చెబుతాడు.⁹³ అతనికి మొదట తిరుపతిలో, తర్వాత రాజధానిలో పట్టాభిషేకం జరిగిందని అచ్యుతరాయాభ్యుదయం చెబుతుంది.⁹⁴⁹⁵

వెంటనే ఆదిల్ షా రాయచూరు, ముద్కల్‌లను తీసుకున్నాడు.⁹⁶⁹⁷ దాదాపు ఈ సమయంలో గోల్కొండ సుల్తాన్ కులీ కొండవీడుపై దాడి చేశాడని సూయెల్ చెబుతారు.⁹⁶⁹⁷ దాని స్వాధీనానికి గుర్తుగా సుల్తాన్ కులీ కోటలో ఒక బురుజు కట్టించాడు.⁹⁶⁹⁷

అచ్యుతుడు “దుర్వ్యసనాలకు, నిరంకుశత్వానికి లోనయ్యాడు” అని నూనిజ్ రాశాడు.⁹⁸ ఒక వర్గం ఆహ్వానం మేరకు 1535–36లో బీజాపూర్ సైన్యం రాజధానిలోకి ప్రవేశించిందని ఫెరిష్తా చెబుతాడు.⁹⁹ మరోవైపు, అతని ఆస్థానపు సంస్కృత కావ్యం దక్షిణ కొసలో ఒక దండయాత్ర, రాయచూరు వద్ద ఒక విజయం ఘనతను అతనికి ఇస్తుంది.¹⁰⁰ నిజమైన అధికారం అతని బావమరుదులైన ఇద్దరు సలకం తిరుమలలకు వెళ్లింది.¹⁰¹¹⁰⁰

రామరాయలు, 1565 యుద్ధం

1542లో అచ్యుతుని మరణం తర్వాత ముగ్గురు ఆరవీడు సోదరులు రామరాయలు, తిరుమల, వెంకటాద్రి పోరాడి అధికారంలోకి వచ్చారు.¹⁰²¹⁰³ తెలుగు రామరాజీయము, హండె అనంతపురం చరిత్రలు ఆ కథను చెబుతాయి.¹⁰²¹⁰³ సోదరులు గుత్తికి వెళ్లి, ఆదోని, పెనుకొండ, గండికోట, కర్నూలుల నుండి సైన్యాలను సమీకరించారు.¹⁰²¹⁰³ వారు ప్రతినిధి పాలకుడు సలకం తిమ్మను చంపి, శ్రీకృష్ణదేవరాయల మేనల్లుడు సదాశివుని సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టారు.¹⁰²¹⁰³

తర్వాత శ్రీకృష్ణదేవరాయల అల్లుడు అళియ రామరాయలు 1565 వరకు తన సోదరులతో కలిసి ప్రభుత్వాన్ని పట్టుకున్నాడు.¹⁴¹⁰¹ అతను సదాశివుని దాదాపు బందీగా ఉంచాడు.¹⁴¹⁰¹ దక్కన్ ఐదుగురు సుల్తానులను అతను ఒకరిపై ఒకరిని ఉసిగొల్పాడు.¹⁴¹⁰¹ రామరాజీయములో జాబితా చేసిన అతని బిరుదుల్లో కొండవీడు, చంద్రగిరిల పాలకుడు, కొండపల్లిని పట్టుకున్నవాడు, వరంగల్ రక్షకుడు ఉన్నాయి.¹⁰⁴¹⁰⁵

చివరికి సుల్తానులు కలిశారు.¹⁰⁶¹⁰⁷ 1565 జనవరి 23న బీజాపూర్, అహ్మద్‌నగర్, గోల్కొండ, బీదర్ సైన్యాలు కృష్ణాకు దక్షిణాన రామరాయలను ఓడించాయి.¹⁰⁶¹⁰⁷ అతనిని పట్టుకుని హుసేన్ నిజాం షా ఆజ్ఞ మేరకు తల నరికారు. హిందూ సైన్యం చెదిరిపోయింది.¹⁰⁶¹⁰⁷

ఆ యుద్ధాన్ని తళ్ళికోట పేరుతో పిలుస్తారు.¹⁰⁸¹⁰⁹ అది ఆ పట్టణానికి చాలా మైళ్లు దక్షిణాన జరిగిందని సూయెల్ గుర్తించారు.¹⁰⁸ హెరాస్ దానిని రాక్షస-తగడి యుద్ధం అని పిలిచారు.¹⁰⁹ తిరుమల కీలుబొమ్మ రాజు సదాశివునితో, నిధితో పెనుకొండకు పారిపోయాడు.¹¹⁰¹¹¹ ఐదు నెలల పాటు విజేతలు రాజధానిని నాశనం చేశారు.¹¹⁰¹¹¹ సూయెల్ ఆ ఓటమిని “ఒక మహా విపత్తు” అని పిలిచారు.¹¹⁰

పెనుకొండ, చంద్రగిరిలలో ఆరవీడు రాజులు

తిరుమల ఇప్పటి అనంతపురం జిల్లాలోని పెనుకొండను తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు.¹¹²¹¹³ అతని ఆజ్ఞ మేరకు కోటను మరమ్మతు చేసి విస్తరించారు.¹¹²¹¹³ హెరాస్ అతని పట్టాభిషేకాన్ని 1569 చివర్లో, అతని మరణాన్ని 1572 ప్రారంభంలో ఉంచారు.^{114115116117118}

తిరుమల సామ్రాజ్యాన్ని “జాతి ప్రాతిపదికన” మూడు ప్రతినిధి రాజ్యాలుగా విభజించాడని హెరాస్ రాశారు:^{114115116117118}

• ఉత్తరాన అతని కుమారుడు శ్రీరంగని కింద తెలుగు ప్రతినిధి రాజ్యం, దాని రాజధాని మొదట ఉదయగిరి, తర్వాత పెనుకొండ
• శ్రీరంగపట్నం (అప్పుడు సెరింగపటం) వద్ద రాముని కింద కన్నడ ప్రతినిధి రాజ్యం
• చంద్రగిరి వద్ద వేంకటపతి కింద తమిళ ప్రతినిధి రాజ్యం^{114115116117118}

1932లో సూయెల్ ప్రకారం అతను సుమారు 1570లో సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని 1578లో చనిపోయాడు.⁵

ఇప్పుడు గోల్కొండ తెలుగు తీరాన్ని తీసుకుంది.¹¹⁹¹²⁰ దాని సేనాని 1571–72లో రాజమహేంద్రవరాన్ని తీసుకున్నాడు.¹¹⁹¹²⁰ 1579లో కుతుబ్ షా తన ఒప్పందాలను ఉల్లంఘించి వినుకొండ, కొండవీడులను తీసుకుని, కృష్ణాకు దక్షిణాన పెద్ద ప్రాంతాలను ఆక్రమించాడు.¹¹⁹¹²⁰

అమీనాబాద్‌లోని 1592 నాటి ఒక శాసనం మెకంజీ రికార్డుల నుండి తెలుసు.¹²¹¹²² ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా 1580లో విజయనగరంపై నడిచి “వెంకట రాజు”ను వెళ్లగొట్టాడని అది చెబుతుంది.¹²¹¹²² అతను వినుకొండ, బెల్లంకొండ, తంగెడ, కొండవీడులను తీసుకున్నాడు.¹²¹¹²²

మొదటి శ్రీరంగడు ఓడిపోయి పట్టుబడ్డాడు.¹¹⁸¹²³ అప్పుడు పెనుకొండకు ఉత్తరాన ఉన్న భూభాగాన్ని ముస్లింలు పట్టుకున్నారని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.¹¹⁸¹²³ పెనుకొండ మాత్రం 1577లో బీజాపూర్కు వ్యతిరేకంగా, 1589లో గోల్కొండకు వ్యతిరేకంగా నిలిచింది.¹²⁴¹²⁵ 1589లో చన్నపట్నం నాయకుడు జగదేవ రాయలు ముట్టడిదారులను తరిమికొట్టాడని అనంతపురం గెజిటీర్ చెబుతుంది.¹²⁴¹²⁵ కొండవీడు, మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా చూడండి.

రెండవ వేంకటపతిరాయలు (1586–1614) చివరి బలమైన రాజు.¹²⁶ అతనిని “అన్ని వర్గాల ఏకగ్రీవ ఓటుతో” ఎన్నుకున్నారని 1602 నాటి ఒక జెసూట్ లేఖ చెబుతుంది.¹²⁶ అతని సోదరుడు రాముని చిన్న కుమారులను పక్కన పెట్టారు.¹²⁶ సుమారు 1592లో అతను రాజధానిని తిరిగి చంద్రగిరికి, 1606లో వెల్లూరుకు మార్చాడు.^127128129

రెండవ వేంకటపతిరాయలు పెనుకొండ నుండి మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షాను తిప్పికొట్టి, తెలుగు దేశంలో చాలా భాగాన్ని తిరిగి పొందాడని హెరాస్ రాశారు.^130131132 బ్రిగ్స్ అనువదించిన గోల్కొండ చరిత్ర అవే దండయాత్రలను ముస్లిం విజయాలుగా వర్ణిస్తుంది.^130131132 కృష్ణాను సరిహద్దుగా చేసుకుని శాంతి కుదిరిందని రామరాజీయము చెబుతుంది.^130131132

సామ్రాజ్య ముగింపు

రెండవ వేంకటపతిరాయలు 1614లో అరవై ఏడు సంవత్సరాల వయసులో చంద్రగిరిలో చనిపోయాడు.¹³³¹³⁴ జెసూట్ మాన్యుయెల్ బర్రాదాస్ కథనంలో, అతను తన మేనల్లుడు చిక్క రాయలు, అంటే రెండవ శ్రీరంగని, తన వారసునిగా పేర్కొన్నాడు.¹³³¹³⁴

నాయకుడు జగ్గరాయలు చనిపోయిన రాజు రాణుల్లో ఒకరి తండ్రి.¹³⁵¹³⁶ అతను ఆమెదిగా చెప్పిన కుమారుని (ఆమెదని చెప్పిన బాలుని) శ్రీరంగనికి వ్యతిరేకంగా నిలబెట్టి, శ్రీరంగని, అతని కుటుంబాన్ని ఊచకోత కోశాడు.¹³⁵¹³⁶ రాముడు అనే ఒక బాలుని వెంకటగిరి కుటుంబ పూర్వీకుడు, విధేయుడైన యాచమ నాయకుడు రహస్యంగా తప్పించాడు.¹³⁵¹³⁶ తంజావూరుకు చెందిన రఘునాథ నాయకుని సహాయంతో, తొప్పూరు వద్ద యుద్ధంలో జగ్గరాయలు పడిపోయిన తర్వాత రాముని సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టారు.¹³⁵¹³⁶

ఈ యుద్ధం తర్వాత సామ్రాజ్యం “తన సాధారణ స్థితికి తిరిగి రాలేదు” అని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.¹³⁷¹³⁸ చివరి రాజుల కాలానికి “విజయనగరంగా ఉన్నదానిలో గణనీయమైన భాగం ముస్లింల చేతుల్లోకి వెళ్లింది” అని ఆయన రాశారు.¹³⁷¹³⁸

చివరి దశలు తెలుగు దక్షిణంలో జరిగాయి.¹³⁹¹⁴⁰ సూయెల్ శాసనాల జాబితా ఈ ఘటనలను నమోదు చేస్తుంది:¹³⁹¹⁴⁰

• అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా సేనాని 1642లో ఉదయగిరిని తీసుకున్నాడు.
• 1646 నాటికి గోల్కొండ కడప జిల్లాను పాలించింది.
• ఆ సంవత్సరం దాని సైన్యం రాజ నివాసమైన చంద్రగిరిని తీసుకుంది. మూడవ శ్రీరంగడు బెద్నూరు నాయకుని దగ్గరకు పారిపోయాడు.¹³⁹¹⁴⁰

తర్వాత చాలా సంవత్సరాల పాటు కూడా పడిపోయిన రాజుల పేరు మీద ఆలయాలకు దానాలు “కేవలం మర్యాదపూర్వక కల్పనగా” ఇంకా ఇచ్చారని అనంతపురం గెజిటీర్ జోడిస్తుంది.¹¹³ కుతుబ్ షాహీలు, గోల్కొండ చూడండి.

దళపతులు, నాయకులు, అమరం భూములు

రాజ్యాన్ని ఎలా పట్టుకున్నారో నూనిజ్ వర్ణిస్తాడు.¹⁴¹ “బిస్నగ రాజ్యం రెండు వందల మందికి పైగా దళపతుల మధ్య విభజించబడింది” అని అతను రాశాడు.¹⁴¹ “వారికి ఉన్న భూములు, ఆదాయాల ప్రకారం వారు తప్పనిసరిగా నిర్వహించాల్సిన సైన్యాలను రాజు నిర్ణయిస్తాడు” అని అతను జోడించాడు.¹⁴¹ “వారు అతనికి ఎంత ఆదాయం చెల్లించాలో” కూడా రాజు నిర్ణయించాడు.¹⁴¹

అతను ఈ సామంతులను “రాజు నుండి భూమినంతా పట్టుకున్న కౌలుదారుల వంటివారు” అని పిలిచాడు.¹⁴² వారు తమ ఆదాయంలో సగం రాజుకు చెల్లించి, మిగతాది తమ సైన్యాల కోసం ఉంచుకున్నారు.¹⁴² “భూములు పట్టుకున్నవారు అంత నిరంకుశులు కాబట్టి సామాన్య ప్రజలు చాలా కష్టాలు పడతారు” అని అతను జోడించాడు.¹⁴²

అతని దళపతుల జాబితా శ్రీకృష్ణదేవరాయల చివరి మంత్రి భూములుగా ఉదయగిరి, కొండవీడు, పెనుకొండలను ఇస్తుంది.¹⁴³¹⁴⁴ సూయెల్ సందేహంతో కనిగిరి, సిద్ధవటంగా గుర్తించిన రెండు స్థలాలను అది జోడిస్తుంది.¹⁴³¹⁴⁴ “ఈ పెద్ద నగరాలన్నీ” “ఒరియా రాజ్యానికి” సరిహద్దులో ఉన్నాయని నూనిజ్ చెబుతాడు.¹⁴³¹⁴⁴ సైన్యాల వాటాను నిర్వహించి కప్పం చెల్లించినంత కాలం ప్రతి నాయకునికి “తనకు కేటాయించిన భూభాగంలో పూర్తి స్వాతంత్ర్యం ఇచ్చారు” అని సూయెల్ సంగ్రహించారు.⁷⁹

తెలుగు ఆధారాలు అలాంటి సైనిక నాయకులను అమరనాయకులు అని పిలుస్తాయి.¹⁴⁵ శ్రీకృష్ణదేవరాయలు “తన అమరనాయక సేనానులను” సంప్రదించినట్లు రాయవాచకము చెబుతుంది.¹⁴⁵ వారిలో పెమ్మసాని రామలింగడు ఉన్నాడు. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ అతనిని కొండవీడు పెమ్మసాని గవర్నర్ల పూర్వీకునిగా భావించారు.¹⁴⁵

నిజాం షాను పట్టుకున్న హండె హనుమప్ప నాయుడికి రామరాయలు ఎలా బహుమతి ఇచ్చాడో హండె అనంతపురం చరిత్రలు చెబుతాయి.¹⁴⁶ అతను అతనికి తూర్పున నందెల, బుక్కరాయసముద్రం, ధర్మవరం, “కనికల్లు”లను, పడమరన బళ్లారి, కురుగోడులను ఇచ్చాడు.¹⁴⁶ హనుమప్ప 1583 వరకు వాటిని పాలించాడు.¹⁴⁶

“సైనిక పట్టా కింద పట్టుకున్న” మధుర దేశపు సంబంధిత పాళయాలను హెరాస్ వర్ణించారు.¹⁴⁷ వాటిని పట్టుకున్నవారి బిరుదుకు “సాయుధ శిబిరాన్ని పట్టుకున్నవాడు” అని అర్థం.¹⁴⁷ సామ్రాజ్యం పతనమైన తర్వాత పాలెగాళ్లు (స్థానిక నాయకులు) సుల్తానుల, మరాఠాల కింద తెలుగు లోతట్టు ప్రాంతంలో చాలా భాగాన్ని “దాదాపు స్వతంత్ర అధికారంతో” పట్టుకున్నారు.¹²⁴

విదేశీ సందర్శకులు ఏమి చూశారు

అనేక మంది విదేశీ సందర్శకులు వర్ణనలు వదిలారు.¹⁴⁸¹⁴⁹ సుమారు 1420లో వచ్చిన ఇటలీకి చెందిన నికోలో కాంటి రాజు “భారతదేశంలోని ఇతర రాజులందరి కంటే శక్తివంతుడు” అని చెప్పాడు.¹⁴⁸¹⁴⁹

పర్షియన్ రాయబారి అబ్దుర్ రజాక్ 1443లో రాజధానిలో ఉన్నాడు.¹⁵⁰¹⁵¹ “బిద్జనగర్ నగరం ఎలాంటిదంటే కంటి పాప అలాంటి స్థలాన్ని ఎప్పుడూ చూడలేదు” అని అతను రాశాడు.¹⁵⁰¹⁵¹ రాజు అధికారం “సెరెండిబ్ సరిహద్దు నుండి కల్బర్గా దేశపు అంచుల వరకు” చేరిందని అతను చెప్పాడు.¹⁵⁰¹⁵¹ రష్యాకు చెందిన అఫనాసీ నికితిన్ దాని రాజును “హిందూ సుల్తాన్ కదం” అని పిలిచాడు.¹⁵²

సుమారు 1520లో పేస్, సుమారు 1536లో నూనిజ్ శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆస్థానాన్ని, అతని ఉత్సవాలను, అతని సైన్యాన్ని వర్ణించారు.¹⁵³ దోపిడీకి రెండు సంవత్సరాల తర్వాత ఇటలీకి చెందిన సెసరె ఫెడెరిచి వచ్చాడు.¹⁵³ నగరపు ఇళ్లు నిలిచి ఉన్నాయని, “కానీ ఖాళీగా ఉన్నాయి, చెప్పుకునే దాని ప్రకారం వాటిలో పులులు, ఇతర అడవి జంతువులు తప్ప ఏమీ నివసించడం లేదు” అని అతను కనుగొన్నాడు.¹⁵³

ఆధారాలు ఎక్కడ విభేదిస్తాయి

• పుట్టుక. సూయెల్ నివేదించిన సంప్రదాయాలు, బుకానన్ సమాచారదారు, విల్క్స్ సోదరులను వరంగల్ కోశాగార అధికారులుగా చేస్తారు.²⁰²¹ వెంకటరమణయ్య (1929) వారిని కంపిల కోశాగార సంరక్షకులుగా, కాకతీయుల బంధువులైన తెలుగు సంతతి వారిగా చేశారు.²⁴ హెరాస్ (1929), కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ (1921, 1928) వారిని మూడవ బల్లాలుడు సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టిన హొయసల అధికారులుగా చేశారు.³⁰³³ కూటో స్థాపకుని గొర్రెల కాపరిగా చేశాడు. సూయెల్ చదివినట్లు, నికితిన్ వారిని కదంబులతో ముడిపెట్టాడు.²⁰²¹
• తొలి పాలనలు. మొదటి హరిహరుడు 1343 వరకు, మొదటి బుక్కుడు 1343–1379 (సూయెల్ 1900).³⁷³⁹ మొదటి హరిహరుడు సుమారు 1355 వరకు, మొదటి బుక్కుడు 1355–1377 (సూయెల్ 1932).³ హరిహరుని తర్వాత రాజులుగా కంపుడు, రెండవ సంగముడు (1356 నాటి నెల్లూరు తామ్రశాసనాలు).³⁹
• విరూపాక్షుడు. మల్లికార్జునుని కుమారుడు (1900 నాటి సూయెల్ వంశావళి).¹⁵⁴ రెండవ దేవరాయల కుమారుడు, మల్లికార్జునుని తమ్ముడు (1919లో కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ చదివిన శ్రీశైలం తామ్రశాసనాలు, ఆయన 1928 అధ్యాయం).¹⁵⁵⁵⁸ రెండవ దేవరాయల తమ్ముడు ప్రతాప దేవరాయల కుమారుడు (సూయెల్ 1932).³
• తుళువ ఆక్రమణ. 1505లో నరసుని చేత (సూయెల్ 1932).⁴ 1505లో నరసుడు చనిపోయిన తర్వాత అతని కుమారుడు వీర నరసింహుని చేత (కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ 1928).⁶⁵ నూనిజ్ నరసుని కుమారుడు “బుస్బల్‌రావు”ను కృష్ణరాయల పూర్వీకునిగా చేస్తాడు.⁶⁶
• కొండవీడు, 1515. ఒడిశా నుండి తీసుకున్నారు (నూనిజ్, శాసనాలు, ఆముక్తమాల్యద).⁷²⁷⁵ గోల్కొండ సుల్తాన్ కులీతో దాని కోసం పోరాడారు (బ్రిగ్స్ అనువదించిన గోల్కొండ చరిత్ర).⁷⁷
• తిరుమల. 1569 చివర్లో పట్టాభిషేకం, 1572లో మరణం (హెరాస్).¹¹⁴¹¹⁷ సుమారు 1570 నుండి 1578 వరకు రాజు (సూయెల్ 1932).⁵ 1568లో సదాశివుని హత్య చేశాడు, “అని చెబుతారు” (సూయెల్ 1900).¹⁵⁶
• రెండవ వేంకటపతిరాయల యుద్ధాలు. గోల్కొండపై విజయాలు, కృష్ణా సరిహద్దుగా నిర్ణయం (హెరాస్, రామరాజీయము).¹³¹¹³² గోల్కొండ విజయాలు (గోల్కొండ చరిత్ర).¹³¹¹³²
• 1565 యుద్ధం. తళ్ళికోట (సాధారణ పేరు); తళ్ళికోటకు చాలా దక్షిణాన జరిగింది (సూయెల్); రాక్షస-తగడి (హెరాస్).¹⁰⁸¹⁰⁹ జనవరి 23న (సూయెల్ 1900) లేదా 1565 జనవరి 25న (సూయెల్ 1932) జరిగింది.¹⁰⁶¹⁵⁷

Footnotes

1. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar) (1900), p. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

2. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

3. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 400, pedigree of the first dynasty (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

4. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 401, pedigrees of the second and third dynasties (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

5. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 402, pedigree of the Aravidu dynasty (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

6. S. Krishnaswami Aiyangar, “Hindu States in Southern India”, in Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 489 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

7. Krishnaswami Aiyangar, in Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 496 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴

8. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 69 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

9. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 3 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

10. Sewell, A Forgotten Empire (1900), preface, p. vi (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

11. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 361, Sewell’s note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

12. S. Krishnaswami Aiyangar (ed.), Sources of Vijayanagar History (1919), preface, p. v (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

13. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

14. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 110 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

15. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 7 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

16. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 19 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

17. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 16 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

18. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 17 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

19. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 20 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

20. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 21 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

21. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 22 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

22. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 23 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

23. N. Venkataramanayya, Kampili and Vijayanagara (1929), p. 22 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

24. Venkataramanayya, Kampili and Vijayanagara (1929), p. 26 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹

25. Venkataramanayya, Kampili and Vijayanagara (1929), p. 27 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

26. H. Heras, Beginnings of Vijayanagara History (1929), p. 61 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

27. Heras, Beginnings of Vijayanagara History (1929), p. 62 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

28. Heras, Beginnings of Vijayanagara History (1929), pp. 63–64 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

29. Heras, Beginnings of Vijayanagara History (1929), p. 64 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

30. Heras, Beginnings of Vijayanagara History (1929), p. 67 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

31. Heras, Beginnings of Vijayanagara History (1929), pp. 118–119 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

32. Heras, Beginnings of Vijayanagara History (1929), pp. 120–121 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

33. S. Krishnaswami Aiyangar, South India and her Muhammadan Invaders (1921), pp. 181–182 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

34. B. Suryanarain Row, A History of Vijayanagar: The Never to be Forgotten Empire (1905), p. 19 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

35. Suryanarain Row, A History of Vijayanagar (1905), p. 28 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

36. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 25 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

37. Sewell, A Forgotten Empire (1900), pp. 26–27 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

38. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 27 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

39. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 28 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

40. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 47, extract 8, the Madhaviya Dhatuvritti (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

41. Krishnaswami Aiyangar, in Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 490 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

42. Sewell, A Forgotten Empire (1900), pp. 32–33 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

43. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 45, extract 7, the annals of Hande Anantapuram (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

44. Sewell, A Forgotten Empire (1900), pp. 30–31 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

45. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 63, quoting Ferishta (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

46. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 67 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

47. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 71 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

48. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, pp. 4–5 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

49. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 56, extract 17, the Kridabhiramamu (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

50. Robert Sewell, ed. S. Krishnaswami Aiyangar, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), pp. 215–216 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

51. Sewell, Historical Inscriptions (1932), pp. 217–220 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

52. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), pp. 61–62, extract 20, verses attributed to Srinatha (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

53. Krishnaswami Aiyangar, in Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 491 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

54. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 65, extract 25, the Gangadasapratapavilasam (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

55. Krishnaswami Aiyangar, in Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 493 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

56. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 7 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

57. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 8, quoting the Burhan-i Ma’asir (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

58. Krishnaswami Aiyangar, in Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 494 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

59. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 101, quoting Ferishta (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

60. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 6 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

61. Fernao Nuniz, “Chronicle”, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 306 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

62. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 307 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

63. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 308 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

64. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 309 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

65. Krishnaswami Aiyangar, in Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 495 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

66. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 314 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

67. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 315 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

68. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 121 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

69. Domingos Paes, “Narrative”, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 247 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

70. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 316 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

71. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 130 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

72. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 131 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

73. Krishnaswami Aiyangar, in Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 497 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

74. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 116, the Rayavachakamu (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

75. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 133, the Amuktamalyada (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

76. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 132 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

77. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 134 and notes (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

78. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 135 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

79. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 136 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

80. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 122 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

81. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 132, extract 40, the Amuktamalyada (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

82. Krishnadeva Raya, Amuktamalyada, canto I, as printed in Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 135 (archive.org↗ (opens in a new tab)). The English translation is ours. ↩

83. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 390 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

84. Chenchiah and Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 70 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

85. Chenchiah and Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 72 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

86. G. R. Subramiah Pantulu, “Discursive Remarks on the Augustan Age of Telugu Literature”, Indian Antiquary XXVII (1898), p. 299 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

87. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 113, the Rayavachakamu (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

88. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 144, extract 45, Nadindla Gopa’s commentary on the Prabodhachandrodaya (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

89. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 146, extract 46, the Rajasekharacharitramu of Madayagari Mallana (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

90. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 149, extract 47, the Krishnarjunasamvadam of Nadindla Gopa (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

91. Chenchiah and Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 83 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

92. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 520 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

93. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 165 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

94. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 158, extract 53, the Achyutarayabhyudayam (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

95. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, pp. 11–12 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

96. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 166 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

97. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 167 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

98. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 367 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

99. Sewell, A Forgotten Empire (1900), pp. 170–171, quoting Ferishta (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

100. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 14 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

101. Krishnaswami Aiyangar, in Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 498 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

102. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 16 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

103. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 178, extract 56, the annals of Hande Anantapuram (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

104. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 182, extract 57, the Ramarajiyamu (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

105. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 184, the Ramarajiyamu (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

106. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 202 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

107. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 205 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

108. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 199 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

109. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 194, chapter IX (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

110. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 206 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

111. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 207 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

112. W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (1905), p. 20 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

113. Francis, Anantapur (1905), p. 21 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

114. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 250 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

115. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 254 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

116. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 255 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

117. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 260 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

118. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 19 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

119. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 217 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

120. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 218 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

121. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 239, extract 77, the Aminabad inscription of Amin Mulk (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

122. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 240 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

123. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 232, extract 73, the annals of Hande Anantapuram (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

124. Francis, Anantapur (1905), p. 22 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

125. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 229, extract 71, the Satyaparinayam of Ekamranatha (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

126. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 301, quoting a Jesuit letter of 1602 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

127. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 310 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

128. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 311 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

129. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 320 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

130. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 327 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

131. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 328 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

132. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 334 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

133. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 222, the letter of Manuel Barradas (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

134. Barradas, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 224 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

135. Barradas, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 223 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

136. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 20 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

137. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 21 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

138. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 22 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

139. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 278 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

140. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 279 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

141. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 389 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

142. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 373 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

143. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 385 and notes (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

144. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 386 and notes (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

145. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 112 and note, extract 38, the Rayavachakamu (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

146. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 179, the annals of Hande Anantapuram (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

147. H. Heras, The Aravidu Dynasty of Vijayanagara, Vol. I (1927), p. 135 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

148. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 81 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

149. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 84, quoting Nicolo Conti (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

150. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 73 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

151. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 88, quoting Abdur Razzaq (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

152. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 105, quoting Nikitin (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

153. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 208, quoting Federici (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

154. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 24, pedigree after Epigraphia Indica III (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

155. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), pp. 68–69, extract 26, the Srisailam plates of Virupaksha (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

156. Sewell, A Forgotten Empire (1900), pp. 212–213 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

157. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 403, notes to the pedigrees (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩