నరస నాయకుడు

నరస నాయకుడు తుళువ వంశపు సేనాని. 1492 నుంచి ఆయన సంరక్షకుడిగా విజయనగరాన్ని పాలించాడు.¹² సాళువ నరసింహుని యుద్ధాలన్నిటిలో ఆయన వెంట ఉన్నాడు; నరసింహుని మరణం తర్వాత ఆయన చిన్న కొడుకుల తరఫున రాజ్యాన్ని నడిపాడు.¹³⁴ వీర నరసింహుడు, కృష్ణదేవరాయలు, అచ్యుతరాయలు అనే ముగ్గురు రాజులకు ఆయన తండ్రి.⁵ విజయనగర సామ్రాజ్యం, సాళువ నరసింహరాయలు చూడండి.

కుటుంబం

నరసుడు సాళువ నరసింహుని సైన్యాధిపతి ఈశ్వర నాయకుని కొడుకు.⁶⁷ నరసింహుని ఆజ్ఞతో ఈశ్వరుడు కందుకూరు దగ్గర బీదర్ సుల్తాను అశ్వదళాన్ని పూర్తిగా నాశనం చేశాడని తెలుగు వరాహపురాణము చెబుతుంది.⁶ నంది తిమ్మన పారిజాతాపహరణము కూడా ఇదే చెబుతుంది.⁷

నరసుని రాణుల పేర్లు, వారి కొడుకుల పేర్లు రెండు కావ్యాల్లో ఉన్నాయి:⁵⁸

• వీర నరసింహుని తల్లి తిప్పాంబ⁵⁸
• కృష్ణదేవరాయల తల్లి నాగమాంబ⁵⁸
• అచ్యుతరాయల తల్లి ఓబాంబ⁵⁹

సూయెల్ తర్వాతి వంశవృక్షం కూడా ఈ ముగ్గురు రాణులనే తిప్పాజి, నాగల, ఓబాంబిక అని పేర్కొంటుంది.¹⁰ శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, అచ్యుతరాయలు చూడండి.

సాళువ నరసింహుని సేనాని

సాళువ నరసింహుని యుద్ధాల్లో పేరుపొందిన నలుగురు సేనానులను ఎస్. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ పేర్కొన్నారు: ఆరవీటి బుక్కరాజు, ఆయన కొడుకు రామరాజు, ఈశ్వర నాయకుడు, ఆయన కొడుకు నరసుడు.¹ వీరిలో నరసుడు బహుశా అందరికంటే చిన్నవాడు; అయ్యంగార్ దృష్టిలో అందరికంటే గొప్పవాడు కూడా.¹

కావ్యాలు చెప్పిన సంఘటనల వరుసనే కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ అనుసరించారు.¹¹ నరసుడు మొదట తండ్రి పక్కన బీదర్ సుల్తానుతో యుద్ధం చేశాడు.¹¹ తర్వాత తెలుగు దేశంలో యుద్ధాలు చేశాడు; బహుశా తన యజమానితో కలిసి గజపతికీ బహమనీ సుల్తానుకూ వ్యతిరేకంగా పోరాడాడు.¹¹ ఈ లెక్క ప్రకారం 1475లో ఆయన నరసింహునితో కలిసి గోదావరి ఒడ్డున ఉన్నాడు.¹¹ ఆయన యుద్ధ జీవితం 1450లలో మొదలైందని అయ్యంగార్ భావించారు.³

నరసుడు కవులను కూడా పోషించాడు. నంది మల్లయ్య, ఘంట సింగయ్యలు రాసిన తెలుగు వరాహపురాణము ఆయనకే అంకితమైంది.¹² వరలక్ష్మీకల్యాణము, నరసింహపురాణము అనే మరో రెండు గ్రంథాలు కూడా ఆయనకే అంకితమయ్యాయని ఆ కావ్యం చెబుతుంది.⁶

1487లో నరసింహుని సైన్యానికి నాయకుడైన నరసుడు చివరి సంగమ రాజును గద్దె దించి, తన యజమాని తరఫున పాలన చేపట్టాడని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ 1928లో రాశారు.¹³ రాజధానిని పట్టుకోమని నరసింహుడు నరసుని పంపాడని నీలకంఠ శాస్త్రి కూడా చెబుతారు.¹⁴ విరూపాక్షరాయలు చూడండి.

సంరక్షకుడు

మరణశయ్యపై సాళువ నరసింహుడు, తన కొడుకులు పెద్దవారయ్యే వరకు పాలించమని రాజ్యాన్ని నరసునికి అప్పగించాడని నూనిజ్ చెబుతాడు.⁴ ఇద్దరిలో ఎవరు పాలనకు తగినవాడో వాడికి సింహాసనం ఇవ్వమని కోరాడు.⁴ తిరుగుబాటు చేసిన మూడు కోటలు ఇంకా వశం కాలేదని కూడా గుర్తు చేశాడు: రాయచూరు, ఉదయగిరి, సూయెల్ కొండవీడు అని భావించిన మరొకటి.¹⁵⁴ నరసుడు తిరిగి గెలవాల్సిన కోటలు రాయచూరు, ఉమాగల్, ఉదయగిరి అని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ చెబుతారు.¹³

పట్టాభిషేకం జరిగిన కొద్ది కాలానికే పెద్ద కొడుకు చనిపోయాడు; నరసుడు చిన్న కొడుకు ఇమ్మడి నరసింహుని రాజును చేశాడు.¹⁶¹³ అన్న మరణానికి కారణమని నరసుడు నిందించిన ఒక సేనాని పక్షాన యువ రాజు నిలవడంతో, నరసుడు ఆయనపైకి సైన్యంతో వెళ్లాడు.¹⁶ ఆ తర్వాత నరసుడు రాజును 20,000 మంది కాపలాతో పెనుకొండలో ఉంచి, తానే రాజ్యాన్ని పాలించాడని నూనిజ్ చెబుతాడు.¹⁷ 1498 నాటి ఒక శాసనం ఆయనను రాజుకు మంత్రిగా కంటే భాగస్వామిగా పేర్కొంటుంది.¹⁸ ఇమ్మడి నరసింహరాయలు చూడండి.

సంరక్షకుడిగా చేసిన యుద్ధాలు

రాయచూరు అంతర్వేది (కృష్ణ, తుంగభద్రల మధ్య నేల)లో నరసుడు చేసిన యుద్ధాన్ని నీలకంఠ శాస్త్రి వివరిస్తారు.¹⁹ బీజాపూర్ యూసుఫ్ ఆదిల్ ఖాన్‌పై దాడి చేస్తే రాయచూరు, ముద్గల్‌లను ఇస్తానని 1492–93లో బహమనీ మంత్రి ఖాసిం బరీద్ నరసునికి మాట ఇచ్చాడు.¹⁹ నరసుని సైన్యం ఆ కోటల దాకా దేశాన్ని ధ్వంసం చేసింది.¹⁹ తర్వాత యూసుఫ్ ఆదిల్ ఖాన్ మాన్వి దగ్గర సంధి చర్చలకు నరసుని పిలిచి, మోసంతో దాడి చేశాడు.¹⁹ అయినా శాస్త్రి కథనం ప్రకారం అంతర్వేది 1502 వరకు విజయనగరం చేతిలోనే ఉంది.¹⁹

నరసుని కొడుకుల కోసం రాసిన కావ్యాలు దక్షిణానికీ పడమటికీ ఆయన చేసిన పెద్ద దండయాత్ర గురించి చెబుతాయి.⁷⁵²⁰ వాటి ప్రకారం ఆయన ఇవి చేశాడు:⁷⁵²⁰

• చోళ పాలకుని ఓడించి మదురై (అప్పుడు మధుర)ను తీసుకున్నాడు.
• రామేశ్వరంలో దానాలు చేశాడు.
• వరదలో ఉన్న కావేరిపై వంతెన కట్టించి నది దాటి శ్రీరంగపట్నాన్ని పట్టుకున్నాడు.
• పడమటి తీరంలోని గోకర్ణంలో దానాలు చేశాడు.
• మానవదుర్గం లేదా మాన్వి దగ్గర ఒక సుల్తాన్‌ను ఓడించి, అతను లొంగిపోయాక కోటను తిరిగి అతనికే ఇచ్చేశాడు.⁷⁵²⁰

మాన్వి యుద్ధం, సాళువ నరసింహుని మరణం తర్వాత 1493లోనే, సంరక్షకుడిగా నరసుడు యూసుఫ్ ఆదిల్ షాపై చేసిన దండయాత్రే అని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ భావించారు.³ దక్షిణ దండయాత్ర దాదాపు 1496లో, గోకర్ణ యాత్ర 1497లో జరిగాయని నీలకంఠ శాస్త్రి లెక్క.¹⁹²¹ దాదాపు 1499లో కొత్త గజపతి రాజు ప్రతాపరుద్రుడు దాడి చేశాడని, కానీ ఎవరికీ పెద్దగా లాభం దక్కలేదని కూడా ఆయన అంటారు.²¹

మరణం

నరసుడు యువ రాజును చంపించి, తానే రాజయ్యాడని నూనిజ్ చెబుతాడు.²²²³ నరసుడు విజయనగర సింహాసనం ఎక్కాడని పారిజాతాపహరణము కూడా అంటుంది.⁷ రాజు హత్య 1505లో జరిగిందని సూయెల్ తర్వాతి రచన చెబుతుంది.²⁴ ఆ తర్వాత నరసుడు సింహాసనం తీసుకున్నాడని, కానీ కొద్ది కాలంలోనే చనిపోయాడని కూడా అది అంటుంది.²⁴¹⁰

ఆధారాలు భిన్నంగా చెప్పే విషయాలు

• ఆయన తల్లి. వరదాంబికాపరిణయము, అచ్యుతరాయాభ్యుదయము ఆమె పేరు బుక్కమ అంటాయి.⁵²⁵ పారిజాతాపహరణము ఆమెను లక్కాంబ అంటుంది.⁷
• చోళుడు, మదురై. నరసుడు చోళ పాలకుని చంపాడని పారిజాతాపహరణము అంటే, చోళుడు బందీగా పట్టుబడి తర్వాత తప్పించుకున్నాడని వరదాంబికాపరిణయము అంటుంది.⁷²⁰ మదురై పాలకుడు యుద్ధం లేకుండానే లొంగిపోయాడని వరదాంబికాపరిణయము చెబుతుంది. నరసుడు దాని మరవ పాలకుని యుద్ధంలో చంపాడని అచ్యుతరాయాభ్యుదయము చెబుతుంది.⁵²⁰
• ఎప్పుడు చనిపోయాడు, రాజయ్యాడా. నరసుడు 1503లో చనిపోయాడని, చివరి వరకు సంరక్షకుడిగానే పాలించాడని నీలకంఠ శాస్త్రి అంటారు.²¹ ఆయన 1505లో చనిపోయాడని, సాళువ రాజును గద్దె దించింది ఆయన కొడుకు వీర నరసింహుడని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ (1928) అంటారు.²⁶ నరసుడు 1505లో సింహాసనం తీసుకుని కొద్ది కాలానికే చనిపోయాడని సూయెల్ తర్వాతి రచన చెబుతుంది.²⁴ నరసుడు అసలు సింహాసనం ఎక్కి ఉండకపోవచ్చని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ భావించారని సూయెల్ గుర్తించారు.²⁴

Footnotes

1. S. Krishnaswami Aiyangar (ed.), Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 8 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

2. Nilakanta Sastri, A History of South India, 3rd ed. (1966), p. 274 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

3. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 10 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

4. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 308 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

5. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 108, extract 36, the Achyutarayabhyudayam of Rajanatha (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

6. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 88, the Varahapuranamu (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

7. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 106, extract 35, the Parijatapaharanamu of Nandi Timmana (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

8. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), pp. 109–110, extract 37, the Amuktamalyada (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

9. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 172, the Varadambikaparinayam (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

10. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 401, pedigrees of the second and third dynasties (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

11. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 9 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

12. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 87, the Varahapuranamu of Nandi Mallayya and Ghanta Singayya (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

13. S. Krishnaswami Aiyangar, “Hindu States in Southern India”, in Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 494 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

14. K. A. Nilakanta Sastri, A History of South India from Prehistoric Times to the Fall of Vijayanagar, 3rd ed. (1966), p. 273 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

15. Fernao Nuniz, “Chronicle”, in Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar) (1900), p. 307 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

16. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 309 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

17. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 310 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

18. Robert Sewell, ed. S. Krishnaswami Aiyangar, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 233 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

19. Nilakanta Sastri, A History of South India, 3rd ed. (1966), p. 275 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

20. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 171, the Varadambikaparinayam and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

21. Nilakanta Sastri, A History of South India, 3rd ed. (1966), p. 276 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³

22. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 313 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

23. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 314 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

24. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 235 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

25. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 170, extract 55, the Varadambikaparinayam of Tirumalamba (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

26. Krishnaswami Aiyangar, in Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 495 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩