విజయనగరం, కుతుబ్ షాహీలు

విజయనగరం రాయలసీమను పాలిస్తూ తీరం కోసం పోరాడుతుంది. గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీలు తెలంగాణను, కృష్ణా–గోదావరి తీరాన్ని, తళ్లికోట (1565) తర్వాత కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్న భూములను తీసుకుని, హైదరాబాద్‌ను స్థాపిస్తారు. 1687లో మొఘలులు గోల్కొండను జయించడంతో ఈ కాలం ముగుస్తుంది.

ఒక్క చూపులో

వరంగల్ పతనం తర్వాత రెండు రకాల రాజ్యాలు తెలుగు దేశంలో ఎక్కువ భాగాన్ని పంచుకున్నాయి. విజయనగరం రాయలసీమను పాలించి, తీరం కోసం పోరాడింది. ఉత్తరాన, తూర్పున బహమనీల తెలింగాణ రాష్ట్రం 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో గోల్కొండ సుల్తానుల రాజ్యం అయింది.^1,2,3
శ్రీకృష్ణదేవరాయల (1509–1530) కాలంలో విజయనగరం శిఖరానికి చేరింది. అతను ఒడిశా గజపతి రాజు నుండి ఉదయగిరి, కొండవీడు, రాజమహేంద్రవరం వరకు ఉన్న ప్రాంతాన్ని తీసుకున్నాడు.^2,9
మిత్ర సుల్తానులు 1565 జనవరి 23న తళ్లికోట దగ్గర విజయనగరాన్ని ఓడించారు. ఆ తర్వాత గోల్కొండ కృష్ణా దాటి దక్షిణానికి ముందుకు వెళ్లింది. 1579లో అది కొండవీడును, కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్న కోటలను తీసుకుంది.^4,5
సుమారు 1589–91లో మహమ్మద్ కులీ ఆస్థానాన్ని తన కొత్త నగరం భాగ్‌నగర్‌కు, తర్వాతి హైదరాబాద్‌కు, మార్చాడు. 1687లో ఔరంగజేబు గోల్కొండను ఎనిమిది నెలలకు పైగా ముట్టడించాడు. లోపలి నుండి తెరిచిన ఒక ద్వారం గుండా కోట పడిపోయింది.^6,21

పూర్తి చార్టు కోసం పక్కకు జరపండి; వివరాల కోసం ఏదైనా పట్టీని తాకండి.

ప్రతి పట్టీ ఒక ప్రాంతాన్ని పాలించిన శక్తి; కాలం ఎడమ నుంచి కుడికి. గీతల అంచు = సుమారు తేదీలు. వివరాల కోసం పట్టీని ఎంచుకోండి.

జాబితాగా చూపించు

కాకతీయులు క్రీ.శ. 1163–1323

తెలంగాణ: కాకతీయులు (సుమారు క్రీ.శ. 1163–1323)
కోస్తా ఆంధ్ర: తూర్పు గాంగులు (సుమారు క్రీ.శ. 537–1434) · కోన, పల్నాటి హైహయులు (సుమారు క్రీ.శ. 1073–1364) · ధరణికోట కోట వంశం (సుమారు క్రీ.శ. 1100–1276) · పొత్తపి, నెల్లూరు తెలుగు చోడులు (సుమారు క్రీ.శ. 1106–1316) · తంజావూరు చోళులు (సుమారు క్రీ.శ. 1135–1264) · కాకతీయులు (సుమారు క్రీ.శ. 1185–1323) · పాండ్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 1260–1264)
రాయలసీమ: తంజావూరు చోళులు (సుమారు క్రీ.శ. 985–1268) · పాండ్యులు (క్రీ.శ. 1285–1293) · పొత్తపి, నెల్లూరు తెలుగు చోడులు (సుమారు క్రీ.శ. 1120–1268) · హొయసలులు (సుమారు క్రీ.శ. 1178–1342) · కాకతీయులు (సుమారు క్రీ.శ. 1250–1323)

నాయకులు, రెడ్డి రాజులు, బహమనీలు క్రీ.శ. 1323–1518

తెలంగాణ: ముసునూరి నాయకులు (సుమారు క్రీ.శ. 1336–1368) · గజపతులు (సుమారు క్రీ.శ. 1459–1461) · బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1489–1686) · ఢిల్లీ సుల్తానులు (తుగ్లక్‌లు) (సుమారు క్రీ.శ. 1323–1336) · బహమనీ సుల్తానులు (సుమారు క్రీ.శ. 1347–1518) · రేచర్ల వెలమలు (సుమారు క్రీ.శ. 1361–1475) · షితాబ్ ఖాన్ (సీతాపతి) (సుమారు క్రీ.శ. 1504–1516)
కోస్తా ఆంధ్ర: తూర్పు గాంగులు (సుమారు క్రీ.శ. 537–1434) · గజపతులు (సుమారు క్రీ.శ. 1446–1571) · కోన, పల్నాటి హైహయులు (సుమారు క్రీ.శ. 1073–1364) · రాజమహేంద్రవరం రెడ్డి రాజులు (సుమారు క్రీ.శ. 1386–1448) · బహమనీ సుల్తానులు (సుమారు క్రీ.శ. 1471–1489) · ఢిల్లీ సుల్తానులు (తుగ్లక్‌లు) (సుమారు క్రీ.శ. 1323–1326) · విజయనగర సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1350–1579) · కొండవీటి రెడ్డి రాజులు (సుమారు క్రీ.శ. 1325–1424) · ముసునూరి నాయకులు (సుమారు క్రీ.శ. 1325–1346)
రాయలసీమ: విజయనగర సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1336–1646) · కొండవీటి రెడ్డి రాజులు (సుమారు క్రీ.శ. 1346–1386) · హొయసలులు (సుమారు క్రీ.శ. 1178–1342)

విజయనగరం, కుతుబ్ షాహీలు క్రీ.శ. 1336–1687

తెలంగాణ: ముసునూరి నాయకులు (సుమారు క్రీ.శ. 1336–1368) · గజపతులు (సుమారు క్రీ.శ. 1459–1461) · బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1489–1686) · బహమనీ సుల్తానులు (సుమారు క్రీ.శ. 1347–1518) · విజయనగర సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1563–1565) · రేచర్ల వెలమలు (సుమారు క్రీ.శ. 1361–1475) · కుతుబ్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1518–1687) · షితాబ్ ఖాన్ (సీతాపతి) (సుమారు క్రీ.శ. 1504–1516)
కోస్తా ఆంధ్ర: తూర్పు గాంగులు (సుమారు క్రీ.శ. 537–1434) · గజపతులు (సుమారు క్రీ.శ. 1446–1571) · కోన, పల్నాటి హైహయులు (సుమారు క్రీ.శ. 1073–1364) · రాజమహేంద్రవరం రెడ్డి రాజులు (సుమారు క్రీ.శ. 1386–1448) · బహమనీ సుల్తానులు (సుమారు క్రీ.శ. 1471–1489) · కుతుబ్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1524–1687) · విజయనగర సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1350–1579) · కొండవీటి రెడ్డి రాజులు (సుమారు క్రీ.శ. 1325–1424) · ముసునూరి నాయకులు (సుమారు క్రీ.శ. 1325–1346)
రాయలసీమ: విజయనగర సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1336–1646) · మరాఠాలు (సుమారు క్రీ.శ. 1677–1687) · కొండవీటి రెడ్డి రాజులు (సుమారు క్రీ.శ. 1346–1386) · బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1568–1686) · హొయసలులు (సుమారు క్రీ.శ. 1178–1342) · కుతుబ్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1579–1687) · మొఘల్ సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1686–1724)

మొఘలులు, అసఫ్ జాహీలు, బ్రిటిష్ పాలన క్రీ.శ. 1687–1948

తెలంగాణ: అసఫ్ జాహీలు (క్రీ.శ. 1724–1948) · మొఘల్ సామ్రాజ్యం (క్రీ.శ. 1687–1724)
కోస్తా ఆంధ్ర: మొఘల్ సామ్రాజ్యం (క్రీ.శ. 1687–1724) · ఫ్రెంచి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1750–1759) · ఆర్కాటు నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1710–1801) · అసఫ్ జాహీలు (క్రీ.శ. 1724–1753) · ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1759–1858)
రాయలసీమ: కర్నూలు నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1690–1839) · ఆర్కాటు నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1710–1801) · కడప నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1714–1779) · మొఘల్ సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1686–1724) · గుత్తి మురారిరావు ఘోర్పడే (సుమారు క్రీ.శ. 1741–1776) · బనగానపల్లె సంస్థానం (సుమారు క్రీ.శ. 1724–1948) · అసఫ్ జాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1724–1800) · మరాఠాలు (సుమారు క్రీ.శ. 1743–1774) · మైసూరు (హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్) (సుమారు క్రీ.శ. 1762–1799)

రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాలు సుల్తానత్‌లు వలస పాలనలు అనిశ్చిత లేదా వివాదాస్పద తేదీలు ముందుగా మరో ప్రాంతంలో

The Charminar in Hyderabad against a deep blue sky, with its four minarets and large arches. · DidierTais (opens in a new tab) · CC BY-SA 3.0 (opens in a new tab)

వరంగల్ పతనం తర్వాత మూడున్నర శతాబ్దాల పాటు రెండు రకాల రాజ్యాలు తెలుగు దేశంలో ఎక్కువ భాగాన్ని పంచుకున్నాయి. నైరుతిలో హిందూ సామ్రాజ్యం విజయనగరం తుంగభద్ర తీరంలోని తన రాజధాని నుండి రాయలసీమను పాలించింది. తీరం కోసం పోరాడింది.¹² ఉత్తరాన, తూర్పున బహమనీల తెలింగాణ రాష్ట్రం 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కుతుబ్ షాహీల పాలనలో గోల్కొండ సుల్తానుల రాజ్యం అయింది.³

1565లో తళ్లికోట వద్ద విజయనగరం ఓడిపోయింది.⁴ ఆ తర్వాత గోల్కొండ కృష్ణా దాటి దక్షిణానికి ముందుకు వెళ్లింది.⁴⁵ 1687లో మొఘలులు జయించే వరకు తెలుగు మాట్లాడే భూములన్నీ దాదాపుగా దాని చేతిలోనే ఉన్నాయి.⁶

విజయనగరం, తెలుగు దేశం

రాబర్ట్ సూయెల్ విజయనగర నగర స్థాపనను సుమారు 1335 నాటిదిగా చెబుతారు.⁷ అనంతపురం గెజిటీర్ ప్రకారం, సామ్రాజ్యపు గొప్ప కట్టడాల్లో ఎక్కువ భాగం రాజధాని దగ్గరి బళ్లారి జిల్లాలో ఉన్నాయి.⁸ అనంతపురంలో విజయనగర పాలన గుర్తులు గుత్తి, పెనుకొండ కోటల్లోని కొన్ని భాగాలు, శాసనాల్లో నమోదైన ఆలయ దానాలు.⁸ వంద సంవత్సరాలకు పైగా రాజ్యం రాయచూరు దోఆబ్ కోసం, అంటే కృష్ణా, తుంగభద్రల మధ్య భూమి కోసం, బహమనీ సుల్తానులతో పోరాడింది.¹

శ్రీకృష్ణదేవరాయల (1509–1530) కాలంలో సామ్రాజ్యం శిఖరానికి చేరింది.⁹ సూయెల్ పోర్చుగీసు రచయిత నూనిజ్ కథనాన్ని శాసనాలతో కలిపారు. వీటి ఆధారంగా తూర్పు తీరంలో ఒడిశా గజపతి రాజుకు వ్యతిరేకంగా రాయలు చేసిన దండయాత్రలను ఆయన వర్ణిస్తారు.² కృష్ణదేవరాయలు ఈ ప్రదేశాలను తీసుకున్నాడు:²

నెల్లూరులోని ఉదయగిరి (1513 నుండి)
కొండవీడు (1515)
కొండపల్లి, రాజమహేంద్రవరం వరకు ఉన్న ప్రాంతం²

అతను ఒడిశా రాజు కుమార్తెను కూడా పెళ్లి చేసుకున్నాడు.² అతను విశాఖపట్నం (అప్పుడు విజాగపటం) జిల్లాలోని పొట్నూరు వరకు ఉత్తరానికి వెళ్లి, అక్కడ విజయ స్తంభాన్ని నిలిపాడని గోదావరి గెజిటీర్ చెబుతుంది.¹⁰ కృష్ణా జిల్లా మాన్యువల్ అతని ఆస్థానంలోని “ఎనిమిది మంది కవుల బృందం” పేర్లు చెబుతుంది. వారిలో అల్లసాని పెద్దన, తెనాలి రామలింగం ఉన్నారు.¹¹

గోల్కొండ విజయాలు

గోల్కొండ స్థాపకుడు సుల్తాన్ కులీ తెలంగాణ కొండ కోటలను తీసుకున్నాడు.³ అతను ఖమ్మం సీతాపతిని, గజపతి సైన్యాన్ని ఓడించాడు. గోదావరిని ఒడిశాతో తన సరిహద్దుగా నిర్ణయించే ఒప్పందం చేసుకున్నాడు.³ కొండవీడు కోసం, కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్న కోటల కోసం అతను విజయనగరంతో పోరాడాడు. ఈ పోరాటం సుమారు 1512 నుండి 1534 వరకు సాగిందని సూయెల్ తేల్చారు.¹²

అతని కుమారుడు ఇబ్రహీం (1550–1580) విజయనగరంలో చాలా సంవత్సరాలు అతిథిగా గడిపాడు.¹³ కానీ ఒక దండయాత్ర గోల్కొండ శివార్ల వరకు వచ్చింది. దాని తర్వాత అతను కోటను రాతితో మళ్లీ కట్టించాడు.¹³ తర్వాత అప్పుడు విజయనగరానికి అసలు పాలకుడిగా ఉన్న రామరాయలకు వ్యతిరేకంగా దక్కన్ సుల్తానుల కూటమిని ఏర్పాటు చేయడంలో అతను సహాయం చేశాడు.¹³

తళ్లికోట, ఆ తర్వాత

బీజాపూర్, అహ్మద్‌నగర్, గోల్కొండ, బీదర్ మిత్ర సుల్తానులు 1565 జనవరి 23న తళ్లికోట దగ్గర రామరాయల సైన్యాన్ని ఎదుర్కొన్నారు.⁴ అనంతపురం గెజిటీర్ ఆ యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తుంది. సుల్తానుల గుంపుగా ఉన్న ఫిరంగులు విజయనగర సైన్యం మధ్య భాగాన్ని ఛేదించాయి. రామరాయలను పట్టుకుని తల నరికారు.⁴ గెలిచినవారు తర్వాతి ఐదు నెలలు రాజధానిని ధ్వంసం చేస్తూ గడిపారని గెజిటీర్ జోడిస్తుంది.⁴

బతికి ఉన్న సోదరుడు తిరుమల, కీలుబొమ్మ రాజు సదాశివుడిని, ఖజానాను తీసుకుని పెనుకొండకు పారిపోయాడు.¹⁴ మిగిలిన సామ్రాజ్యానికి పెనుకొండ రాజధాని అయింది. తిరుమల కుమారుడు రంగ ఉత్తర ఆర్కాటులోని చంద్రగిరికి మారాడు.¹⁴ బీజాపూర్ 1577లో పెనుకొండను ముట్టడించి విఫలమైంది. గోల్కొండ 1589లో అలాగే చేసింది.¹⁵ 1646లో గోల్కొండ చంద్రగిరినే తీసుకుందని గెజిటీర్ చెబుతుంది.¹⁵

గోల్కొండ ఈ విజయాన్ని ముందుకు వెళ్లడానికి వాడుకుంది. దాని సేనాని రఫత్ ఖాన్ హిజ్రీ 979లో (1571–72; హిజ్రీ అనేది సంవత్సరాలు లెక్కించే ఇస్లామిక్ పద్ధతి) రాజమహేంద్రవరాన్ని తీసుకుని, తీరం వెంబడి ఉత్తరానికి ముందుకు వెళ్లాడు.¹⁶ 1579లో గోల్కొండ కొండవీడును, కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్న కోటలను తీసుకుంది.⁵ “సముద్ర తీరం నుండి విజయనగర (Beejanuggur) సరిహద్దు వరకు” ఉన్న దేశమంతా ఆక్రమించబడిందని చరిత్ర గ్రంథం చెప్పుకుంటుంది.⁵

మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా (1580–1612) కాలంలో గోల్కొండ సేనలు ఇప్పటి కర్నూలు, కడప (అప్పుడు కడ్డపా) ప్రాంతాల్లో దండయాత్రలు చేశాయి.¹⁷ అవి నంద్యాలను తీసుకున్నాయి. గండికోట లొంగుబాటును పొందాయి.¹⁷

థామస్ మన్రో దత్త మండలాలకు మొదటి బ్రిటిష్ కలెక్టర్.¹⁸ 1801లో ఆయన గుర్రంకొండ, కంభం, కడప వంటి తూర్పు తాలూకాల గురించి నివేదించారు.¹⁸ అక్కడ ప్రామాణిక భూమి శిస్తు, కామిల్, 17వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, ఆ ప్రాంతం గోల్కొండ చేతికి వచ్చిన కొద్దికాలానికే ప్రారంభించిన ఒక సర్వే మీద ఆధారపడింది.¹⁸ పంటలో సగాన్ని డబ్బుగా మార్చి తీసుకోవడం దాని లక్ష్యం.¹⁸

తళ్లికోట తర్వాత రాయలసీమ

1565 తర్వాత సుల్తానులు తమ ప్రాంతాలను ఎలా పంచుకున్నారో అనంతపురం గెజిటీర్ వర్ణిస్తుంది.¹⁹ బీజాపూర్ కృష్ణా దాటి దక్షిణాన బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంతం వైపు తిరిగింది.¹⁹ పెనుకొండ 1577లో బీజాపూర్‌ను, 1589లో గోల్కొండను ఎదిరించి నిలిచింది.¹⁵ 1589లో చన్నపట్న నాయకుడు జగదేవరాయలు గోల్కొండ సైన్యాన్ని వెళ్లగొట్టాడని గెజిటీర్ చెబుతుంది. తర్వాత ఆ కోట పడిపోయింది. దానితో గుత్తి, చివరికి జిల్లా మొత్తం పడిపోయాయి.¹⁵

ముస్లిం రాజులు ఈ ప్రాంతాన్ని గవర్నర్ల ద్వారా గానీ పాలెగాళ్ల (స్థానిక సైనిక నాయకులు) ద్వారా గానీ పాలించారు.²⁰ గెజిటీర్ మాటల్లో వీరు “స్థానిక నాయకులు”. వారు సుల్తానుల ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించి కప్పం కట్టారు. కానీ మిగతా విషయాల్లో “దాదాపు స్వతంత్ర అధికారంలో” ఉన్నారు.²⁰ వారిలో ముఖ్యులు అనంతపురానికి చెందిన హండే కుటుంబం.²⁰

గోల్కొండ రాజ్యం

సుమారు 1589–91లో మహమ్మద్ కులీ ఆస్థానాన్ని గోల్కొండ నుండి తన కొత్త నగరం భాగ్‌నగర్‌కు, తర్వాతి హైదరాబాద్‌కు, మార్చాడు.²¹ డబ్ల్యూ. హెచ్. మోర్‌ల్యాండ్ (W. H. Moreland) డచ్, ఇంగ్లీషు నివేదికల ఆధారంగా 1610లు, 1620లలోని రాజ్యాన్ని వర్ణించారు.²² ఆయన ఈ లక్షణాలను పేర్కొంటారు:²²

అప్పుడు వెల్లూరు నుండి పాలించబడుతున్న విజయనగరంతో దాని దక్షిణ సరిహద్దు పెన్నా నది.
ఆస్థానంలో ముఖ్య పదవులను పారసీకులు నిర్వహించారు.
జిల్లా గవర్నర్ పదవులను ఏటా ఎక్కువ ధర చెప్పినవారికి గుత్తకు (అద్దెకు) ఇచ్చేవారు.
ప్రజలు దాదాపు అందరూ హిందువులు, తెలుగు మాట్లాడేవారు. పెద్ద ఎత్తున ఇస్లాంలోకి మతమార్పిడి జరిగినట్లు ఆయనకు ఏ రికార్డూ దొరకలేదు.
దేశం ముఖ్యంగా వ్యవసాయంతో బతికింది. ఎగుమతి కోసం నేత, కొల్లూరులో వజ్రాల గనులు కూడా ఉన్నాయి.²²

తావెర్నియర్ (Tavernier) చెరువుల దేశాన్ని వర్ణించాడు. వాలు ప్రాంతాలకు ఆనకట్టలు వేసి చేసిన ఆ చెరువులు వర్షాల తర్వాత పొలాలకు నీరు పెట్టేవి.²³ ఇబ్రహీం కాలంలో “తెలింగాణ, ఈజిప్టు లాగా, ప్రపంచమంతటికీ సంత అయింది” అని గోల్కొండ చరిత్ర గొప్పగా చెప్పుకుంది.²⁴

గోల్కొండ ఆస్థానంలో తెలుగు

గోల్కొండ ఆస్థాన భాష పారసీ. కానీ రాజ్యపు ఉద్యోగుల్లో ప్రతి స్థాయిలోనూ తెలుగు, ఇతర హిందూ అధికారులు ఉన్నారు.²⁵ గోల్కొండ చరిత్ర వారిలో ముగ్గురి పేర్లు చెబుతుంది:²⁵

కోటలను కాపాడిన హిందూ పదాతి దళానికి నాయకుడు జగదేవరావు, అతను కొంతకాలం రాజ్యంలో ప్రధాన అధికారిగా ఉన్నాడు
ఇబ్రహీం పాలన చివర్లో ప్రభుత్వాన్ని నడిపిన మంత్రి, మురహరిరావు అనే బ్రాహ్మణుడు
రాజమహేంద్రవరం లొంగుబాటును ఏర్పాటు చేసిన హిందూ గణకుడు ఎల్లు పండితుడు²⁵

చివరి రాజు కాలంలో ముఖ్యమంత్రులు సోదరులు మాదన్న, అక్కన్న.²⁶ తెలుగు కవి అద్దంకి గంగాధరుడు తన తపతీ సంవరణోపాఖ్యానమును ఇబ్రహీం కుతుబ్ షాకు అంకితం చేశాడు.²⁷

హైదరాబాద్‌లోని మక్కా మసీదు పనిని మీర్ ఫైజుల్లా బేగ్, చౌదరి రంగయ్య కలిసి పర్యవేక్షించారు.²⁸ గోల్కొండలోని మూసా బురుజు 1666–67లో పూర్తయింది. దానిపై నిర్మాణ రికార్డు పారసీ, తెలుగు రెండు భాషల్లోనూ ఉంది.²⁹

మొఘలులు

మొఘల్ సామ్రాజ్యం ఉత్తరం నుండి దక్కన్‌కు చేరింది. 1635లో అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా షాజహాన్ నుండి ఒక ఫర్మానా (రాజాజ్ఞ) ను అంగీకరించాడు.³⁰ శుక్రవారపు ప్రసంగాన్ని (ఖుత్బా) చక్రవర్తి పేరుతో చదివించాడు. అతని పేరుతో నాణేలు ముద్రించాడు.³⁰ గోల్కొండ మొఘలులకు ఏటా 200,000 వరహాలు (బంగారు నాణేలు) కప్పం కట్టిందని తావెర్నియర్ చెబుతాడు.³¹

1655–56లో అసంతృప్తిగా ఉన్న మంత్రి మీర్ జుమ్లా యువరాజు ఔరంగజేబును పిలిపించాడు.³² ఔరంగజేబు హైదరాబాద్‌ను దోచుకుని గోల్కొండను ముట్టడించాడు. ఒక చెల్లింపు, ఒక వివాహంతో శాంతిని కొనుక్కున్నారు.³²

1687లో ఔరంగజేబు స్వయంగా చివరి రాజు అబుల్ హసన్ తానీషాను గోల్కొండలో ముట్టడించాడు.⁶ ఎనిమిది నెలలకు పైగా గడిచాక, లోపలి నుండి తెరిచిన ఒక ద్వారం గుండా కోటను తీసుకున్నారు. రాజును ఖైదీగా దౌలతాబాద్‌కు పంపారు.⁶ అబుల్ హసన్ తానీషా, గోల్కొండ కోట పేజీలు చూడండి.

ఆధారాల గురించి

ఇక్కడి విజయనగర కథ ముఖ్యంగా సూయెల్ మీద ఆధారపడింది. ఆయన పోర్చుగీసు చరిత్రలు, పారసీ చరిత్రలు, శాసనాలను కలిపారు. మద్రాసు జిల్లా గెజిటీర్ల మీద కూడా అది ఆధారపడింది. గోల్కొండ కథ ఫెరిష్తా మీద, బ్రిగ్స్ అనువదించిన పేరు తెలియని రచయిత గోల్కొండ చరిత్ర మీద, తావెర్నియర్ ప్రయాణాల మీద, డచ్, ఇంగ్లీషు నివేదికలకు మోర్‌ల్యాండ్ చేసిన ప్రచురణ మీద ఆధారపడింది. పారసీ చరిత్రలు విజయనగరంపై యుద్ధాలను మత యుద్ధాలుగా వర్ణిస్తాయి. ఆలయాల ధ్వంసాన్ని గర్వంగా చెప్పుకుంటాయి. మరోవైపు, రామరాయలు సుల్తానులను “తన కాళ్ల కింద మట్టిలా” చూశాడని అనంతపురం గెజిటీర్ ఆరోపిస్తుంది.³³ ఇవి ఏకపక్ష అభిప్రాయాలు. వాటిని అలాగే చెబుతున్నాం.

Francis, Anantapur (1905), p. 18 (archive.org (opens in a new tab)); Sewell, A Forgotten Empire (1900), chs. 3–8 (Gutenberg (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Sewell, A Forgotten Empire (1900), ch. 10 (Gutenberg (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Golconda chronicle, in Muhammad Qasim Ferishta, tr. John Briggs, History of the Rise of the Mahomedan Power in India, Vol. III (1829), pp. 354–364 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Francis, Anantapur (1905), pp. 19–20 (archive.org (opens in a new tab)); Briggs, Rise of the Mahomedan Power, Vol. III (1829), pp. 413–414 (archive.org (opens in a new tab)); on Bidar’s part, Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Briggs, Rise of the Mahomedan Power, Vol. III (1829), pp. 437–438 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
J. D. B. Gribble, A History of the Deccan, Vol. I (1896), pp. 304–309 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Robert Sewell, A Forgotten Empire (1900), ch. 3 (Gutenberg (opens in a new tab)). ↩
W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (1905), p. 18 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Francis, Anantapur (1905), p. 18 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 27 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), p. 12 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Sewell, A Forgotten Empire (1900), ch. 10 (Gutenberg (opens in a new tab)); Mackenzie, Kistna District (1883), pp. 26–28 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Briggs, Rise of the Mahomedan Power, Vol. III (1829), pp. 380–381, 409, 413 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Francis, Anantapur (1905), pp. 20–21 (archive.org (opens in a new tab)); Sewell, A Forgotten Empire (1900), ch. 16 (Gutenberg (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Francis, Anantapur (1905), pp. 21–22 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Briggs, Rise of the Mahomedan Power, Vol. III (1829), pp. 421–426 (archive.org (opens in a new tab)); Hemingway, Godavari (1907), p. 28 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Briggs, Rise of the Mahomedan Power, Vol. III (1829), pp. 452–456 (archive.org (opens in a new tab)); Sewell, A Forgotten Empire (1900), ch. 16 (Gutenberg (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Francis, Anantapur (1905), pp. 102–103, quoting Munro’s letter of 12 August 1801 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Francis, Anantapur (1905), p. 21 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Francis, Anantapur (1905), p. 22 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Briggs, Rise of the Mahomedan Power, Vol. III (1829), p. 451 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
W. H. Moreland (ed.), Relations of Golconda in the Early Seventeenth Century (1931), pp. xvi–xviii (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Jean-Baptiste Tavernier, tr. V. Ball, Travels in India, Vol. I (1889), p. 150 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Briggs, Rise of the Mahomedan Power, Vol. III (1829), p. 446 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Briggs, Rise of the Mahomedan Power, Vol. III (1829), pp. 384, 390, 423, 444 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Gribble, History of the Deccan (1896), p. 299 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Hirananda Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), p. 12 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Syed Ali Asgar Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), pp. 39–40 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Bilgrami, Landmarks (1927), pp. 153–156 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 14 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Tavernier, Travels in India, Vol. I (1889), p. 161 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Tavernier, Travels in India, Vol. I (1889), pp. 164–169 (archive.org (opens in a new tab)); Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 14 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Francis, Anantapur (1905), p. 19 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

ముఖ్య ఘట్టాలు

రాజ్యం ఆవిర్భావం
రాజ్యం ముగింపు
శాసనం
కట్టడం

సు. 1336రాజ్యం ముగింపు:ఢిల్లీ సుల్తానులు (తుగ్లక్‌లు)
సు. 1336రాజ్యం ఆవిర్భావం:విజయనగర సామ్రాజ్యం
సు. 1342రాజ్యం ముగింపు:హొయసలులు
1345శాసనం:వేముని మద్రాసు మ్యూజియం తామ్రశాసనం (1345)
1346శాసనం:కాపయ నాయకుని గురజ తామ్రశాసనం (1346)
1346శాసనం:ప్రోలయ వేముని పువ్వాడ తామ్రశాసనం (1346)
సు. 1347రాజ్యం ఆవిర్భావం:బహమనీ సుల్తానులు
1354శాసనం:పెనుకొండ కోట శాసనం (1354)
1354కట్టడం:పెనుకొండ కోట, గగన్ మహల్
సు. 1355శాసనం:మొదటి బుక్కరాయల గుత్తి శిలాశాసనం
1356శాసనం:రెండవ సంగముని బిట్రగుంట దానశాసనం (1356)
1357శాసనం:కాపయ నాయకుని కాలపు పిల్లలమర్రి శాసనం (1357)
1358శాసనం:అనవోతారెడ్డి కోడూరు తామ్రశాసనం (1358)
సు. 1360కట్టడం:కొండపల్లి కోట
సు. 1361రాజ్యం ఆవిర్భావం:రేచర్ల వెలమలు
సు. 1364రాజ్యం ముగింపు:కోన, పల్నాటి హైహయులు
1364శాసనం:బుక్కరాయసముద్రం చెరువు శాసనం (1364)
1365శాసనం:అనపోతుని రాచకొండ శాసనాలు (1365)
సు. 1368రాజ్యం ముగింపు:ముసునూరి నాయకులు
1369శాసనం:ఐనవోలు శాసనం (రేచర్ల అనపోతానాయకుడు)
సు. 1374శాసనం:అనవేముని నడుపూరు తామ్రశాసనం
1374శాసనం:అనవేముని పచ్చని తాడిపర్రు తామ్రశాసనం (1374)
1375శాసనం:వెన్నుని కందికొండ శాసనం (1375)
1377శాసనం:మాదా నాయకుని ఉమామహేశ్వరం శాసనం (1377)
1378శాసనం:అనవేముని పెదపలకలూరు తామ్రశాసనం (1378)
1380శాసనం:అనవేముని వానపల్లి తామ్రశాసనం (1380)
సు. 1386రాజ్యం ఆవిర్భావం:రాజమహేంద్రవరం రెడ్డి రాజులు
1410శాసనం:పెదకోమటి వేముని ఫిరంగిపురం స్తంభ శాసనం (1410)
1411శాసనం:కాటయ వేముని తొత్తరమూడి తామ్రశాసనం (1411)
సు. 1424రాజ్యం ముగింపు:కొండవీటి రెడ్డి రాజులు
1429శాసనం:నాగాంబ దేవలనగరం శాసనం (1429)
1431శాసనం:అల్లయ దొడ్డని కొంకుదురు తామ్రశాసనం (1431)
సు. 1434రాజ్యం ముగింపు:తూర్పు గాంగులు
1434శాసనం:అల్లయ వేముని వేమవరం తామ్రశాసనం (1434)
సు. 1446రాజ్యం ఆవిర్భావం:గజపతులు
సు. 1448రాజ్యం ముగింపు:రాజమహేంద్రవరం రెడ్డి రాజులు
1452శాసనం:శ్రీకూర్మంలోని గజపతుల శాసనాలు (1452–1503)
సు. 1455శాసనం:గణదేవుని కొండవీడు శాసనం (1455)
1456శాసనం:రఘుదేవుని రఘుదేవపురం, దొరపాలెం శాసనాలు (1455–56)
1458శాసనం:కపిలేశ్వరుని వెలిగలని శాసనం (1458)
1460శాసనం:హంవీరుడు, రఘుదేవుల వరంగల్ శాసనాలు (1460)
1461శాసనం:హంబీరుని చిరువ్రోలి శాసనం (1461)
1464శాసనం:ధర్మారావు సాయంపేట శాసనం (1464)
సు. 1475రాజ్యం ముగింపు:రేచర్ల వెలమలు
1484శాసనం:రాచకొండ మసీదు శాసనం (1484)
1489శాసనం:పురుషోత్తముని పోతవరం శాసనం (1489)
సు. 1489రాజ్యం ఆవిర్భావం:బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు
1504శాసనం:షితాబ్ ఖాన్ ఓరుగల్లు స్తంభ శాసనం (1504)
సు. 1504కట్టడం:ఓరుగల్లు కోటలో షితాబ్ ఖాన్ మహలు
సు. 1504రాజ్యం ఆవిర్భావం:షితాబ్ ఖాన్ (సీతాపతి)
సు. 1510శాసనం:ప్రతాపరుద్ర గజపతి వెలిచెర్ల శాసనం (1510 లేదా 1511)
1513శాసనం:కృష్ణదేవరాయలు, ఆయన రాణుల తిరుమల శాసనాలు (1513–1514)
1515శాసనం:కృష్ణదేవరాయల అమరావతి శాసనం (1515)
1515శాసనం:మంగళగిరి, కాజ స్తంభ శాసనాలు (1515–1518)
సు. 1516రాజ్యం ముగింపు:షితాబ్ ఖాన్ (సీతాపతి)
1516శాసనం:కృష్ణదేవరాయల సింహాచలం శాసనాలు (1516–1519)
1516శాసనం:కృష్ణదేవరాయల శ్రీకాళహస్తి శాసనం (1516)
1516కట్టడం:శ్రీకాళహస్తీశ్వర ఆలయం, శ్రీకాళహస్తి
సు. 1518రాజ్యం ముగింపు:బహమనీ సుల్తానులు
1518శాసనం:గోల్కొండ కోట జామా మసీదు శాసనం (1518)
సు. 1518రాజ్యం ఆవిర్భావం:కుతుబ్ షాహీలు
1520శాసనం:నాదెండ్ల గోపన కొండవీడు స్తంభ శాసనం (1520)
1533శాసనం:అచ్యుతరాయల కాలపు లేపాక్షి ఆలయ శాసనాలు (1533–1538)
1538కట్టడం:వీరభద్ర ఆలయం, లేపాక్షి
1543శాసనం:సుల్తాన్ కులీ సమాధి శాసనం (1543)
సు. 1543కట్టడం:కుతుబ్ షాహీ సమాధులు
1548శాసనం:సదాశివరాయల కనుమ దానశాసనం (1548)
1559శాసనం:గోల్కొండ మక్కా దర్వాజా శాసనం (1559)
సు. 1562కట్టడం:హుస్సేన్ సాగర్
సు. 1571రాజ్యం ముగింపు:గజపతులు
సు. 1577శాసనం:చెన్నప్ప నాయుని పెనుకొండ శాసనం (1577)
సు. 1578కట్టడం:పురానా పుల్ (పాత వంతెన)
1584శాసనం:మొదటి శ్రీరంగరాయల అహోబిలం శాసనం (1584)
సు. 1591కట్టడం:చార్మినార్
సు. 1593కట్టడం:బాద్‌షాహీ ఆషూర్‌ఖానా
1597శాసనం:హైదరాబాద్ జామా మసీదు శాసనం
1597కట్టడం:జామా మసీదు, హైదరాబాదు
1612శాసనం:ముహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా సమాధి శాసనం (1612)
సు. 1612కట్టడం:ఖైరతాబాదు మసీదు
సు. 1617కట్టడం:మక్కా మసీదు
1618కట్టడం:కర్నూలులో అబ్దుల్ వహాబ్ సమాధి
1624కట్టడం:మచిలీపట్నంలోని డచ్ సమాధులు
సు. 1625శాసనం:మా సాహెబా చెరువు శాసనాలు (1625)
సు. 1626కట్టడం:హయాత్ బఖ్షీ మసీదు, హయాత్‌నగర్
సు. 1646రాజ్యం ముగింపు:విజయనగర సామ్రాజ్యం
సు. 1662కట్టడం:తారామతి బారాదరి, ప్రేమామతి మసీదు
1666శాసనం:గోల్కొండ మూసా బురుజు శాసనం (1666–67)
1667కట్టడం:ఆదోని జామా మసీదు
1671శాసనం:టోలీ మసీదు శాసనం (1671)
1671కట్టడం:టోలీ మసీదు
సు. 1677రాజ్యం ఆవిర్భావం:మరాఠాలు
సు. 1686రాజ్యం ముగింపు:బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు
సు. 1686రాజ్యం ఆవిర్భావం:మొఘల్ సామ్రాజ్యం
సు. 1687రాజ్యం ముగింపు:కుతుబ్ షాహీలు

చిత్రాలు

అన్నీ చూపించు (109)

పటాలు

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)

శాతవాహనుల ధాన్యకటకం నుండి కుతుబ్ షాహీల హైదరాబాద్ వరకు తెలుగు నేల అధికార కేంద్రాలు.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
మార్గం

పెరిప్లస్‌లోని ‘మసాలియా’, కాకతీయుల రేవు మోటుపల్లి నుండి 17వ శతాబ్దపు డచ్, ఇంగ్లీష్ వర్తక స్థావరాలు, సుమారు 1900 నాటి స్టీమర్ రేవుల వరకు — ఆధారాల్లో కనిపించే తెలుగు తీర రేవులు; టావెర్నియర్ గోల్కొండ నుండి మచిలీపట్నానికి వెళ్ళిన దారి కూడా. సముద్ర మార్గాలు ఆధారాలు పేర్కొన్న ప్రయాణాల దిశను మాత్రమే చూపుతాయి; దారులన్నీ సుమారుగా గీసినవి.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
సుమారు విస్తీర్ణం

రాబర్ట్ సెవెల్ 1900లో గీసిన ‘1336–1570 నాటి సాధారణ రాజకీయ స్థితి’ పటం ఆధారంగా విజయనగర సామ్రాజ్యం, దక్కన్ ముస్లిం రాజ్యాలు. ప్రతి ప్రాంతమూ సుమారుగా గీసినదే. ఈ పటం రెండు శతాబ్దాలను ఒకే చిత్రంలో చూపుతుంది: 1347లో ఏర్పడిన బహమనీ రాజ్యం 1489 తర్వాతనే బీజాపూర్, బీదర్, బేరార్, అహ్మద్‌నగర్, గోల్కొండ అనే ఐదు సుల్తానత్‌లుగా చీలింది; కృష్ణా–గోదావరి తీరం ఒడిశా, విజయనగరం, గోల్కొండల మధ్య చేతులు మారింది.

చారిత్రక సరిహద్దులు సుమారువి. ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain). దీని ఆధారంగా తిరిగి గీసినది: S. India, General Political Position, Period A.D. 1336–1570 (opens in a new tab), Robert Sewell, 1900 (Public domain). క్రెడిట్లు

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
మార్గం

ఫ్రెంచ్ వజ్రాల వ్యాపారి జాన్-బాప్టిస్ట్ టావెర్నియర్ గోల్కొండ, కొల్లూరు–రామల్లకోట వజ్రాల గనులు, మచిలీపట్నం రేవు, 1652లో గండికోట వద్ద ఉన్న మీర్ జుమ్లా శిబిరం మధ్య ప్రయాణించిన దారులు — వి. బాల్ 1889 అనువాదంలోని పటం ఆధారంగా. బాల్ గుర్తించిన మజిలీలను కలుపుతూ గీసిన ఈ గీతలు సుమారువి మాత్రమే.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain). దీని ఆధారంగా తిరిగి గీసినది: A Map of India showing Tavernier's Routes and the Sites of the Diamond Mines mentioned by him (opens in a new tab), V. Ball (ed.), 1889 (Public domain). క్రెడిట్లు

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)

ఇక్ష్వాకుల నాగార్జునకొండ దుర్గం నుండి 1757 బొబ్బిలి ముట్టడి, 1759 మచిలీపట్నం కోట స్వాధీనం వరకు — ఆధారాల ప్రకారం ముట్టడికి గురైన, చేతులు మారిన, లేదా ఎవరో ఒకరి అధీనంలో నిలిచిన కొండకోటలు, ప్రాకార పట్టణాలు. ఒక్కొక్క కోట కథ ‘కోటలు, యుద్ధాలు’ పుటలో ఉంది.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
మార్గం

కుతుబ్‌షాహీ రాజ్యం (1518–1687) ప్రదేశాలు: రాజధానులు గోల్కొండ, హైదరాబాదు; సుల్తాన్ కులీ తెలుగు నాయకుల నుంచి గెలిచిన కోటలు; ఇబ్రహీం కాలంలో గెలిచిన కోస్తా; 1565 తళ్ళికోట; 17వ శతాబ్దపు దక్షిణ విజయాలు; మచిలీపట్నం రేవు, కొల్లూరు వజ్రాల గని, టావెర్నియర్ ప్రయాణించిన దారి; హయాత్‌నగర్, భద్రాచలం.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)

1820ల నుండి 1900ల వరకు నమోదైన వీరగాథలు, జానపద కథాగేయాలు జరిగిన చోట్లు: బ్రహ్మనాయుడి పల్నాటి యుద్ధం, నెల్లూరుతో కాటమరాజు యుద్ధం, 1757 బొబ్బిలి పతనం, విశాఖ జిల్లా కథకుల పాటలు, భద్రాచలం రామదాసు కథ.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
సుమారు విస్తీర్ణం

బీజాపూర్ సుల్తానుల కాలంలో తెలుగు దేశం పశ్చిమ అంచు: 1493 నుంచి 1565 వరకు విజయనగరంతో పోరాడిన కృష్ణా–తుంగభద్రల నడుమ రాయచూర్ అంతర్వేది; తాళికోట; 1568లో స్వాధీనమై 1688 వరకు బీజాపూర్ అధికారుల చేతిలో ఉన్న ఆదోని; 1570లలో ముట్టడించి 1652లో స్వాధీనం చేసుకున్న పెనుగొండ; పదిహేడో శతాబ్దం ఆరంభంలో స్వాధీనమైన కర్నూలు, నంద్యాల వరకు దాని ప్రాంతం; గోల్కొండ వశమైన గండికోట, చంద్రగిరి. షేడ్ చేసిన ప్రాంతాలు స్థూల చిత్రాలు మాత్రమే.

చారిత్రక సరిహద్దులు సుమారువి. ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain). దీని ఆధారంగా తిరిగి గీసినది: Map of the Kingdom of Beejapoor, shewing its probable boundary before and after the Battle of Talikota, A.D. 1565 (opens in a new tab), Philip Meadows Taylor and James Fergusson, Architecture at Beejapoor (John Murray), 1866 (Public domain). క్రెడిట్లు

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
సుమారు విస్తీర్ణం
మార్గం

1677లో శివాజీ హైదరాబాద్ నుంచి కర్నూలు దగ్గర కృష్ణను దాటి, శ్రీశైలం దర్శించి, కడప ప్రాంతం గుండా దామలచెరువు కనుమ దిగి జింజీ వైపు సాగిన మార్గం, బళ్ళారి మీదుగా తిరుగు ప్రయాణం; 1680లో బీజాపూర్ అతనికి వదిలిన బళ్ళారి–అనంతపురం ఎగువ ప్రాంతం; 1743–1774 మధ్య మరాఠాల చేతిలో అప్పుడప్పుడు ఉన్న పెనుగొండ, గుర్రంకొండ, పుంగనూరు కోటలు; నిజాంలతో ఉద్గీర్ (1760), రాక్షసభువన్ (1763), ఖర్దా (1795) యుద్ధాలు; 1754లో పాచిపెంట కనుమ గుండా భోంస్లేల ఉత్తర సర్కారుల దాడి. మార్గాలు, షేడ్ చేసిన ప్రాంతం స్థూల చిత్రాలు మాత్రమే.

చారిత్రక సరిహద్దులు సుమారువి. ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
సుమారు విస్తీర్ణం

పదహారవ శతాబ్ది ఆరంభంలో తెలుగు అధిపతి షితాబ్ ఖాన్ (సీతాపతి) చేతిలో ఉన్న కోటలు: 1504 జనవరిలో ముస్లింల నుంచి తీసుకున్నట్లు అతని శాసనం చెప్పే ఓరుగల్లు, ఖమ్మం, బెల్లంకొండ; శాసనంలోని "రాజాద్రి" అయిన రాచకొండ; అతడు ఆనకట్ట బాగుచేశాడని చెప్పే పాకాల చెరువు. అతడు గజపతి రాకుమారుడి దగ్గరకు పారిపోయిన కొండపల్లి, అతని శత్రువు సుల్తాన్ కులీ రాజధాని గోల్కొండ బయట చూపించాం. షేడ్ చేసిన ప్రాంతం పేర్కొన్న కోటలను కలిపి గీసిన స్థూల చిత్రం మాత్రమే, సరిహద్దు కాదు.

చారిత్రక సరిహద్దులు సుమారువి. ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
మార్గం

తెలుగు దేశంలో ఒడిశా గజపతుల ప్రదేశాలు: రాజధాని కటకం; శ్రీకూర్మం, ముఖలింగం, సింహాచలం, ద్రాక్షారామం, శ్రీశైలం ఆలయాలు; రాజమహేంద్రవరం, రఘుదేవపురం; చావలి, కపిలేశ్వరపురం, చిరువోలు శాసనాలు; కొండవీడు, కొండపల్లి, అద్దంకి, వినుకొండ; దేవరకొండ, వరంగల్లు; ఉదయగిరి, కంచి; బీదర్; ఉదయగిరి నుండి పొట్నూరు వరకు కృష్ణదేవరాయల దండయాత్ర మార్గం.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
మార్గం

తెలుగు దేశంలో విజయనగర సామ్రాజ్యం ప్రదేశాలు: రాజధాని హంపి; గుత్తి, పెనుకొండ, గండికోట, చంద్రగిరి కోటలు; 1364 నాటి బుక్కరాయసముద్రం చెరువు; లేపాక్షి, తిరుమల, శ్రీకాళహస్తి, అహోబిలం, అమరావతి, మంగళగిరి, సింహాచలం ఆలయాలు, శాసనాలు; 1356లో సంగముడు దానం చేసిన బిట్రగుంట; కొండవీడు; ఉదయగిరి నుండి పొట్నూరు వరకు 1513–16 నాటి కృష్ణదేవరాయల దండయాత్ర; 1565 యుద్ధానికి పేరైన తళ్ళికోట.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
కాలువ

గెజిటీర్లు వర్ణించిన తెలుగు దేశపు ప్రధాన నదులు, వాటి పుణ్యక్షేత్రాలు, రేవులు, నీటి పనులు: గోదావరిపై పుష్కర పట్టణం రాజమండ్రి, భద్రాచలం, కోటిపల్లి; ధవళేశ్వరం (1847–1852), విజయవాడ (1852–1855) ఆనకట్టలు; పాఖాల, రామప్ప, లక్నవరం, బయ్యారం, ఘన్‌పూర్ కాకతీయ చెరువులు; బుక్కరాయసముద్రం, పోరుమామిళ్ల చెరువులు; కంభం చెరువు; కర్నూలు–కడప కాలువ; కొల్లేరు సరస్సు. కాలువ దారి సుమారుగా గీసినది.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).