తెలుగు చరిత్రTelugu History

ఆదిలాబాద్ (పాత జిల్లా)

పాత ఆదిలాబాద్ జిల్లా ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో తెలంగాణ ఉత్తర అంచున, గోదావరి, పెన్‌గంగ మధ్య ఉండేది. నిజాం కాలపు సిర్పూర్ తాండూర్ ఉప జిల్లా నుంచి ఇది ఏర్పడి 1905లో పూర్తి స్థాయి జిల్లాగా మారింది. 1956లో మరాఠీ మాట్లాడే తాలూకాలను బొంబాయి రాష్ట్రంలో చేర్చారు. ముధోల్ ఆదిలాబాద్ జిల్లాలో చేరింది. అడవులు, గోండు గ్రామాలు, బొగ్గు, కాగితం, సిమెంటు మిల్లులు, నిర్మల్ బొమ్మలు ఈ జిల్లాకు గుర్తింపు తెచ్చాయి. 2016లో తెలంగాణ ప్రభుత్వం దీన్ని ఆదిలాబాద్, మంచిర్యాల, నిర్మల్, కొమురం భీం జిల్లాలుగా విభజించింది.

పాత ఆదిలాబాద్ జిల్లా తెలంగాణకు ఉత్తర చివర, మహారాష్ట్ర సరిహద్దులో ఉండేది.1 దీని ఉత్తర సరిహద్దుల వెంబడి పెన్‌గంగ, వార్ధా నదులు, దక్షిణ సరిహద్దు వెంబడి గోదావరి పారేవి.2 1905లో ఇది జిల్లా అయింది.34 2016 అక్టోబర్ 11న తెలంగాణ దీన్ని నాలుగు జిల్లాలుగా విభజించింది.34 అడవులు, గోండు గ్రామాలు, బొగ్గు గనులు, కాగితం, సిమెంటు మిల్లులు ఉన్న ప్రాంతం ఇది.5678

తొలి చరిత్ర, రాజ్యాలు

హైదరాబాద్ రాజ్యంలో చేరక ముందు ఈ జిల్లా చరిత్ర గురించి 1909 గెజిటీర్‌లో వివరాలు చాలా తక్కువగా ఉన్నాయి.9 రాజురా తాలూకా ఒకప్పుడు ఒక గోండు రాజుది, తర్వాత అది భోంస్లేల చేతికి వెళ్లింది అని అది చెబుతుంది.9 మాణిక్‌గఢ్ కోటను ఒక గోండు రాజు కట్టించాడని చెప్పేవారు.9 మాహూర్ దగ్గర ఒక కొండ మీద పాత కోట ఉండేది.9 అందులో ఒక భవనం, ఒక మసీదు ఉండేవి.9 దగ్గర్లో ఒక గుహ, దానిలో ఒక గుడి ఉండేవి.9

ఆదిలాబాద్ పట్టణానికి బీజాపూర్ ఆదిల్‌షాహీ పాలకుడు అలీ ఆదిల్‌షా పేరు పెట్టారని 2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.10 ఆ తర్వాత ఈ ప్రాంతం అసఫ్‌జాహీల హైదరాబాద్ రాజ్యంలో చేరింది.1 జిల్లాలోని పాత పట్టణాల గురించి ఆదిలాబాద్, నిర్మల్ పేజీలు చూడండి.

నిజాం కాలపు ఉప జిల్లా

1866లో జిల్లాలను క్రమబద్ధంగా ఏర్పాటు చేయక ముందు ఎదులాబాద్ (ఆదిలాబాద్), సిర్పూర్ తాలూకాల్లో శిస్తు వసూలు చేసే హక్కును నిజాం ప్రభుత్వం గుత్తదారులకు ఇచ్చేది.11 1866లో ఈ రెండు తాలూకాలను ఇందూరు (నిజామాబాద్) జిల్లాలో చేర్చారు.11 అప్పట్లో రాజురా ఒక జాగీరు (భూమి మంజూరు).11 సైన్యం జీతాల కోసం దాన్ని ఇచ్చారు.11 1867లో ఆ రెండు తాలూకాలు ఎలగందల్ జిల్లాకు వెళ్లాయి.1112 1869లో తిరిగి ఇందూరుకు వచ్చాయి.1112

1872లో ప్రభుత్వం రాజురా జాగీరును వెనక్కి తీసుకుంది.12 రాజురాను ఎదులాబాద్, సిర్పూర్‌లతో కలిపి ఒక అమల్‌దారీ, అంటే ఉప జిల్లాగా చేసింది.12 సిర్పూర్ తాండూర్ అనే ఈ ఉప జిల్లా విస్తీర్ణం 5,029 చదరపు మైళ్లు.5 దానిలోని మూడు తాలూకాల్లోనూ జనాభా తక్కువగా, దూరదూరంగా ఉండేది.13

ఏర్పాటు, 1905

1905లో నిజాం ప్రభుత్వం ఈ ఉప జిల్లాను ఆదిలాబాద్ అనే స్వతంత్ర జిల్లాగా చేసింది.13 నిజామాబాద్ (ఇందూరు) నుంచి నిర్మల్, నర్సాపూర్ తాలూకాలు, కరీంనగర్ (ఎలగందల్) నుంచి చెన్నూరు, లక్సెట్టిపేట తాలూకాలు దీనికి వచ్చాయి.13 నిర్మల్, నర్సాపూర్, ఎదులాబాద్‌లలోని కొన్ని భాగాలతో కొత్త కిన్వట్ తాలూకా ఏర్పడింది.13 సిర్పూర్, లక్సెట్టిపేట గ్రామాలతో కొత్త జంగాం తాలూకా ఏర్పడింది.13

ఈ జంగాం తాలూకాకు తర్వాత ఆసిఫాబాద్ అని పేరు మార్చారని 2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.14 1911–1921 మధ్య ఉట్నూరు, బోథ్ అనే మరో రెండు తాలూకాలు ఏర్పడ్డాయి.141 ఆ తర్వాత 1956 వరకు జిల్లాలో పెద్ద మార్పులేవీ జరగలేదు.1

1956–2014

1956 నవంబర్ 1న ఆదిలాబాద్ జిల్లాలో చాలా భాగం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో చేరింది.151 మరాఠీ మాట్లాడే రాజురా, కిన్వట్ తాలూకాలు, బోథ్ తాలూకాలోని ఇస్లాపూర్ సర్కిల్ బొంబాయి రాష్ట్రానికి వెళ్లాయి.1 వాటికి బదులుగా నాందేడ్ జిల్లాలోని ముధోల్, కుబీర్, భైంసా సర్కిళ్లు వచ్చాయి.1 వాటితో ముధోల్ తాలూకా ఏర్పడింది.1

1961లో జిల్లా విస్తీర్ణం 6,256 చదరపు మైళ్లు.1 మూడు రెవెన్యూ డివిజన్లలో పది తాలూకాలు ఉండేవి.1 1981 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని 23 జిల్లాల్లో ఇది ఒకటి.16 1985లో 11 తాలూకాలను 52 మండలాలుగా మార్చారు.17 ప్రతి మండలానికీ ఒక మండల పరిషత్తు (స్థానిక సంస్థ) ఏర్పడింది.17 ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 ఈ జిల్లాను కొత్త తెలంగాణ రాష్ట్రంలో చేర్చింది.18

విభజన, 2016

2016 అక్టోబర్ 11న తెలంగాణ ఈ జిల్లాను నాలుగు జిల్లాలుగా విభజించింది:4

పాలన

1905 తర్వాత జిల్లాలో ఎనిమిది తాలూకాలు ఉండేవి.5 అవి ఆదిలాబాద్, సిర్పూర్, రాజురా, నిర్మల్, కిన్వట్, చెన్నూరు, లక్సెట్టిపేట, జంగాం.5 మొదటి తాలూక్‌దారు (జిల్లా అధికారి) జిల్లాను పాలించేవాడు.5 మూడు ఉపవిభాగాల బాధ్యతను రెండో, మూడో తాలూక్‌దారులు చూసేవారు.5

1961లో ఆదిలాబాద్, నిర్మల్, ఆసిఫాబాద్ అనే మూడు రెవెన్యూ డివిజన్లలో పది తాలూకాలు ఉండేవి.1 2001 నాటికి ఐదు రెవెన్యూ డివిజన్లలో 52 మండలాలు ఉన్నాయి:17

  • ఆదిలాబాద్, 10 మండలాలు
  • ఉట్నూరు, 8 మండలాలు
  • నిర్మల్, 13 మండలాలు
  • మంచిర్యాల, 12 మండలాలు
  • ఆసిఫాబాద్, 9 మండలాలు17

1905 నుంచి ఆదిలాబాద్ పట్టణమే జిల్లా కేంద్రం.51

భూమి, వ్యవసాయం, నీరు

1901లో సాగైన భూమిలో దాదాపు సగంలో జొన్న పండేది.6 సిర్పూర్ తాలూకాలో చెరువులు, బావుల కింద వరి పండించేవారు.6 వ్యవసాయం “చాలా వెనుకబడిన స్థితిలో” ఉందని, ఉప జిల్లాలో భూమి సర్వే ఎప్పుడూ జరగలేదని గెజిటీర్ చెబుతుంది.6 మాహూర్ గేదెలు మంచి పాడి గేదెలుగా పేరుపొందాయి.6

1961లో కూడా చెరువులు, బావులే ప్రధాన సాగునీటి వనరులు.19 తెలంగాణలో అన్నిటికంటే ఎక్కువ వర్షం ఈ జిల్లాలోనే పడినా, నీటిపారుదల పనులు లేక ఆ నీరు వ్యవసాయానికి పెద్దగా ఉపయోగపడలేదు.19 అప్పట్లో కడెం ఆనకట్ట ఖానాపూర్, లక్సెట్టిపేట తాలూకాల్లో దాదాపు 65,000 ఎకరాలకు నీరిచ్చేది.19 జిల్లాలో 38 శాతం భూమి అడవే.19

1999–2000లో కూడా కడెం ప్రాజెక్టే జిల్లాలోని ఒకే ఒక పెద్ద నీటిపారుదల ప్రాజెక్టు.20 సాగైన భూమిలో 20.6 శాతానికే నీరు అందింది.20 రాష్ట్ర సగటు 43.11 శాతం.20 పత్తి 1,64,289 హెక్టార్లలో, జొన్న 1,33,217 హెక్టార్లలో పండాయి.20 మిగతా పంటల కంటే ఈ పంటల సాగు విస్తీర్ణమే ఎక్కువ.20

చేతిపనులు, పరిశ్రమలు

1909లో జిల్లాలో “ముఖ్యమైన చేతిపనులు ఏవీ లేవు” అని గెజిటీర్ అంటుంది.11 నేతగాళ్లు ముతక నూలు బట్టలు నేసేవారు.11 రంగరీలు బొంతల కోసం బట్టల మీద అచ్చులు వేసేవారు.11 సిర్పూర్‌లో తోలు నీటి సంచులు తయారయ్యేవి.11 రాజురా తాలూకాలోని సాస్తీ దగ్గర బొగ్గు దొరికింది.11 కానీ 1874–75లో చేసిన ప్రయోగాత్మక తవ్వకాలను వదిలేశారు.11

1961 నాటికి సిర్పూర్ పేపర్ మిల్స్, సర్ సిల్క్ కర్మాగారం, బెల్లంపల్లిలోని రసాయన, ఎరువుల కర్మాగారం, మంచిర్యాలలోని సిమెంటు కర్మాగారం జిల్లాలోని పెద్ద పరిశ్రమలు.7 1961లో జిల్లాలోని అతి పెద్ద పట్టణం కాగజ్‌నగర్.2 నిర్మల్ బొమ్మల తయారీదారులు దేశమంతటా, విదేశాల్లోనూ పేరుపొందారు.7

2001 నాటికి ఖనిజాల ఆదాయంలో రాష్ట్రంలోని ముందు వరుస జిల్లాల్లో ఆదిలాబాద్ ఒకటి.810 వాటిలో బొగ్గే ముఖ్యమైనది.810 బెల్లంపల్లి, తాండూరు, మందమర్రి, చెన్నూరు ప్రాంతాల్లో సింగరేణి కాలరీస్ బొగ్గు తవ్వకాలు జరిపేది.8 జిల్లాలో మొత్తం బొగ్గు ఉత్పత్తి సుమారు 57 లక్షల టన్నులు అని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.8 మంచిర్యాల, ఆదిలాబాద్, ఆసిఫాబాద్, దేవాపూర్‌లలోని సిమెంటు కర్మాగారాలు జిల్లాలోని సున్నపురాయిని వాడేవి.21

ప్రజలు

2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్‌లో, 2001 నాటి జిల్లా సరిహద్దుల ప్రకారం లెక్కించిన జనాభా వివరాలు 1901 నుంచి ఉన్నాయి.22 2011 జనాభా వివరాన్ని 2011 హ్యాండ్‌బుక్ నుంచి తీసుకున్నారు.23

జనాభా లెక్కల సంవత్సరంజనాభా
19014,55,099
19518,31,600
196110,09,292
198116,40,356
200124,88,003
201127,41,239

1901లో పాత సిర్పూర్ తాండూర్ ఉప జిల్లాలో దాదాపు 44 శాతం మంది తెలుగు, 28 శాతం మంది మరాఠీ మాట్లాడేవారు.13 మహారాష్ట్ర సరిహద్దు దగ్గరి ఊళ్లలో 2001లో కూడా మరాఠీ మాట్లాడేవారని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.10

అన్ని జిల్లాల సరిహద్దుల్లో వచ్చిన మార్పుల వివరాలు పటం ఎలా మారింది అనే పేజీలో ఉంది.

Footnotes

  1. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Adilabad District (1968), p. 1 (PDF p. 19) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12

  2. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Adilabad District (1968), p. 2 (PDF p. 20) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  3. Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 184 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  4. Government of Telangana, Revenue (DA-CMRF) Department, G.O.Ms. No. 221 (Adilabad), No. 222 (Mancherial), No. 223 (Nirmal) and No. 224 (Komaram Bheem), 11 October 2016, final notifications: notification PDF p. 2, Schedule-I PDF p. 3 (archive.org copies of the goir.telangana.gov.in orders: 221 (opens in a new tab), 222 (opens in a new tab), 223 (opens in a new tab), 224 (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  5. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 185 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  6. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 188 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  7. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Adilabad District (1968), p. 4 (PDF p. 22) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  8. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Adilabad District (2006), p. 13 (PDF p. 53) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  9. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 186 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  10. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Adilabad District (2006), p. 24 (PDF p. 47) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  11. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 189 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12

  12. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 190 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  13. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 187 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  14. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Adilabad District (2006), p. 5 (PDF p. 42) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  15. History of the Andhra Pradesh Police (1961), p. 260 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  16. Ch. Purnachandra Rao, Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (1981), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  17. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Adilabad District (2006), p. 8 (PDF p. 45) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  18. The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014), ss. 2–4, pp. 1–2 (Gazette copy (opens in a new tab)). ↩

  19. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Adilabad District (1968), p. 3 (PDF p. 21) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  20. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Adilabad District (2006), p. 12 (PDF p. 52) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  21. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Adilabad District (2006), p. 14 (PDF p. 54) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  22. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Adilabad District (2006), p. xxxi (PDF p. 22) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  23. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Adilabad District, Part XII-A (Village and Town Directory) (2014), p. 7 (PDF p. 25) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

ఈ జిల్లాలోని ప్రదేశాలు (2)

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (8)
  1. Ch. Purnachandra Rao (Census of India 1981), Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (opens in a new tab), Registrar General and Census Commissioner, India, 1981, pp. 13. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 184–190. [Public domain]
  3. A. Chandra Sekhar (Census of India), Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Adilabad District (opens in a new tab), Census of India, 1968, pp. 1, 3–4. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  4. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Adilabad District (Parts A and B) (opens in a new tab), Census of India, 2006, xxxi, 5, 8, 12–14, 24. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  5. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh (Series 29): District Census Handbook, Adilabad District, Part XII-A (Village and Town Directory) (opens in a new tab), Census of India, 2014, pp. 7. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  6. Government of Telangana, Revenue (DA-CMRF) Department, Formation / reorganisation of districts, revenue divisions and mandals: final notifications, G.O.Ms. Nos. 221 to 250 (11 October 2016) (opens in a new tab), Government of Telangana (goir.telangana.gov.in), for the Telangana Gazette Extraordinary of 11 October 2016, 2016, PDF pp. 2–3 of each order. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  7. Inspector-General of Police, Andhra Pradesh, The History of the Andhra Pradesh Police (1861-1961) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1961, pp. 260. [Public domain in India]
  8. Parliament of India, The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014) (opens in a new tab), Gazette of India, Extraordinary, Part II, Section 1 (1 March 2014), 2014, pp. 1–2 (ss. 2–4). [Public domain (Indian enactment; Copyright Act 1957, s. 52(1)(q))]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: