తెలుగు చరిత్రTelugu History

అనంతపురం (పాత జిల్లా)

పాత అనంతపురం జిల్లా ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో, మైసూరు పీఠభూమి ఉత్తర అంచున ఉండేది. ఇది రాయలసీమలో అత్యంత పొడి ప్రాంతం. 1882లో బళ్లారి జిల్లా నుంచి విడదీసి దీన్ని ఏర్పాటు చేశారు. 1910లో కదిరి, 1956లో రాయదుర్గం ఇందులో చేరాయి. పెనుకొండ, గుత్తి విజయనగర కాలపు పెద్ద కోటలు. కరువులు, లోతు తక్కువగా ఉన్న నేలలు, తర్వాత విస్తరించిన వేరుశనగ సాగు ఈ జిల్లా చరిత్రలో ముఖ్యమైనవి. 2022లో ఈ ప్రాంతాన్ని అనంతపురం, శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలుగా విభజించారు.

పాత అనంతపురం జిల్లా దక్షిణ రాయలసీమలో, మైసూరు పీఠభూమి ఉత్తర అంచున ఉండేది.1 1882లో దీన్ని ప్రత్యేక జిల్లాగా ఏర్పాటు చేశారు.23 2022లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఈ ప్రాంతాన్ని రెండు జిల్లాలుగా విభజించింది.23 దీని వాతావరణం “మద్రాసు రాష్ట్రం మొత్తంలో అత్యంత పొడి వాతావరణాల్లో ఒకటి” అని 1908 గెజిటీర్ అంటుంది.4 కోటలు, కరువులు, మెట్ట సాగు ఈ జిల్లా చరిత్రలో ప్రధాన అంశాలు.4

తొలి చరిత్ర, రాజ్యాలు

జిల్లాలో అతి పాత శాసనాలు హేమావతిలో దొరికాయని, అవి పల్లవుల శాఖ అని గెజిటీర్ పేర్కొనే ఒక స్థానిక వంశానికి చెందినవని 1908 గెజిటీర్ చెబుతుంది.5 నొలంబ పల్లవులు పేజీ చూడండి. పద్నాలుగో శతాబ్దం మధ్యలో ఈ ప్రాంతం విజయనగర సామ్రాజ్యంలో చేరింది.6 పెనుకొండ, గుత్తి కోటలు ఆ సామ్రాజ్యానికి అత్యంత విలువైన ఆస్తుల్లో ఉన్నాయి.6

1565లో తళ్లికోటలో రామరాయలు చనిపోయాక, నామమాత్రపు రాజు సదాశివుడు మోసుకెళ్లగలిగినంత ఖజానాతో పెనుకొండకు పారిపోయాడు.6 ఓడిపోయిన రాజవంశం కొన్నేళ్ల పాటు పెనుకొండలో నివసించింది.6 అది ఎన్నో ముట్టడులను తట్టుకుంది.6 తాడిపత్రి, లేపాక్షి దేవాలయాలు శిల్పాలకు పేరుపొందాయి.5

తర్వాత గుత్తి మరాఠా నాయకుడు మురారిరావు చేతికి వెళ్లింది.6 ఆయనకు అది అంటే చాలా ఇష్టం.6 కోటలను ఆధీనంలో ఉంచుకున్న స్థానిక నాయకులైన పాలెగాళ్ల చేతిలో అధికారం ఉండేది.6 వాళ్లలో అనంతపురం హండే కుటుంబం బహుశా అందరికంటే ముఖ్యమైనది.6 1775లో కోటలోని సైనికులకు నీళ్లు అయిపోవడంతో హైదర్ అలీ గుత్తిని పట్టుకున్నాడు.6

దత్త మండలాలు, కొత్త జిల్లా

1792లో టిప్పు తన భూముల్లో కొంత కోల్పోయినప్పుడు అనంతపురం ఈశాన్య ప్రాంతం నిజాం ఆధీనంలోకి వెళ్లింది.6 1799లో టిప్పు చనిపోయాక మిగతా జిల్లా కూడా నిజాంకు వచ్చింది.6 తన రాజ్యంలో ఉంచిన సైన్యం ఖర్చు కోసం 1800లో నిజాం ఈ ప్రాంతాలన్నిటినీ ఈస్టిండియా కంపెనీకి అప్పగించాడు.65

ఈ భూములను దత్త మండలాలు (సీడెడ్ డిస్ట్రిక్ట్స్) అనేవారు.5 మేజర్ థామస్ మన్రో వాటికి మొదటి కలెక్టర్.5 రైత్వారీ పద్ధతిలో మన్రో ప్రతి రైతుతో నేరుగా వ్యవహరించాడు.78 1802 నుంచి 1806 మధ్య భూమిని సర్వే చేయించాడు.78 ఇప్పటి అనంతపురం తాలూకాలను బళ్లారి జిల్లాలో ఉంచారు.5 బళ్లారి జిల్లాను ఒక్క కలెక్టర్ నిర్వహించడం కష్టమని తేలడంతో 1882లో దాన్ని బళ్లారి, అనంతపురం జిల్లాలుగా విభజించారు.5

1953–2014

1953లో కొత్త ఆంధ్ర రాష్ట్రంలోని పదకొండు జిల్లాల్లో అనంతపురం ఒకటి.9 బళ్లారి జిల్లా మైసూరు రాష్ట్రానికి వెళ్లడంతో ఈ ప్రాంత పోలీసు కేంద్ర కార్యాలయం బళ్లారి నుంచి అనంతపురానికి మారింది.10 1956లో తెలుగు మాట్లాడే రాయదుర్గం తాలూకా బళ్లారి నుంచి అనంతపురానికి వచ్చింది.11 1981 జనాభా లెక్కలు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని 23 జిల్లాల్లో అనంతపురాన్ని లెక్కించాయి.12

1985లో జిల్లాలోని తాలూకాలను మండలాలుగా మార్చారు.13 2001 నాటికి మూడు రెవెన్యూ డివిజన్లలో 63 మండలాలు ఉన్నాయి.13 2014 విభజన తర్వాత ఈ జిల్లా ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనే ఉంది.14

విభజన, 2022

2022 ఏప్రిల్ 4న ఈ ప్రాంతాన్ని రెండు జిల్లాలుగా విభజించారు:3

పాలన

1901లో జిల్లాలో ఎనిమిది తాలూకాలు ఉండేవి.515 వాటిని పెనుకొండ, గుత్తి, అనంతపురం అనే మూడు ఉపవిభాగాలుగా పంచారు.515 జిల్లా కేంద్రం అనంతపురం.5 జిల్లాలో ఉన్న ఒకే మున్సిపాలిటీ అదే.5

1961లో అనంతపురం, గుత్తి, తాడిపత్రి, ధర్మవరం, కళ్యాణదుర్గం, రాయదుర్గం, మడకశిర, పెనుకొండ, కదిరి, హిందూపురం అనే పది తాలూకాలు ఉండేవి.10 ఉరవకొండ ఉప తాలూకా.10 2001 నాటికి 63 మండలాలు అనంతపురం, ధర్మవరం, పెనుకొండ రెవెన్యూ డివిజన్లలో ఉన్నాయి.13

భూమి, వ్యవసాయం, నీరు

1903–04లో కొర్ర, జొన్న ప్రధాన ఆహార పంటలు.16 చల్లగా ఉండే దక్షిణ ప్రాంతంలో రాగి, గుత్తి, తాడిపత్రిలలో పత్తి పండేవి.16 ఉలవలు 462 చదరపు మైళ్లలో పండాయి.16 ఇది నేలలో సారం తక్కువగా ఉండటాన్ని, వర్షాలు అనిశ్చితంగా ఉండటాన్ని సూచిస్తుంది.16 సాగైన భూమిలో 8 శాతానికే సాగునీరు అందేది.17 అందులో సగం వర్షం మీద ఆధారపడే చెరువుల కింద ఉంది.17 చిత్రావతి నీటితో నిండే బుక్కపట్నం, ధర్మవరం చెరువులు అన్నిటికంటే పెద్దవి.17

రాయలసీమలో అతి తక్కువ వర్షం, ఏటా సుమారు 558 మి.మీ., ఈ జిల్లాలోనే పడుతుందని 1961 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.10 జిల్లా పారిశ్రామికంగా వెనుకబడి ఉందని కూడా అది అంటుంది.10 వేరుశనగ, పత్తి సాగు వల్ల నల్లరేగడి నేలలకు ఎక్కువ విలువ ఉండేది.18

1998–99లో సాగైన 10,65,161 హెక్టార్లలో 7,84,165 హెక్టార్లలో వేరుశనగ పండింది.19 అప్పటికి సాగునీటి భూమిలో ఎక్కువ భాగానికి బావులు, గొట్టపు బావులే నీరిచ్చాయి.19 కాలువల కింద 3,677 హెక్టార్లే ఉన్నాయి.19 నమ్మదగిన సాగునీటి వసతి లేక రైతులు ఎక్కువగా మెట్ట పంటలే వేసేవారని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.20

చేతిపనులు, పరిశ్రమలు

1904లో నూలు, పట్టు నేతే ప్రధాన పరిశ్రమలు.21 పట్టు ఎక్కువగా తాడిపత్రి, ధర్మవరం, ఉరవకొండలలో నేసేవారు.21 పామిడి, గుత్తూరులలో అచ్చులతో రంగులు వేసిన నూలు బట్టలను (చీటీ బట్టలను) తయారుచేసి రంగూన్‌కు ఎగుమతి చేసేవారు.21 కళ్యాణదుర్గం, మడకశిరల నుంచి ఉన్ని కంబళ్లు వచ్చేవి.21 తిమ్మంచెర్ల, గుంతకల్లు, తాడిపత్రిలలో ఆవిరితో నడిచే మూడు పత్తి ప్రెస్‌లు పని చేసేవి.21

1868–1870 మధ్య మద్రాసు రైల్వే జిల్లాకు చేరింది.21 గుంతకల్లు ముఖ్యమైన జంక్షన్‌గా మారింది.21 1902లో ఇండియన్ అలో ఫైబర్ కంపెనీ సోమందేపల్లిలో పని మొదలుపెట్టింది.21

ప్రజలు

2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్‌లో, 2001 నాటి జిల్లా సరిహద్దుల ప్రకారం లెక్కించిన జనాభా వివరాలు 1901 నుంచి ఉన్నాయి.22 2011 జనాభా వివరాన్ని 2011 హ్యాండ్‌బుక్ నుంచి తీసుకున్నారు.23

జనాభా లెక్కల సంవత్సరంజనాభా
190110,25,322
195114,83,591
196117,67,464
198125,48,012
200136,40,478
201140,81,148

1876–78 కరువు వల్ల జనాభా 1871లో 7,41,255 నుంచి 1881లో 5,99,889కి పడిపోయిందని 1908 గెజిటీర్ చెబుతుంది.5 కోలుకోవడానికి సుమారు ఇరవై ఐదేళ్లు పట్టింది.515 2011లో విస్తీర్ణంలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో అతి పెద్ద జిల్లా అనంతపురమే.23

అన్ని జిల్లాల సరిహద్దుల్లో వచ్చిన మార్పుల వివరాలు పటం ఎలా మారింది అనే పేజీలో ఉంది.

Footnotes

  1. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 470 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  2. Francis, Anantapur (1905), p. 101 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  3. Government of Andhra Pradesh, Revenue (Lands-IV) Department, G.O.Ms. No. 193 (Ananthapuramu; Gazette No. 492) and No. 194 (Sri Sathya Sai; Gazette No. 493), 2 April 2022, final notifications printed in the Andhra Pradesh Gazette, Part I Extraordinary, 3 April 2022: notification PDF p. 1, Schedule-I PDF p. 2 (archive.org copies: 193 (opens in a new tab), 194 (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  4. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 472 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  5. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 474 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13

  6. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 473 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13

  7. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 481 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  8. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 482 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  9. “Prime Minister’s Statement on Andhra”, 25 March 1953, printed in Madras Legislative Assembly Debates, 2 April 1953, appendix, pp. 823–825 (archive.org (opens in a new tab)); The History of the Andhra Pradesh Police (1861–1961) (1961), pp. 249–250 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  10. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Anantapur District (1964), p. ii (PDF p. 20) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  11. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Anantapur District (1964), p. i (PDF p. 19) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩

  12. Ch. Purnachandra Rao, Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (1981), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  13. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Anantapur District (2006), p. 8 (PDF p. 54) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  14. The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014), ss. 2–4, pp. 1–2 (Gazette copy (opens in a new tab)). ↩

  15. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 480 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  16. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 477 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  17. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 478 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  18. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Anantapur District (1964), p. iv (PDF p. 22) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩

  19. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Anantapur District (2006), p. 14 (PDF p. 60) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  20. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Anantapur District (2006), p. 12 (PDF p. 58) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  21. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 479 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  22. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Anantapur District (2006), p. xxxii (PDF p. 24) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  23. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Anantapur District, Part XII-A (Village and Town Directory) (2014), p. 9 (PDF p. 27) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

ఈ జిల్లాలోని ప్రదేశాలు (8)

ఈ జిల్లాలోని కట్టడాలు (3)

ఈ జిల్లాలో దొరికిన శాసనాలు (5)

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (10)
  1. Ch. Purnachandra Rao (Census of India 1981), Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (opens in a new tab), Registrar General and Census Commissioner, India, 1981, pp. 13. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. Government of Andhra Pradesh, Revenue (Lands-IV) Department, Restructuring / formation of districts: final notifications, G.O.Ms. Nos. 173 to 198 (2 April 2022) (opens in a new tab), Andhra Pradesh Gazette, Part I Extraordinary, Nos. 472 to 497 (3 April 2022), 2022, PDF pp. 1–2 of each notification. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (opens in a new tab), Government of Madras (Addison & Co.), 1905, pp. 101. [Public domain]
  4. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1908, pp. 433, 470–482. [Public domain]
  5. A. Chandra Sekhar (Census of India), Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Anantapur District (opens in a new tab), Census of India, 1964, i–ii, iv. [Public domain in India]
  6. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Anantapur District (Parts A and B) (opens in a new tab), Census of India, 2006, xxxii, 8, 12, 14. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  7. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh (Series 29): District Census Handbook, Anantapur District, Part XII-A (Village and Town Directory) (opens in a new tab), Census of India, 2014, pp. 9. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  8. Madras Legislative Assembly, Prime Minister's Statement on the Establishment of Andhra State (Assembly debates, 2 April 1953) (opens in a new tab), Madras Legislative Assembly, 1953, pp. 823–825. [Public domain in India]
  9. Inspector-General of Police, Andhra Pradesh, The History of the Andhra Pradesh Police (1861-1961) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1961, pp. 249–250. [Public domain in India]
  10. Parliament of India, The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014) (opens in a new tab), Gazette of India, Extraordinary, Part II, Section 1 (1 March 2014), 2014, pp. 1–2 (ss. 2–4). [Public domain (Indian enactment; Copyright Act 1957, s. 52(1)(q))]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: