తెలుగు నేలలోని గిరిజనులు

తెలుగు మైదానాల చుట్టూ ఉన్న కొండల్లో, అడవుల్లో గిరిజనులు శతాబ్దాలుగా నివసిస్తున్నారు. గోదావరికి ఉత్తరాన ఉన్న తూర్పు కనుమలు, గోదావరి లోయ, అమ్రాబాద్ కొండలు, ఆదిలాబాద్ అడవులు వారి నివాసాలు.¹²³ గోండులు, కోయలు, కొండరెడ్లు, చెంచులు, సవరలు, యానాదులు వీరిలో ఉన్నారు.²⁴⁵⁶ కొండల్లో స్వేచ్ఛగా సాగిన వారి బతుకును అటవీ చట్టాలు, వడ్డీ వ్యాపారులు, మైదానాల నుంచి వచ్చి స్థిరపడినవారు ఎలా మార్చారో, దానికి కొండ ప్రజలు ఎలా ఎదురు నిలిచారో వారి కథ చెబుతుంది.⁷⁸

ఆధారాల గురించి. 1950కి ముందు ఈ ప్రజల గురించి రాసినదంతా దాదాపు బయటివారే రాశారు: జిల్లా గెజిటీర్లు, జనాభా లెక్కల నివేదికలు, మద్రాసు, హైదరాబాద్ ప్రభుత్వాల అధికారులు.⁹¹ అన్నిటికంటే వివరమైన వర్ణనలు మానవశాస్త్రవేత్త క్రిస్టోఫ్ వాన్ ఫ్యూరర్-హైమెన్‌డార్ఫ్ రాశాడు. ఆయన 1940 నుంచి నిజాం ప్రభుత్వం తరఫున హైదరాబాద్ గిరిజన ప్రాంతాల్లో పర్యటించాడు.⁴³ ఆ కాలపు ఇతర రచయితల్లాగే ఆయన కూడా మనుషులను జాతి రకాలుగా విభజించాడు. ఆ ఆలోచనను ఇప్పుడు ఎవరూ అంగీకరించరు.⁴ ప్రజలు ఏం చేశారు, ఎలా బతికారు అనే విషయాలకే ఈ పేజీ ఈ రచనలను వాడుకుంటుంది. వాటిలోని అలాంటి తీర్పులను పక్కన పెడుతుంది. పాటలు, నృత్యాల కోసం జానపద గీతాలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు పేజీ చూడండి.

గోండు రాజులు, కోయలు

ఒకప్పుడు గోండులకు సొంత రాజ్యాలు ఉండేవి. 1920లో నిజాం ప్రభుత్వం కోసం రాసిన సిరాజ్ ఉల్ హసన్ ప్రకారం, ఒక గోండు రాజ్యం ఈనాటి ఆదిలాబాద్‌లో కొంత భాగాన్ని, చాందా ప్రాంతాన్ని కలిపి పాలించింది.² దాన్ని స్థాపించినవాడు భీమ్ బల్లాల్ అని ఆయన చెబుతాడు. పదో రాజు ఖాండక్య బల్లాల్ 1261లో రాజధానిని చాందాకు మార్చాడని రాస్తాడు.²

తర్వాత ఈ రాజ్యం నాగపూర్ భోంస్లేల కిందికి వచ్చింది.² 1743లో గోండులు వారిపై తిరగబడ్డారు. రఘోజీ భోంస్లే ఆ తిరుగుబాటును అణచివేసి, ఆ రాజ్యాన్ని తన రాజ్యంలో కలుపుకున్నాడు.²

సిరాజ్ ఉల్ హసన్ కోయల గురించి కూడా రాశాడు. ఆయన వారిని కోయిలు, కోయితూర్ అని పిలుస్తాడు. ఆయన కాలపు వరంగల్ జిల్లాలో, గోదావరి వెంట భద్రాచలం నుంచి ఖమ్మం వైపు వారు నివసించేవారు.² కరువులు, అంతర్గత గొడవల వల్ల బస్తర్ ఎత్తు ప్రాంతాల నుంచి అక్కడికి వచ్చామని వారి సొంత సంప్రదాయం చెప్పేది.² ఆదిలాబాద్ గోండులు గోండీ భాష మాట్లాడేవారు. కోయల మాండలికంలో మాత్రం తెలుగు మాటలు ఎక్కువ. కోయ మగవారిని దొరలు అని గౌరవంగా పిలిచేవారు.¹⁰

అడవే ఆధారం

కొండ ప్రజల్లో చాలామంది పోడు సాగు చేసేవారు, అంటే ఒక చోట కొంతకాలం సాగు చేసి మరో చోటుకు మారడం. గోండులు నాగలి గానీ, పార గానీ వాడలేదు. చెట్లు నరికి, కాల్చి, ఆ బూడిదలో చిన్న గుంటలు చేసి విత్తనాలు వేసేవారు. రెండు మూడేళ్లలో నేల సారం తగ్గగానే కొత్త చోటుకు వెళ్లేవారు.⁷ జొన్న, వరి, మిరప, మొక్కజొన్న, పప్పుధాన్యాలు పండించేవారు. పొలం పనిలో ఎక్కువ భాగం ఆడవాళ్లే చేసేవారు.⁷ పంట సరిపోనప్పుడు కుటుంబాలు ఇప్ప పువ్వులు, అడవి దుంపలు, పండ్లు తినేవి.⁷

గోదావరి కొండల్లోని కొండరెడ్లు కూడా ఇలాగే సాగు చేశారు. ఒక కొండవాలును రెండు మూడేళ్లు పండించి, తర్వాత పది పన్నెండేళ్లు దాన్ని మళ్లీ అడవిగా ఎదగనిచ్చేవారు.¹¹ జొన్న, రాగి, చిరుధాన్యాలు పండించేవారు. ఒక అడవి తాటి జాతి చెట్టు దవ్వను దంచి పిండి చేసి, జావ కాచుకునేవారు.¹¹ వర్షాలు బాగా పడటం వల్ల అడవి త్వరగా మళ్లీ పెరుగుతుందని, అందుకే అడవికి శాశ్వత నష్టం పెద్దగా కనిపించలేదని హైమెన్‌డార్ఫ్ గమనించాడు.¹²

అప్పటి మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలోని అమ్రాబాద్ కొండల చెంచులు అసలు సాగే చేయలేదు.³ 1942 నాటి ఒక హైదరాబాద్ నివేదిక వారిని ఆహారం సేకరించుకునే తెగ అని వర్ణించింది. దుంపలు, పండ్లు తిని, కుందేళ్లు, ఉడతల వంటి చిన్న జంతువులను విల్లంబులతో వేటాడి బతికేవారు.³ పెంటలు అనే చిన్న గూడేల్లో ఉండేవారు. ప్రతి పెంటకు వేటాడడానికి, ఆహారం ఏరుకోవడానికి అడవిలో దాని సొంత భాగం ఉండేది.³

ఇతర తెగల బతుకు ఇంకోలా ఉండేది. విశాఖపట్నం (అప్పటి వైజాగపట్టం) కొండల్లో సుమారు 50,000 మంది సవరలు ఉన్నారని 1907 గెజిటీర్ లెక్కించింది. కొందరు ఎత్తైన కొండల మీద ఉండేవారు. కాపు సవరలు అనే మరికొందరు పాలకొండ కొండల దగ్గరి దిగువ ప్రాంతంలో ఉండేవారు.⁵ వారిలో తెగ బట్టలు నేసేవారు, బుట్టలు అల్లేవారు, ఇనుప పని చేసేవారు ఉన్నారు.⁵ వారి పెద్దలను గోమంగోలు అనేవారు. ఆ ఏడాది చనిపోయినవారి కోసం ప్రతి వసంతంలో పెద్ద బలి ఇచ్చేవారు.¹³

నెల్లూరు తీరంలో 1921లో యానాదులు 78,819 మంది ఉన్నారు.⁶ అంటే జిల్లా జనాభాలో ప్రతి వందమందిలో సుమారు ఏడుగురు.⁶ వారి మూలం గురించి ఖచ్చితంగా ఏమీ తెలియదని 1942 గెజిటీర్ చెప్పింది.⁶ శ్రీహరికోట దీవిలో ప్రభుత్వం అటవీ ఉత్పత్తులను యానాదుల ద్వారానే సేకరించేది.¹⁴ 1858లోనే అక్కడ వారి కోసం ఒక బడి తెరిచింది. అందులో తెలుగు, బుట్టలు అల్లడం, ఎర్ర రంగుకు వాడే చిరివేరు (చాయ్ రూట్) సాగు నేర్పించేవారు.¹⁵

ఏజెన్సీ ప్రాంతాలు, వాటి చట్టాలు

బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం కొండ ప్రాంతాలను వేరే సమస్యగా చూసింది. విశాఖపట్నం, గంజాం కొండల్లో ఏళ్ల తరబడి అశాంతి కొనసాగడంతో 1832లో మద్రాసు ప్రభుత్వం అక్కడికి ఒక ప్రత్యేక కమిషనర్‌ను పంపింది.⁹ తర్వాత 1839 నాటి 24వ చట్టం ఈ కొండ ప్రాంతాలను మామూలు చట్టాలలో చాలా వాటి నుంచి మినహాయించింది.⁹ కలెక్టర్ “గవర్నర్‌కు ఏజెంటు” హోదాలో వాటిని నేరుగా పాలించాడు.⁹ విశాఖపట్నం జిల్లాలో సుమారు ఎనిమిదింట ఏడు వంతులు ఇలాంటి ఏజెన్సీ అయింది.¹⁶

1879లో ఇదే పద్ధతి గోదావరి కొండలకూ వచ్చింది. 1874 నాటి షెడ్యూల్డ్ జిల్లాల చట్టం కింద భద్రాచలం, రేకపల్లి, రంప ప్రాంతాలను కలిపి ఏజెన్సీగా చేశారు.⁹ ఏజెన్సీలో సివిల్ కేసులు మైదానాల కోర్టుల కంటే సరళమైన నియమాల ప్రకారం నడిచేవి.¹⁷ 1931 నాటికి జనాభా లెక్కల నివేదిక ఏజెన్సీ ప్రాంతాలను గోదావరికి ఉత్తరాన ఉన్న తూర్పు కనుమల భాగంగా, “గవర్నర్‌కు ఏజెంట్ల” ద్వారా పాలించే ప్రాంతంగా వర్ణించింది.¹

తర్వాతి దిగులు భూమి గురించే. 1917 నాటి ఒక మద్రాసు చట్టం (1917 నాటి 1వ చట్టం) ఏజెంటు అనుమతి లేకుండా గిరిజనుడి భూమి బయటివారికి బదిలీ కాకుండా నిషేధించిందని హైమెన్‌డార్ఫ్ రాశాడు.¹⁸ హైదరాబాద్‌లో 1349 ఫస్లీ (1939–40) నాటి భూ అన్యాక్రాంత నిరోధక చట్టం కూడా అదే పని చేసింది.¹⁸ కానీ మద్రాసు చట్టాన్ని తరచూ దాటవేస్తున్నారని ఆయన గమనించాడు. స్వయంగా రంప గ్రామంలోనే రెడ్లు తమ నాగలి భూమి అంతా బయటివారికి తాకట్టు పెట్టారు.¹⁸

ముంచుకొచ్చిన అటవీ నియమాలు

1920 నాటికి అడవులు అందరికీ తెరిచి లేవు. కొత్త అటవీ చట్టాలు, రోడ్ల వల్ల బయటివారు వచ్చి స్థిరపడుతున్నారని, గోండులు నాగలి సాగుకు మారక తప్పడం లేదని సిరాజ్ ఉల్ హసన్ రాశాడు.⁷ కొత్త బతుకుతో కొత్త అవసరాలు వచ్చాయి. దాంతో గోండులు మైదానాల వడ్డీ వ్యాపారుల అప్పుల్లో కూరుకుపోయారు.⁷

కొండరెడ్ల బతుకూ ఇలాగే మారింది. గోదావరి దగ్గరి రెడ్లలో చాలామంది నలభై యాభై ఏళ్లలోనే అటవీ కూలీలుగా మారారని హైమెన్‌డార్ఫ్ గుర్తించాడు.¹² వారి నదీతీర గ్రామాల్లో వ్యాపారి కుటుంబాలు వచ్చి స్థిరపడి, వెదురు, కలపను రాజమండ్రికి పంపేవి.¹²

1940లో హైమెన్‌డార్ఫ్ పర్యటనకు సుమారు మూడేళ్ల ముందు అటవీ శాఖ రిజర్వు అడవుల సరిహద్దులు గీసింది. దాంతో ప్రతి రెడ్డి గ్రామం చుట్టూ పోడుకు కొద్ది భూమి మాత్రమే మిగిలింది.¹⁹ నదికి మద్రాసు వైపు అటవీ గీతలు గ్రామాలకు దూరంగా ఉండటంతో చాలామంది రెడ్లు అటువైపు వెళ్లిపోయారు.¹⁹ పోడు “ఒకేసారి వ్యవసాయ సమస్య, అటవీ సమస్య, సామాజిక సమస్య” అని 1931 మద్రాసు జనాభా లెక్కల నివేదిక అంది. పోడు మానేసే కొండ ప్రజలకు తిండి పండించుకోవడానికి మరో దారి కావాలని చెప్పింది.²⁰

కొన్ని కుటుంబాలు అన్నీ పోగొట్టుకున్నాయి. తమ తండ్రుల కాలంలో పొలాలు, పశువులు ఉండేవని, పోడు స్వేచ్ఛగా నరుక్కునేవారని అనంతవరం రెడ్లు హైమెన్‌డార్ఫ్‌కు చెప్పారు.²¹ తర్వాత వారు తమ పొలాలను ఒక వ్యాపారికి అమ్మేశారు. డబ్బు అయిపోగానే అతని దగ్గరే అప్పు చేశారు. అతను వారి పశువులను తీసుకున్నాడు. ఇప్పుడు కొద్దిపాటి ధాన్యానికి అతని దగ్గరే పని చేస్తున్నారు.²¹

కొండల్లో తిరుగుబాట్లు

కొండ ప్రజలు ఎన్నోసార్లు తిరగబడ్డారు. 1839 తర్వాత జరిగిన ఫితూరీలను (తిరుగుబాట్లను) విశాఖపట్నం గెజిటీర్ ఇలా పేర్కొంటుంది:²²

• గొలుగొండ కొండల్లో 1845–48, 1857–58, 1879–80, 1886, 1891లో
• జైపూర్ ఎస్టేటులో 1849–50, 1855–56లో
• గుణుపూర్ సవరల మధ్య 1864, 1865లో
• సాలూరు తాలూకాలోని కొర్రవానివలసలో 1900లో²²

గోదావరిలోని రంప కొండల్లో 1858, 1862లో ప్రతిఘటన జరిగింది. 1879లో “రంప తిరుగుబాటు” మొదలైంది.²³ ఆదిలాబాద్‌లో రాంజీ గోండు గోండుల తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించాడు. తర్వాత ఆయనను ఉరితీశారు.²⁴²⁵ ఈ తిరుగుబాట్లు, రంప తిరుగుబాటులో చంద్రయ్య పాత్ర సంస్కరణ, స్వాతంత్ర్య, ప్రజా ఉద్యమాలు పేజీలో ఉన్నాయి.

రెండో రంప తిరుగుబాటు 1922లో మొదలైంది. అది గోదావరి, విశాఖపట్నం జిల్లాల ఏజెన్సీ ప్రాంతాలకే పరిమితమైంది.²⁶²⁷ అప్పటికి సుమారు 25 ఏళ్ల వయసున్న అల్లూరి సీతారామరాజు దానికి నాయకత్వం వహించాడు.²⁶ అడవులు నరకడంపై, పోడుపై పెట్టిన ఆంక్షల వల్ల కొండ ప్రజలు కోపంగా ఉన్నారని సరోజినీ రేగాని రాశారు.²⁷ భూములు కోల్పోయిన ఇద్దరు కోయ అన్నదమ్ములు గాం మల్లుదొర, గాం గంటందొర సీతారామరాజుకు ముఖ్య సహాయకులయ్యారు.²⁷ 1922 ఆగస్టు 22న చింతపల్లి పోలీసు స్టేషన్‌పై దాడితో తిరుగుబాటు మొదలైంది.²⁷

బాబిఝరి, 1940

1940లో ఆదిలాబాద్‌లోని ఆసిఫాబాద్ అడవుల్లో జరిగిన ఘర్షణలో చాలామంది గోండులు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.²⁸²⁹ హైమెన్‌డార్ఫ్ దీని గురించి 1943 నాటి ఒక నోట్‌లో రాశాడు.³⁰ ఆయన ప్రభుత్వ అధికారిక నివేదికను చూడలేదు.³¹ అందుకే ఆయన కథనం ఎక్కువగా గోండుల వైపు కథనమే.³¹

గోండుల నాయకుడు ఆసిఫాబాద్ దగ్గరి సంకేపల్లికి చెందిన కుమ్రా భీము. ఆయనకు చదవడం, రాయడం వచ్చు.⁸ గొడవకు మూల కారణాన్ని ఒక గోండు పటేలు హైమెన్‌డార్ఫ్‌కు చెప్పాడు. బయటి నుంచి వచ్చిన ఏ వర్గం వారైనా భూమికి పట్టా (హక్కు పత్రం) పొందగలిగేవారు, కానీ గోండులకు మాత్రం దొరికేది కాదు.⁸ భూమి కోసం భీము ఊరూరూ తిరిగి, చివరికి బాబిఝరిలో స్థిరపడ్డాడు.⁸

ప్రభుత్వ అడవి సరిహద్దు గీతలు గీసినప్పుడు బాబిఝరి వాటి లోపలికి వచ్చింది. గ్రామస్తులకు పట్టాలు లేవు కాబట్టి వెళ్లిపొమ్మన్నారు. అటవీ కాపలాదారులు వారి ఇళ్లను తగలబెట్టారు.⁸ గోండులు దగ్గర్లోని జోడేఘాట్‌కు మారారు. ఒక అటవీ చౌకీదారు వారి నుంచి 500 రూపాయలు తీసుకున్నాడు. తర్వాత మరో 2,000 కావాలన్నాడు.⁸³²

భీము, మరో నలుగురు గోండులు హైదరాబాద్‌కు వెళ్లారు. జోడేఘాట్‌లో 57 ఎకరాలు సాగు చేసుకోవడానికి వారు అనుమతి తెచ్చారని ప్రజలు నమ్మారు.³² భీము జిల్లా అటవీ అధికారికి ఒక అర్జీ కూడా పంపాడు. కానీ మర్నాడే ఒక అటవీ బృందం వారిని ఖాళీ చేయించడానికి వచ్చి, చుట్టుపక్కల గుడిసెలను తగలబెట్టింది.³² తుపాకీ ఉన్న ఒక కాపలాదారు భీము చేతిలో కాల్చాడు. గోండులు ఆ బృందాన్ని కొట్టి తరిమేశారు.³²

ఆ తర్వాత కొన్ని వందల మంది గోండులు భీముకు అండగా చేరారు.³³ ఆయన “గోండు రాజ్యం” స్థాపించాలనుకున్నాడని కొందరు అన్నారు. కానీ అది పూర్తిగా తప్పని హైమెన్‌డార్ఫ్ భావించాడు. గోండులు జోడేఘాట్‌లో ప్రశాంతంగా సాగు చేసుకోవాలని, పశువుల మేత పన్ను నుంచి, అటవీ కాపలాదారుల వసూళ్ల నుంచి విముక్తి కావాలని మాత్రమే కోరారని ఆయన అభిప్రాయం.³³ భీము లొంగిపోవడానికి ఒప్పుకోకపోవడంతో పోలీసులు కొండల్లోకి ముందుకు కదిలారు. భీము ఒక తూటా పేల్చాడు. పోలీసులు అక్కడికక్కడే పదకొండు మంది గోండులను కాల్చి చంపారు.³⁴ ఆయనను ఎరిగిన గోండులు ఆయన తెలివిని, వ్యక్తిత్వాన్ని ఎంతో మెచ్చుకున్నారు. ఆయన మరణానికి అటవీ అధికారులనే నిందించారు.³⁴

హైమెన్‌డార్ఫ్, హైదరాబాద్ సంస్కరణలు

హైమెన్‌డార్ఫ్ కృషి ప్రభుత్వ విధానాన్నే మార్చింది. 1940 నవంబర్, డిసెంబర్‌లలో ఆయన ఈనాటి పాల్వంచ చుట్టూ ఉన్న పాల్వంచ సంస్థానం (సొంత రాజు ఉన్న ఎస్టేటు) లోని కొండరెడ్డి గ్రామాల్లో పర్యటించాడు.⁴ 1942లో హైదరాబాద్ రెవెన్యూ శాఖ ఆయన సలహాతో ఒక చెంచు రిజర్వును ప్రతిపాదించింది.³ అప్పుడు అమ్రాబాద్ పీఠభూమిపై 426 మంది చెంచులే ఉన్నారు.³ 1942 ఫిబ్రవరి 23న ప్రభుత్వం ఆ రిజర్వును ఆమోదించింది. అది సుమారు 1,00,000 ఎకరాల అడవిని కలిగి ఉంది.³⁵³

ఆదిలాబాద్‌లో మార్పులు ఇంకా ముందుకు వెళ్లాయి. నిజాం ప్రభుత్వ రెవెన్యూ, పోలీసు సభ్యుడు డబ్ల్యూ. వి. గ్రిగ్సన్ 1945లో హైమెన్‌డార్ఫ్ నివేదికలకు ముందుమాట రాశాడు.³⁶ గిరిజనేతర వంశపారంపర్య గ్రామాధికారులు మళ్లీ మళ్లీ గిరిజనుల భూమిని లాక్కున్నారని అందులో రాశాడు.³⁷ 1939లో వానలు ముఖం చాటేసినప్పుడు, ఆకలితో ఉన్న గోండులు, కొలాములు కొండలు దిగి పట్టణాలకు వచ్చేవరకు ప్రభుత్వానికి ఏ హెచ్చరికా అందలేదు.³⁷ మద్రాసు ఏజెన్సీల పద్ధతిలో ప్రత్యేక “గిరిజన ప్రాంతాలను” నడపాలని ఆయన శాఖ ప్రతిపాదించింది.³⁷

అప్పటికే ప్రభుత్వం ఉట్నూరు తాలూకాలోని మార్లవాయిలో గిరిజన ప్రాంతాల కోసం ఒక ప్రత్యేక అధికారిని నియమించింది.³⁸ గోండులకు వేల ఎకరాలకు పట్టాలు ఇచ్చింది.³⁸ హైమెన్‌డార్ఫ్ దంపతులు మార్లవాయిలో గిరిజన ఉపాధ్యాయుల శిక్షణ కేంద్రం తెరిచారు.³⁸ దాని చుట్టూ బడుల సంఖ్య పెరుగుతూ వచ్చింది.³⁸ కొందరు గిరిజనులను అటవీ వాచర్లుగా, గార్డులుగా కూడా నియమించారు.³⁸

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

కోయలు ఎంతమంది? గ్రిగ్సన్ పట్టిక చేసి చూపిన హైదరాబాద్ జనాభా లెక్కల ప్రకారం కోయలు 1891లో 60,000కు పైగా ఉండగా, 1941లో 31,094కు తగ్గారు. అదే కాలంలో గోండులు 38,000 నుంచి 1,42,000కు పెరిగారు.³⁹ 1911 జనాభా లెక్కలు కోయలను వేరుగా లెక్కించనే లేదు, గోండులతో కలిపేశాయి.³⁹ ఈ అంకెలు రెండు తెగల మధ్య గందరగోళాన్ని చూపుతున్నాయే తప్ప, కోయలు నిజంగా తగ్గిపోయారని చూపవని గ్రిగ్సన్ హెచ్చరించాడు.³⁹

బాబిఝరిలో ఎంతమంది చనిపోయారు? పోలీసులు అక్కడికక్కడే పదకొండు మంది గోండులను చంపారని హైమెన్‌డార్ఫ్ ఒక చోట రాశాడు.³⁴ మరో చోట పన్నెండు ప్రాణాలు పోయాయని అంటాడు.²⁹ తాను అధికారిక నివేదికను చూడలేదు కాబట్టి తన కథనం ఎక్కువగా గోండుల కథనమేనని కూడా ఆయన చెబుతాడు.³¹

Footnotes

1. Census of India, 1931, Vol. XIV: Madras, Part I, Report (1932), p. 13 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

2. Siraj ul Hassan, Castes and Tribes (1920), p. 230 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

3. Hyderabad Revenue Department, report to the government of February 1942, in Fürer-Haimendorf, The Chenchus (1943), p. 376 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

4. Christoph von Fürer-Haimendorf, Tribal Hyderabad: Four Reports (1945), p. 1, “Notes on the Hill Reddis in the Samasthan of Paloncha” (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

5. Francis, Vizagapatam (1907), p. 95 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

6. Madras District Gazetteers: Nellore (1942), p. 116 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

7. Siraj ul Hassan, The Castes and Tribes of H.E.H. the Nizam’s Dominions, Vol. I (1920), p. 229 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

8. Fürer-Haimendorf, Tribal Hyderabad (1945), p. 123 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

9. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 190 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

10. Siraj ul Hassan, Castes and Tribes (1920), p. 231 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

11. Fürer-Haimendorf, Tribal Hyderabad (1945), p. 2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

12. Fürer-Haimendorf, Tribal Hyderabad (1945), p. 3 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³

13. Francis, Vizagapatam (1907), p. 96 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

14. Nellore gazetteer (1942), p. 147 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

15. Nellore gazetteer (1942), p. 213 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

16. Francis, Vizagapatam (1907), p. 196 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

17. Hemingway, Godavari (1907), p. 191 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

18. Fürer-Haimendorf, The Reddis of the Bison Hills (1945), p. 288 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

19. Fürer-Haimendorf, Tribal Hyderabad (1945), p. 4 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

20. Census of India, 1931, Vol. XIV: Madras, Part I (1932), p. 201 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

21. Christoph von Fürer-Haimendorf, The Reddis of the Bison Hills (The Aboriginal Tribes of Hyderabad, Vol. II, 1945), p. 287 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

22. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (1907), p. 58 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

23. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 37 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

24. The Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. II (1956), p. xv (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

25. The Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. II (1956), p. xvi (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

26. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (1956), p. 95 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

27. Regani, Highlights (1956), p. 96 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

28. Fürer-Haimendorf, Tribal Hyderabad (1945), p. 116, note of 1943 on the Asifabad, Rajura and Utnur taluks (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

29. Fürer-Haimendorf, Tribal Hyderabad (1945), p. 119 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

30. Fürer-Haimendorf, Tribal Hyderabad (1945), table of contents (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

31. Fürer-Haimendorf, Tribal Hyderabad (1945), p. 122 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³

32. Fürer-Haimendorf, Tribal Hyderabad (1945), p. 124 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

33. Fürer-Haimendorf, Tribal Hyderabad (1945), p. 125 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

34. Fürer-Haimendorf, Tribal Hyderabad (1945), p. 126 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³

35. R. M. Crofton, Appendix VIII, “The Creation of a Chenchu Reserve”, in Fürer-Haimendorf, The Chenchus (1943), p. 375 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

36. Fürer-Haimendorf, Tribal Hyderabad: Four Reports, with a foreword by W. V. Grigson (Hyderabad: Revenue Department, 1945), title page (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

37. W. V. Grigson, Foreword to Fürer-Haimendorf, Tribal Hyderabad (1945), p. x (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³

38. Grigson, Foreword to Tribal Hyderabad (1945), p. xi (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

39. W. V. Grigson, Foreword to Fürer-Haimendorf, The Chenchus: Jungle Folk of the Deccan (1943), p. xvi (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³