ఆదిలాబాద్

ఆదిలాబాద్ తెలంగాణకు చాలా ఉత్తరాన ఉన్న పట్టణం. నిజాముల కాలంలో 1905లో ఇది ఒక కొత్త జిల్లాకు కేంద్రం అయింది.¹ జిల్లా చాలావరకు అడవి. హైదరాబాద్‌పై Imperial Gazetteer of India (భారత సామ్రాజ్య గెజిటీర్) సంపుటం (1909) దీన్ని రాష్ట్రంలో అత్యంత అనారోగ్యకరమైన జిల్లా అని పిలుస్తుంది.¹

సిర్పూర్ తాండూర్ నుంచి ఆదిలాబాద్ వరకు

1905కు ముందు ఈ ప్రాంతం సిర్పూర్ తాండూర్ ఉప జిల్లా. దీన్ని అమల్దారీ అని కూడా పిలిచేవారు.² అది ఎలా రూపుదిద్దుకుందో గెజిటీర్ వర్ణిస్తుంది:³⁴

• 1866కు ముందు ఎడ్లాబాద్, సిర్పూర్ తాలూకాల ఆదాయాన్ని గుత్తకు ఇచ్చేవారు.³
• 1866లో ఈ రెండు తాలూకాలను ఇందూరు (ఇప్పటి నిజామాబాద్) జిల్లాలో చేర్చారు.³
• 1867లో అవి ఎలగందల్ (ఇప్పటి కరీంనగర్) జిల్లాకు మారాయి. 1869లో తిరిగి ఇందూరుకు వచ్చాయి.⁴
• 1872లో రాష్ట్రం రాజురా జాగీర్‌ను (భూమి మంజూరును) వెనక్కి తీసుకుని, మూడు తాలూకాలను ఒక ఉప జిల్లాగా చేసింది.⁴

1905లో ఉప జిల్లా ఆదిలాబాద్ జిల్లా అయింది.⁵ దానికి ఇందూరు నుంచి నిర్మల్, నర్సాపూర్ తాలూకాలు, ఎలగందల్ నుంచి చిన్నూరు, లక్సెట్టిపేట తాలూకాలు వచ్చాయి.⁵ కిన్వట్, జనగాం అనే రెండు కొత్త తాలూకాలను ఏర్పాటు చేశారు.⁵ అప్పుడు జిల్లాకు ఎనిమిది తాలూకాలు ఉండేవి.²

భూమి, ప్రజలు

సాత్మాల పర్వత శ్రేణి జిల్లా గుండా సుమారు 175 మైళ్లు సాగిందని గెజిటీర్ చెబుతుంది.¹ టేకు, నల్లమద్ది (ఎబోనీ), ఇతర చెట్లు చాలా ఎత్తుకు పెరిగేవి.¹ 1901లో పాత ఉప జిల్లాలో 272,815 మంది ఉండేవారు.⁵ సుమారు 44 శాతం మంది తెలుగు, 28 శాతం మంది మరాఠీ మాట్లాడేవారు.⁵ సుమారు 11 శాతం మంది గోండులు. జనాభా లెక్కలు వారిని “ఆనిమిస్టులు” (ప్రకృతి ఆరాధకులు)గా లెక్కించాయి.⁵ 1905 నాటి పెద్ద జిల్లాలో 10 శాతానికి పైగా ప్రజలు గోండులు.²

ఒకప్పుడు రాజురా తాలూకా ఒక గోండు రాజాకు చెందినదని, తర్వాత భోంస్లేల చేతికి వెళ్లిందని గెజిటీర్ చెబుతుంది.⁶ మాణిక్‌గఢ్ కోటను ఒక గోండు రాజా కట్టించాడని చెబుతారని అది జోడిస్తుంది.⁶ మాహూర్ కొండపై ఉన్న ఒక పాత ఆలయం 400 మంది గోసాయిలకు (హిందూ సన్యాసులకు), వారి అధిపతికి ఆశ్రయం ఇచ్చేది.⁶

వ్యవసాయం, అడవులు, వరదలు

ఉప జిల్లాను ఎప్పుడూ సర్వే చేయలేదు.⁷ దాని భూమిలో కొద్ది భాగం మాత్రమే సాగయ్యేది.⁷ ప్రధాన పంట జొన్న. అమ్మకానికి పత్తి, నూనెగింజలు పండించేవారు.⁷ 4,000 చదరపు మైళ్లకు పైగా అడవులు ఉండేవి.⁷ 1901లో కలప అమ్మకాల ద్వారా రూ. 25,200 ఆదాయం వచ్చింది.⁷

రాజురా తాలూకాలోని సాస్తి దగ్గర బొగ్గు దొరికింది.³ 1874–75లో చేసిన ప్రయోగాత్మక తవ్వకాలు నిరాశాజనక ఫలితాలు ఇవ్వడంతో వదిలేశారు.³ 1891 సెప్టెంబర్‌లో పెన్‌గంగ మూడు రోజులు వరదతో పొంగి, దాని ఒడ్డున ఉన్న చాలా గ్రామాలను కొట్టుకుపోయింది.⁶

ఉప జిల్లాలో రైలు మార్గం గానీ, కంకర రోడ్డు గానీ వేయలేదని గెజిటీర్ చెబుతుంది.³ ఎడ్లాబాద్ నుంచి రాజురా, సిర్పూర్‌లకు బండ్ల దారి మాత్రమే ఉండేది.³ 1931 జనాభా లెక్కలు పెద్ద మార్పును నమోదు చేస్తాయి.⁸ 1921 నుంచి 1931 మధ్య ఆదిలాబాద్ జిల్లాకు 182 మైళ్ల కొత్త కంకర రోడ్లు వచ్చాయి.⁸

కరువు, సహాయం

ఈ ప్రాంతంలో కరువు వచ్చినట్లు గెజిటీర్‌లో ఏ నమోదూ లేదు.³ 1900లో రాష్ట్ర పశ్చిమ భాగంలో కరువు వచ్చినప్పుడు, ఇతర జిల్లాల నుంచి, బ్రిటిష్ ప్రాంతం నుంచి ప్రజలు ఇక్కడికి గుంపులుగా వచ్చారు.³ ఎడ్లాబాద్‌లో 800 మంది కోసం ఒక పేదల గృహం తెరిచారు.³ దానికి రాష్ట్రానికి రూ. 2,982 మాత్రమే ఖర్చయింది.³ 1918–20లో పాక్షికంగా కరువు వచ్చిన ఎనిమిది జిల్లాలలో ఆదిలాబాద్ ఒకటి.⁹

పట్టణం

1901లో ఆదిలాబాద్ పట్టణంలో 6,303 మంది ఉండేవారు.¹⁰ దానిలో మొదటి తాలూక్దారు (జిల్లా అధికారి), పోలీసు, కస్టమ్స్, అటవీ కార్యాలయాలు, ఒక వైద్యశాల, ఒక తపాలా కార్యాలయం, ఒక పాఠశాల ఉండేవి.¹⁰ ఏటా జాతర జరిగే ఒక హిందూ ఆలయం, రద్దీగా ఉండే ధాన్యం మార్కెట్ కూడా ఉండేవి.¹⁰

1929లో నాలుగు సుబాలను (విభాగాలను) పునర్వ్యవస్థీకరించినప్పుడు, ఆదిలాబాద్‌ను వరంగల్ సుబాలో చేర్చారు.¹¹ నిర్మల్ పేజీ కూడా చూడండి.

Footnotes

1. Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 184 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

2. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 185 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

3. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 189 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹

4. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 190 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

5. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 187 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

6. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 186 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

7. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 188 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

8. Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), p. 29 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

9. Report on the Famine Relief Operations in H.E.H. the Nizam’s Dominions during 1918–19 and 1919–20 (1923), p. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

10. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 192 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

11. Census of India 1931, Vol. XXIII: H.E.H. the Nizam’s Dominions, Part I: Report (1933), p. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩