కుమ్రా భీము

కుమ్రా భీము నిజాం హైదరాబాద్ రాజ్యంలోని ఆదిలాబాద్ అడవుల్లో నివసించే గోండు ఆదివాసుల నాయకుడు.¹ 1940లో ఆసిఫాబాద్ దగ్గరి బాబేఝరి, జోడేఘాట్ గోండులు తమ భూమి నుంచి వెళ్లగొట్టడాన్ని ఎదిరించినప్పుడు వారికి అతనే నాయకుడు.²¹ పోలీసులు అతన్ని కాల్చి చంపారు.³ ఆనాటి అటవీ నిబంధనలంటే గోండులు ఎందుకు రగిలిపోయారో అతని కథ చూపిస్తుంది; ఆ తర్వాత ప్రభుత్వం వారి సమస్యలను మళ్లీ పరిశీలించింది.⁴⁵ విస్తృతమైన కథ కోసం ఆదివాసులు పేజీ చూడండి.

ఆధారాల గురించి. మానవశాస్త్రవేత్త క్రిస్టొఫ్ వాన్ ఫ్యూరర్-హైమెండార్ఫ్ ఈ ఘర్షణ గురించి తన నివేదిక ట్రైబల్ హైదరాబాద్ (1945)లో రాశారు. ఆయన అధికారిక నివేదికను చూడలేదు. చాలామంది గోండులతో, కొద్దిమంది అధికారులతో మాట్లాడి రాశారు; కాబట్టి ఆయన కథనంలో ఎక్కువగా గోండుల వైపు మాటే ఉంటుంది.² 1988లో తెలుగులో రాసిన దేవులపల్లి వెంకటేశ్వరరావు బాబేఝరి తిరుగుబాటు కథనే చెబుతారు. దాని నాయకుడిని ఆయన కొమరం భీము అని పిలుస్తారు.⁵

భూమి కోసం వెతుకులాట

భీము సొంత ఊరు ఆసిఫాబాద్‌కు దాదాపు ఐదు మైళ్ల దూరంలోని సంకేపల్లి.¹ అతను చదవడం, రాయడం వచ్చిన తెలివైన యువకుడని హైమెండార్ఫ్ అంటారు.¹ సంకేపల్లిలో భూమి చాలావరకు బయటివాళ్ల చేతుల్లోకి పోయింది. అందుకే భీము వేరేచోట భూమి కోసం మళ్లీ మళ్లీ ప్రయత్నించాడు.¹ మొదట సుర్దాపూర్‌లో, తర్వాత దేవారా దగ్గరి కాకర్‌ఘాట్‌లో మూడేళ్లు ఉన్నాడు. చివరకు బాబేఝరిలో స్థిరపడి, అక్కడ దాదాపు ఐదేళ్లు ఉన్నాడు.¹

అసలు సమస్య ఏమిటో కెరమెరి గోండు పటేల్ సిరాం రాము హైమెండార్ఫ్‌కు చెప్పాడు. ఏ కులం బయటివాళ్లకైనా భూమికి పట్టా (హక్కు పత్రం) దొరికేది; గోండులకు మాత్రం దొరికేది కాదు.¹ అటవీ చౌకీదార్లు గోండుల నుంచి డబ్బు, ధాన్యం, కోళ్లు గుంజుకుంటున్నారని హైమెండార్ఫ్‌కు ఎన్నో ఫిర్యాదులు వినిపించాయి.⁴⁶

బాబేఝరి, జోడేఘాట్

బాబేఝరి పన్నెండు గోండు ఇళ్ల చిన్న ఊరు; చుట్టూ కొండల్లో దాదాపు యాభై కొలాం, నాయక్‌పోడ్ ఇళ్లు ఉండేవి.¹ ధనోరా రిజర్వు అడవి సరిహద్దులు గీసినప్పుడు ఆ ఊరు వాటి లోపలికి వచ్చింది. ఊరివాళ్లకు పట్టాలు లేవు కాబట్టి ఖాళీ చేయమన్నారు.¹ గడువులోగా వెళ్లకపోవడంతో అటవీ కాపలాదారులు వారి ఇళ్లన్నీ తగలబెట్టారు.¹

గోండులు, తొమ్మిది కొలాం కుటుంబాలు తూర్పున ఉన్న జోడేఘాట్‌కు వెళ్లారు.¹ 500 రూపాయలిస్తే ఎంత అడవైనా నరుక్కోవచ్చని అటవీ చౌకీదారు చెప్పాడు. వాళ్లు అప్పు చేసి అతనికి ఆ డబ్బు ఇచ్చారు.¹ కొంతకాలానికి అతను మళ్లీ వచ్చి, తన పైవాళ్ల కోసం ఇంకా 2,000 రూపాయలు ఇవ్వాలని, లేకపోతే మళ్లీ ఇళ్లు తగలబెడతానని బెదిరించాడు.¹⁷

భీము, మరో నలుగురు గోండులు హైదరాబాద్ వెళ్లారు. జోడేఘాట్‌లో 57 ఎకరాలు సాగు చేసుకోవడానికి వారు అనుమతి తెచ్చారని జనం నమ్మారు.⁷ అయినా చౌకీదారు డబ్బు కోసం పట్టుపట్టాడు; భీము బేరానికి ఒప్పుకోలేదు.⁷ గోండులపై గొప్ప ప్రభావం ఉన్న బలమైన వ్యక్తి భీము అని హైమెండార్ఫ్ అంటారు.⁷

1940 ఘర్షణ

పై అధికారులను చేరడానికి భీము మరోసారి ప్రయత్నించాడు. హైమెండార్ఫ్ ఇచ్చిన తేదీ ప్రకారం “షెహ్రెవర్ 13, గురువారం” (“the 13th Shehrewar, a Thursday”) నాడు జిల్లా అటవీ అధికారికి రిజిస్టర్డ్ పోస్టులో ఒక అర్జీ పంపాడు. జోడేఘాట్‌లో ఉండి సాగు చేసుకోనివ్వమని అందులో కోరాడు.⁷ మరుసటి రోజే జిల్లా అటవీ అధికారికి తెలియకుండా ఫారెస్ట్ రేంజర్ జోడేఘాట్‌ను ఖాళీ చేయించడానికి ఒక బృందాన్ని పంపాడు. దారిలో ఆ బృందం కొన్ని శివారు పల్లెలను తగలబెట్టింది; పాకల్లో కట్టేసిన పశువులు చనిపోయాయి.⁷ జోడేఘాట్‌లో, చేతిలో తుపాకులు లేకపోయినా, కోపంతో ఉన్న గోండులు ఆ బృందాన్ని ఎదిరించారు. తుపాకీ ఉన్న ఒక కాపలాదారు భీము అరచేతిలోంచి గుండు కాల్చాడు; గోండులు అటవీ సిబ్బందిని చితకబాదారు.⁷

ఆ తర్వాత భీము, అతని అనుచరులు బలవంతపు తొలగింపును బలంతోనే ఎదిరించాలని నిర్ణయించుకున్నారు. కొన్ని వందల మంది గోండులు వారికి మద్దతుగా చేరారు.⁸ తనకు దేవతల మాటలు వినిపిస్తాయని భీము చెప్పుకున్నాడని హైమెండార్ఫ్ విన్నారు; కానీ చాలా గోండు గ్రామాల్లో అలాంటి వాళ్లు ఉంటారని ఆయన గుర్తుచేస్తారు.⁸ జిల్లా అధికారి అయిన తాలూక్దార్‌తో మధ్యవర్తుల ద్వారా జరిగిన చర్చల్లో, పశువుల మేత రుసుము నుంచి, చౌకీదార్ల దోపిడీ నుంచి విముక్తి కావాలనేదే భీము ప్రధాన కోరిక.⁸ భీము తాలూక్దార్ శిబిరానికి వెళ్లలేదు. వెళ్తే వెంటనే అరెస్టు చేస్తారని అతను భయపడి ఉంటాడని హైమెండార్ఫ్ భావించారు.⁸

చివరకు భీము, అతని మనుషులు చేరిన కొండల్లోకి పోలీసులు ముందుకు కదిలారు.³ భీము ఒక తుపాకీ కాల్చగానే పోలీసులు కాల్పులు జరిపారు. పదకొండు మంది గోండులు అక్కడికక్కడే చనిపోయారు; ఇంకా చాలామంది గాయపడ్డారు.³ ఆ కాల్పుల్లోనే భీము చనిపోయాడు.³⁵

ఆ తర్వాత

నిజాం ప్రభుత్వం ఈ వార్తను కొంతకాలం బయటికి రానివ్వలేదని, పత్రికలు తర్వాతే దాన్ని ప్రచురించాయని దేవులపల్లి చెబుతారు.⁵ ఆయన కథనం ప్రకారం, ఆ తర్వాత ప్రభుత్వం గోండుల స్థితిగతులపై హైమెండార్ఫ్‌తో విచారణ జరిపించింది. రిజర్వు అడవి నుంచి దాదాపు లక్ష ఎకరాలను విడదీసి గోండులకు పట్టాలు ఇచ్చింది.⁵

భీమును ఎరిగిన గోండులు అతని తెలివితేటల్ని, శీలాన్ని ఎంతో మెచ్చుకున్నారని హైమెండార్ఫ్ కనుగొన్నారు.³ అతని చావుకు అటవీ అధికారులను, ముఖ్యంగా ఆ చౌకీదారును వారు నిందించారు.⁶³ తర్వాతి రోజుల్లో ఏ గోండైనా డబ్బివ్వకపోతే అటవీ సిబ్బంది బాబేఝరి పేరు చెప్పి బెదిరించేవారు.³

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

గోండు రాజ్యమా? భీము “గోండు రాజ్యం” స్థాపించాలనుకున్నాడనడం పూర్తిగా తప్పని హైమెండార్ఫ్ భావించారు. ఆయన దృష్టిలో గోండులు జోడేఘాట్‌లో ప్రశాంతంగా సాగు చేసుకోవాలనే కోరుకున్నారు.⁸ ఎన్నో బాధలతో పాటు, ఏదో మేరకు రాజ్యకాంక్ష కూడా ఈ తిరుగుబాటుకు దారితీసిందని దేవులపల్లి రాశారు.⁵

ఎంతమంది చనిపోయారు. పోలీసులు పదకొండు మంది గోండులను అక్కడికక్కడే చంపారని హైమెండార్ఫ్ రాశారు.³ అదే నివేదికలో అంతకుముందు బాబేఝరిలో పన్నెండు ప్రాణాలు పోయాయని అంటారు.⁹

Footnotes

1. Fürer-Haimendorf, Tribal Hyderabad (1945), p. 123 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³

2. Fürer-Haimendorf, Tribal Hyderabad (1945), p. 122 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

3. Fürer-Haimendorf, Tribal Hyderabad (1945), p. 126 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

4. Christoph von Fürer-Haimendorf, Tribal Hyderabad: Four Reports (1945), p. 116 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

5. Devulapalli Venkateswara Rao, Telangana Prajala Sayudha Porata Charitra (1988), p. 133 (in Telugu) (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

6. Fürer-Haimendorf, Tribal Hyderabad (1945), p. 117 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

7. Fürer-Haimendorf, Tribal Hyderabad (1945), p. 124 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

8. Fürer-Haimendorf, Tribal Hyderabad (1945), p. 125 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

9. Fürer-Haimendorf, Tribal Hyderabad (1945), p. 119 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩