మీర్ లాయక్ అలీ

మీర్ లాయక్ అలీ హైదరాబాద్‌లో నిజాం ప్రభుత్వపు చివరి ప్రధాన మంత్రి. ఆయన 1947 డిసెంబర్ నుంచి, పోలీసు చర్యలో నిజాం కాల్పుల విరమణకు ఆదేశించిన 1948 సెప్టెంబర్ 17 వరకు పదవిలో ఉన్నారు.¹² (1884–87లో మంత్రిగా ఉన్న మీర్ లాయక్ అలీ ఖాన్, సాలార్ జంగ్ IIతో ఆయనను గందరగోళం చేయకూడదు.)¹

ఆధారాలు ఆయనను చాలా భిన్నమైన రీతులలో వర్ణిస్తాయి. సరోజినీ రేగాని (Sarojini Regani) స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ చరిత్ర కాంగ్రెస్ పక్షం నుంచి రాయబడింది.¹ Hyderabad Reborn (పునర్జన్మ పొందిన హైదరాబాద్) (1949) పుస్తకం ఆయన తర్వాత వచ్చిన కొత్త ప్రభుత్వ ప్రచారం.³ ఆయన పదవిలో ఉండగా రాసిన బయటి దృక్పథాన్ని 1948 ఆగస్టు 16 నాటి అమెరికా విదేశాంగ శాఖ రహస్య నివేదిక ఇస్తుంది.⁴ ఆయన సొంత పుస్తకం The Tragedy of Hyderabad (హైదరాబాద్ విషాదం) ఇక్కడ రేగాని ఉదహరణల ద్వారా మాత్రమే తెలుసు.⁵

పదవికి రావడం, 1947

ప్రధాన మంత్రి కావడానికి కొంచెం ముందు, పాకిస్తాన్ కోసం పెద్ద రుణం అడగడానికి లాయక్ అలీ అమెరికాకు ఒక ప్రతినిధి బృందానికి నాయకత్వం వహించారని అమెరికా నివేదిక చెబుతుంది.⁴ ఆయన అధికారానికి ఎలా వచ్చారో రేగాని వర్ణిస్తారు.¹ 1947 అక్టోబర్‌లో రజాకార్ల గుంపు యథాతథ స్థితి ఒప్పందం కోసం నిజాం చర్చల ప్రతినిధుల ఇళ్లను చుట్టుముట్టి, వారు ఢిల్లీకి బయలుదేరకుండా ఆపింది.⁶ ఇత్తెహాద్-ఉల్-ముస్లిమీన్ నాయకుడు ఖాసిం రజ్వీ కొత్త చర్చల ప్రతినిధులను కోరారు. ఆ బృందం రాజీనామా చేసింది.¹ మెహదీ యార్ జంగ్ కొద్ది కాలం ఆ పదవిలో ఉన్నారు.¹ తర్వాత, పార్టీ ఒత్తిడితో, జిన్నాను సంప్రదించిన తర్వాత, 1947 డిసెంబర్ 18న లాయక్ అలీని ప్రధాన మంత్రిగా చేశారని రేగాని రాశారు.¹

ఆయన మంత్రివర్గంలో నలుగురు హిందువులు ఉన్నారని రేగాని గుర్తించారు.¹ పింగళి వెంకట రామారెడ్డి ఉప ప్రధాన మంత్రి.¹ బి. ఎస్. వెంకటరావు అణగారిన వర్గాలకు, మల్లికార్జునప్ప లింగాయతులకు ప్రాతినిధ్యం వహించారు. జె. వి. జోషి నాల్గవవారు.¹ జి. రామాచార్ తర్వాత చేరారు.¹ రేగాని ప్రకారం, ఆయన ప్రభుత్వం మొదటి మూడు సంవత్సరాలు 75 శాతం ముస్లిం సభ్యులతో శాసనసభను ప్రతిపాదించింది. స్టేట్ కాంగ్రెస్ దానిని తిరస్కరించింది.⁷

చర్చలు, 1948

1948 మార్చిలో లాయక్ అలీ ఢిల్లీకి వెళ్లారు.⁸ అప్పుడు భారత ప్రభుత్వం యథాతథ ఒప్పంద ఉల్లంఘనల గురించి ఫిర్యాదు చేసి, రజాకార్లను నిషేధించాలని కోరిందని రేగాని చెబుతారు.⁸ జవాబుగా, సార్వభౌమ రాజ్యంగా హైదరాబాద్‌కు ఆయుధాలు కొనే హక్కు ఉందని ఆయన చెప్పారని ఆమె రాశారు.⁹ ఆయన మధ్యవర్తిత్వం కోరారు.⁹ రజాకార్లు పుట్టడానికి కారణం తొలగిపోయినప్పుడే వారిని రద్దు చేస్తామని ఆయన చెప్పారు.⁹

1948 మే చివరలో, జూన్‌లో ఢిల్లీలో కొత్త చర్చలలో లాయక్ అలీ హైదరాబాద్ బృందానికి నాయకత్వం వహించారు.¹⁰ రెండు పక్షాలూ రక్షణ, విదేశీ వ్యవహారాలు, రజాకార్లు, బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వంపై ఒప్పంద ముఖ్యాంశాలను రూపొందించాయి.¹⁰¹¹ లాయక్ అలీ ఢిల్లీలో వాటికి అంగీకరించారని, కానీ హైదరాబాద్‌కు తిరిగి వచ్చాక కొత్త డిమాండ్లు లేవనెత్తారని రేగాని చెబుతారు.¹² అమెరికా నివేదిక వేరే చిత్రాన్ని ఇస్తుంది.¹³ ఆ ముసాయిదా లాయక్ అలీకి, నిజాం సలహాదారు సర్ వాల్టర్ మాంక్టన్‌కు ఆమోదయోగ్యమైనదని అది చెబుతుంది.¹³ నిజాం దానిని తిరస్కరించిన తర్వాతే లాయక్ అలీ దానిని ఖండించారని ఆ నివేదిక చెబుతుంది.¹³

ఖర్చు, ఐక్యరాజ్యసమితికి విజ్ఞప్తి

Hyderabad Reborn పుస్తకం ఆయన ఆర్థిక వ్యవహారాలపై కొత్త ప్రభుత్వ అభిప్రాయాన్ని ఇస్తుంది.³ సైన్యంపై ఖర్చు ఫస్లీ 1356 (1946–47)లో 170.77 లక్షల రూపాయల నుంచి ఫస్లీ 1357 (1947–48)లో 633.49 లక్షలకు పెరిగిందని అది చెబుతుంది.¹⁴ పోలీసులపై ఖర్చు 114.58 లక్షల నుంచి 265 లక్షలకు పెరిగింది.¹⁴ ఆయన మంత్రివర్గం లోటు అసలు పరిమాణాన్ని దాచిపెట్టిందని ఆ పుస్తకం వాదిస్తుంది.¹⁴ ఆయన మంత్రివర్గం వ్యాపారంపై పరిమితులు పెట్టిందని, కొత్త ప్రభుత్వం వాటిని తొలగించిందని కూడా అది చెబుతుంది.¹⁵

పోలీసు చర్యకు కొంచెం ముందు లాయక్ అలీ రహస్యంగా కరాచీకి వెళ్లి పాకిస్తానీ నాయకులను కలిశారని రేగాని రాశారు.¹⁶ సర్ జఫరుల్లా ఖాన్ కేసును ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలికి తీసుకువెళ్లమని ఆయనకు సలహా ఇచ్చారు.¹⁶ సెప్టెంబర్ 10 రాత్రి ఒక హైదరాబాద్ ప్రతినిధి బృందం భద్రతా మండలికి బయలుదేరింది.¹⁶

పతనం

1948 సెప్టెంబర్ 13న భారత సైన్యాలు రాష్ట్రంలోకి ప్రవేశించాయి.¹⁷ వంతెనలను పేల్చివేసే ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయని లాయక్ అలీ పుస్తకం ఒప్పుకుంటుందని రేగాని ఉదహరిస్తారు.¹⁸ సెప్టెంబర్ 17 ఉదయం ఆయన రాజీనామా చేశారు.² ఆ మధ్యాహ్నం నిజాం కాల్పుల విరమణకు ఆదేశించాడు.² అసఫ్ జాహీలు (నిజాములు), ఖాసిం రజ్వీ, జె. ఎన్. చౌదరి చూడండి.

Footnotes

1. Regani, Highlights of the Freedom Movement, p. 211 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹

2. Regani, Highlights of the Freedom Movement, p. 234 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

3. Hyderabad Reborn (1949), p. 67 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

4. Office of Intelligence Research, US Department of State, The Problem of the Future Status of Hyderabad (16 August 1948), p. 10, note 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

5. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh, p. 207 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

6. Regani, Highlights of the Freedom Movement, p. 210 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

7. Regani, Highlights of the Freedom Movement, p. 212 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

8. Regani, Highlights of the Freedom Movement, p. 216 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

9. Regani, Highlights of the Freedom Movement, p. 217 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

10. Regani, Highlights of the Freedom Movement, p. 226 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

11. Regani, Highlights of the Freedom Movement, p. 227 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

12. Regani, Highlights of the Freedom Movement, p. 228 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

13. The Problem of the Future Status of Hyderabad (1948), p. 13 and note 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

14. Hyderabad Reborn (1949), p. 68 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

15. Hyderabad Reborn (Government of Hyderabad, 1949), p. 16 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

16. Regani, Highlights of the Freedom Movement, p. 231 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

17. Regani, Highlights of the Freedom Movement, p. 232 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

18. Regani, Highlights of the Freedom Movement, p. 233 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩