ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

హైదరాబాద్

మూసీ ఒడ్డున ఉన్న నగరం. సుమారు 1589–91లో మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా దీన్ని భాగ్‌నగర్‌గా స్థాపించాడు. 1687 వరకు ఇది కుతుబ్ షాహీ రాజధాని. తర్వాత మొఘల్ సుబా కేంద్రం. 1720ల నుంచి ఇది అసఫ్ జాహీ నిజాముల రాజధాని.

The Charminar in Hyderabad against a deep blue sky, with its four minarets and large arches.
The Charminar in Hyderabad against a deep blue sky, with its four minarets and large arches. · DidierTais (opens in a new tab) · CC BY-SA 3.0 (opens in a new tab)

హైదరాబాద్ కృష్ణా ఉపనది మూసీకి కుడి (దక్షిణ) ఒడ్డున ఉంది.1 1909 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) దీన్ని 17°22′ ఉత్తర అక్షాంశం, 78°27′ తూర్పు రేఖాంశం వద్ద ఉంచి, భారత సామ్రాజ్యంలో నాలుగవ అతి పెద్ద నగరం అని పిలిచింది.1 కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ మహమ్మద్ కులీ పాత గోల్కొండ కోట పక్కన కొత్త రాజధానిగా దీన్ని స్థాపించాడు.23

స్థాపన

రాజు గోల్కొండ నుంచి “ఎనిమిది మైళ్ల దూరంలో ఒక అద్భుతమైన నగరాన్ని” కట్టించాడని ఫెరిష్తా చెబుతాడు.4 తాను ప్రేమించిన భాగమతి అనే గాయని పేరు మీద ఆయన దానికి భాగ్‌నగర్ అని పేరు పెట్టాడు. ఆ నగరం “తర్వాత హైదరాబాద్ అనే పేరు పొందింది”.4 భాగమతి మరణం తర్వాత రాజు నగరానికి కొత్త పేరు పెట్టాడని బిల్‌గ్రామి (Bilgrami), ఎ. క్లాడ్ క్యాంప్‌బెల్ (A. Claude Campbell) Glimpses of the Nizam’s Dominions (నిజాం రాజ్యపు చిత్రాలు) (1898) రెండూ చెబుతాయి.35

బ్రిగ్స్ (Briggs) అనువదించిన గోల్కొండ చరిత్ర గ్రంథం ఆ సంవత్సరాన్ని హిజ్రీ 998 (1589–90; హిజ్రీ అనేది సంవత్సరాలను లెక్కించే ఇస్లామిక్ పద్ధతి)గా ఇస్తుంది.2 గోల్కొండ ఇరుకుగా ఉండి, నీటి కొరత ఉండటం వల్ల రాజ సభ మారిందని అది చెబుతుంది.2 బిల్‌గ్రామి హిజ్రీ 999 (1590–91) అని ఇస్తారు.3 ఏడు సంవత్సరాల తర్వాత నగరానికి ఫర్ఖుందా బునియాద్ (“శుభప్రదమైన పునాది గలది”) అనే అక్షర సంఖ్యా పద్యపు బిరుదు లభించిందని ఆయన జోడిస్తారు.3 విజయం తర్వాత ఔరంగజేబు దాన్ని దార్-ఉల్-జిహాద్గా మార్చాడు. తర్వాత చక్రవర్తి షా ఆలం పాత పేరును పునరుద్ధరించాడు.3 Imperial Gazetteer 1589 అని ఇస్తుంది.6

సభికులు రాజభవనాలు, తోటలు కట్టడంలో పోటీపడ్డారని, “అన్ని దిక్కులలో” నీరు తెచ్చారని చరిత్ర గ్రంథం చెబుతుంది.7 అదనపు సాగునీరు భూమి శిస్తును సంవత్సరానికి నాలుగు లక్షల హూన్లు (బంగారు నాణేలు) పెంచిందని అది చెప్పుకుంటుంది.7 మధ్యలో చార్మినార్, దాని దగ్గర జామా మసీదు (హైదరాబాద్ జామా మసీదు శాసనం చూడండి) ఉండేవి.7 వాటి చుట్టూ రాజభవనాలు, స్నానశాలలు, కళాశాలలు, ఒక వైద్యశాల ఉండేవి.7

కుతుబ్ షాహీ నగరం

అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా (1626–1672) కాలంలో ఫ్రెంచి నగల వ్యాపారి తావెర్నియర్ (Tavernier) కొన్నిసార్లు ఒకేసారి మూడు నాలుగు నెలలు నగరంలో గడిపాడు.8 ఆయన దాన్ని ఇలా వర్ణించాడు:8

“పట్టణం దాదాపు ఓర్లియన్స్ అంత పెద్దది, బాగా కట్టినది, విశాలంగా ఉన్నది; దానిలో చాలా చక్కటి పెద్ద వీధులు ఉన్నాయి, కానీ రాళ్లు పరచనందువల్ల … అవి ఇసుకతో, దుమ్ముతో నిండి ఉంటాయి; వేసవిలో ఇది చాలా ఇబ్బందిగా ఉంటుంది.”9

ఆయన “పారిస్‌లోని పాంట్ న్యూఫ్ కంటే ఏమాత్రం తక్కువ అందంగా లేని” ఒక రాతి వంతెన మీదుగా మూసీని దాటాడు. వర్తకులు, చేతివృత్తుల వారు అవతలి ఒడ్డున పొడవైన శివారు ప్రాంతంలో నివసించేవారని ఆయన చెబుతాడు.9 పట్టణంలో సామంతులు, అధికారులు, సైనికులు నివసించేవారు.9

మిద్దెల పైకప్పులపై తోటలున్న రాజభవనాన్ని, నిర్మాణంలో ఉన్న ఒక భారీ మసీదును (మక్కా మసీదు చూడండి) ఆయన చూశాడు.10 రాజు విహార పడవలున్న రెండు పెద్ద చెరువులను కూడా ఆయన చూశాడు.10 ద్వారాల దగ్గర కొత్తవారిని ఉప్పు, పొగాకు కోసం సోదా చేసేవారు. రాజు ఆదాయంలో చాలా భాగం వాటి నుంచే వచ్చేది.10

మిగిలి ఉన్న కుతుబ్ షాహీ కట్టడాలను Imperial Gazetteer జాబితా చేస్తుంది:11

నగరానికి ఉత్తరాన ఉన్న హుస్సేన్ సాగర్ చెరువు నిండినప్పుడు ఎనిమిది చదరపు మైళ్ల మేర ఉంటుంది.12 గెజిటీర్ దాన్ని ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా (మల్కిభరాముడు) కాలంలో సుమారు 1575 నాటిదిగా చెబుతుంది.12 బిల్‌గ్రామి దానికి బదులుగా దాన్ని హిజ్రీ 970లో (1562) రాజు అల్లుడు హుస్సేన్ షా వలీకి ఆపాదిస్తారు.13

మొఘల్, నిజాం రాజధాని

ఔరంగజేబు చివరి దక్కన్ దండయాత్రలో ఒక మొఘల్ సైన్యం దగ్గరకు వచ్చింది.14 అబుల్ హసన్ గోల్కొండకు వెనక్కి వెళ్లిపోయాడు. నగరాన్ని మొదట దాని సొంత అల్లరిమూకలు, తర్వాత మొఘల్ సైనికులు దోచుకున్నారు.14 1687 తర్వాత హైదరాబాద్ ఒక మొఘల్ పాలకుడి కేంద్రం. Imperial Gazetteer ప్రకారం, ఈ పాలకులలో చివరివాడైన ముబారిజ్ ఖాన్ (ఖ్వాజా ముహమ్మద్, ఇమాద్-ఉల్-ముల్క్) నగర గోడను మొదలుపెట్టాడు. మొదటి నిజాం దాన్ని పూర్తి చేశాడు.6

అది పదమూడు ద్వారాలు, పన్నెండు చిన్న ద్వారాలు ఉన్న, సుమారు ఆరు మైళ్ల చుట్టుకొలత గల రాతి గోడ.6 క్యాంప్‌బెల్ గోడ గురించి అదే కథనం ఇస్తారు.15 ఆయన దాని పదమూడు ద్వారాల పేర్లు చెబుతారు. వాటిలో చాదర్‌ఘాట్, అఫ్జల్, ఢిల్లీ, చంపా, పురానా పుల్, మీర్ జుమ్లా ద్వారాలు ఉన్నాయి.15

మొదటి నిజాం నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా I (మీర్ కమరుద్దీన్) 1724లో (గ్రిబుల్ 1723 అని ఇస్తారు) ముబారిజ్ ఖాన్‌ను ఓడించాడు.16 తర్వాత ఆయన నగరాన్ని తన రాజధానిగా చేశాడు.16

నిజాముల కాలంలో నగరం తన గోడల బయటకు పెరిగింది. ఉత్తర ఒడ్డున ఉన్న బ్రిటిష్ రెసిడెన్సీ, హైదరాబాద్ను 1800లో మొదలుపెట్టి, సుమారు 1807లో పూర్తి చేశారు.17 నిజాం సికందర్ జా (అసఫ్ జా III) పేరు పెట్టిన సికింద్రాబాద్ కంటోన్మెంట్ (సైనిక స్థావరం) ఆరు మైళ్లు ఈశాన్యంగా పెరిగింది.18 1800 ఒప్పందం కింద ఖర్చు చెల్లించిన సబ్సిడియరీ ఫోర్స్ బ్రిటిష్ సైనికులు అక్కడ ఉండేవారు.18

1850లో చాదర్‌ఘాట్ శివారు దాదాపు ఖాళీగా ఉండేది. కానీ 1909 నాటికి అది ఇళ్లు, కార్యాలయాలు, కళాశాలలతో నిండిపోయింది.19 నిజాం అలీ ఖాన్ (అసఫ్ జా II) నుంచి నిజాములను మక్కా మసీదు ఆవరణలో సమాధి చేశారు.20 1908 సెప్టెంబర్‌లో మూసీ ఆకస్మిక వరదతో పొంగింది.21 అది మూడు వంతెనల ఆర్చీలను కొట్టుకుపోయి, పెద్ద ఎత్తున ప్రాణ, ఆస్తి నష్టం కలిగించింది.21

1874లో నిజాం గ్యారంటీడ్ స్టేట్ రైల్వే బొంబాయి నుంచి వచ్చే గ్రేట్ ఇండియన్ పెనిన్సులా మార్గంలోని వాడీతో సికింద్రాబాద్‌ను కలిపింది.22 క్యాంప్‌బెల్ ఈ 121 మైళ్ల భాగం ప్రారంభాన్ని 1874 అక్టోబర్‌గా చెబుతారు. హైదరాబాద్ టెర్మినస్ నగరానికి సుమారు రెండు మైళ్ల దూరంలో, ప్రతి వ్యాపార కేంద్రానికి దూరంగా, సరిగ్గా లేని చోట ఉందని ఆయన భావించారు.23

1891 జనాభా లెక్కలలో నగరం, దాని శివారు ప్రాంతాలు, రెసిడెన్సీ బజార్లు, కంటోన్మెంట్‌తో కలిపి 415,039 మంది ఉండేవారు. క్యాంప్‌బెల్ దీన్ని 415,000గా గుండ్రం చేసి, శివారు ప్రాంతాలు లేని నగరానికి 181,000 అని ఇస్తారు.115

1901లో శివారు ప్రాంతాలు, కంటోన్మెంట్‌తో కలిపి నగరంలో 448,466 మంది ఉండేవారు:1

  • 243,241 మంది హిందువులు
  • 189,152 మంది ముస్లింలు
  • 13,923 మంది క్రైస్తవులు
  • తక్కువ సంఖ్యలో సిక్కులు, పార్సీలు, జైనులు1

ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం 1918లో నిజాం హక్కుపత్రం ద్వారా స్థాపించబడింది.24 ఇంగ్లీషు తప్పనిసరి రెండవ భాషగా, ఉర్దూ అనే దేశీయ (భారతీయ) భాషలో బోధించిన భారతదేశంలోని మొదటి విశ్వవిద్యాలయం ఇదే.24

నది, దాని వంతెనలు, వరదలు

1909లో హైదరాబాద్ వద్ద మూసీపై నాలుగు వంతెనలు ఉండేవి.6 అవి పడమరన పురానా పుల్ (“పాత వంతెన”), తూర్పున ఒలిఫెంట్ వంతెన, వాటి మధ్య అఫ్జల్ వంతెన, చంపా గేట్ వంతెన.6

పురానా పుల్ (పాత వంతెన) కోసం Imperial Gazetteer, క్యాంప్‌బెల్ ఒకే సంఖ్యలు ఇస్తారు: 23 ఆర్చీలు, 600 అడుగుల పొడవు, 33 అడుగుల వెడల్పు, నదీగర్భం నుంచి 54 అడుగుల ఎత్తు, 1593లో కట్టినది.2526 బిల్‌గ్రామి దీనితో విభేదిస్తారు.27 ఆయన ఈ వంతెనను కొత్త నగరానికి పద్నాలుగు సంవత్సరాల ముందు, మహమ్మద్ కులీ తండ్రి ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా కాలంలో హిజ్రీ 986 (1578) నాటిదిగా చెప్పి, 22 ఆర్చీలను లెక్కిస్తారు.27 కుతుబ్ షాహీ కాలంలో దాన్ని పుల్-ఎ-నర్వా అని పిలిచేవారని, నర్వ అనేది కాజ్‌వే (నీటిపై దారి)కి తెలుగు మాట అని ఆయన చెబుతారు.27 యువ రాకుమారుడు భాగమతిని చూడడానికి వరదలో ఉన్న మూసీ గుండా గుర్రంపై వెళ్లిన తర్వాత ఇబ్రహీం ఈ వంతెనను కట్టమని ఆదేశించాడనే సంప్రదాయాన్ని కూడా ఆయన మళ్లీ చెబుతారు.27

ఒలిఫెంట్ వంతెనను 1831లో మద్రాసు ఇంజనీర్లకు చెందిన కల్నల్ ఒలిఫెంట్ కట్టించాడని క్యాంప్‌బెల్ చెబుతారు. ఆయన దాని శాసనాన్ని ఇస్తారు.28 రాజా చందూలాల్ మంత్రిత్వ కాలంలో, నిజాం నాసిర్-ఉద్-దౌలా (అసఫ్ జా IV) ఆజ్ఞతో వంతెనను కట్టినట్లు అది నమోదు చేస్తుంది.28

క్యాంప్‌బెల్ అఫ్జల్ వంతెన శాసనాన్ని కూడా ఇస్తారు.29 అది నిజాం అఫ్జల్-ఉద్-దౌలా (అసఫ్ జా V), మంత్రి సాలార్ జంగ్ I (మీర్ తురాబ్ అలీ ఖాన్), రెసిడెంట్ కల్నల్ కత్‌బర్ట్ డేవిడ్‌సన్, వాస్తుశిల్పి జి. డబ్ల్యూ. మారెట్ పేర్లను చెబుతుంది.29

సంవత్సరంలో ఎక్కువ కాలం మూసీ సుమారు ఎనిమిదో వంతు మైలు వెడల్పు గల ఇసుక గర్భంపై సన్నని ప్రవాహంగా ఉండేదని క్యాంప్‌బెల్ రాశారు.30 ఎండిన భాగాలలో పుచ్చకాయలు, వరి పండించేవారు.30 కానీ వర్షాకాలంలో అది ఒకటి కంటే ఎక్కువసార్లు నగర గోడలో కొంత భాగాన్ని కొట్టుకుపోయింది.30 1748, 1771 నాటి వరదలను ఆయన నమోదు చేస్తారు.30

రెండవ వరదలో 2,000 మంది చనిపోయారని నమ్మేవారని ఆయన చెబుతారు.30 బిల్‌గ్రామి హిజ్రీ 1236 (1820) నాటి “ప్రసిద్ధ వరద”ను నమోదు చేస్తారు.27 దాని తర్వాత సికందర్ జా పాలనలో మంత్రి చందూలాల్ పురానా పుల్‌ను మళ్లీ కట్టించాడు.27 వంతెనపై ఉన్న ఒక శాసనం ఆ పనిని నమోదు చేస్తుంది.27 1908 వరద తర్వాత వంతెనకు మళ్లీ మరమ్మతు చేశారు.27

ఆధారాల గురించి. క్యాంప్‌బెల్ చెప్పిన 1748, 1771 వరదలను ఈ ప్రాజెక్టు గ్రంథాలయంలోని మరే ఆధారమూ పేర్కొనదు.

1948 తర్వాత

ఆధారాల గురించి. భారత స్వాతంత్ర్యం తర్వాత నగరం గురించి ఈ ప్రాజెక్టు గ్రంథాలయంలో దాదాపు ఏమీ లేదు.

ఒక చిన్న జాడ మాత్రం మిగిలి ఉంది.31 1956 అక్టోబర్‌లో హైదరాబాద్ ముఖ్యమంత్రిగా సంతకం చేస్తూ బూర్గుల రామకృష్ణారావు హైదరాబాద్‌లో తెలంగాణ శాసనాల సంకలనానికి ముందుమాట రాశారు.31 ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఆ సంవత్సరం ఆ సంకలనాన్ని ప్రచురించింది.31

Footnotes

  1. Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 114 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  2. Golconda chronicle, in Briggs, Rise of the Mahomedan Power, Vol. III (1829), p. 451 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  3. Syed Ali Asgar Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), p. 17 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  4. Muhammad Qasim Ferishta, tr. John Briggs, History of the Rise of the Mahomedan Power in India, Vol. III (1829), p. 335 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  5. A. Claude Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 122 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  6. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 115 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  7. Briggs, Rise of the Mahomedan Power, Vol. III (1829), pp. 451–452 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  8. Tavernier, Travels in India, Vol. I (1889), p. 156 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  9. Jean-Baptiste Tavernier, tr. V. Ball, Travels in India, Vol. I (1889), pp. 151–152 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  10. Tavernier, Travels in India, Vol. I (1889), pp. 152–154 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  11. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), pp. 115–116 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  12. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 118 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  13. Bilgrami, Landmarks (1927), p. 110 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  14. J. D. B. Gribble, A History of the Deccan, Vol. I (1896), pp. 300–301 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  15. Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 157 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  16. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 15 (archive.org (opens in a new tab)); Gribble, History of the Deccan (1896), p. 376 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  17. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 117 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  18. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 119 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  19. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 113 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  20. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 116 (archive.org (opens in a new tab)); Bilgrami, Landmarks (1927), pp. 36–37 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  21. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 119, note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  22. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), pp. 45–46 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  23. Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), pp. 143, 145 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  24. Census of India 1931, Vol. XXIII: H.E.H. the Nizam’s Dominions, Part I: Report (1933), pp. 216–217 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  25. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 116 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  26. Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 214 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  27. Bilgrami, Landmarks (1927), pp. 10–12 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  28. Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 217 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  29. Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 159 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  30. Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), pp. 157, 159 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  31. P. Sreenivasachar (ed.), A Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts of Andhra Pradesh, Part III (1956), title page and foreword (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

చిత్రాలు

అన్నీ చూపించు (206)

రాజవంశాలు

కుతుబ్ షాహీలు

సుమారు క్రీ.శ. 1518–1687

తెలంగాణను, 1520ల నుండి కృష్ణా, గోదావరిల మధ్య తీరాన్ని పాలించిన గోల్కొండ సుల్తానులు (1518–1687). తర్వాత వారు ఉత్తర తీరాన్ని, గుంటూరు ప్రాంతాన్ని, 17వ శతాబ్దంలో దక్షిణాన కర్ణాటకలో చాలా భాగాన్ని పాలించారు. స్థాపకుడు సుల్తాన్ కులీ బహమనీల తరఫున తెలింగాణను పాలించాడు. ఇబ్రహీం 1565లో విజయనగరాన్ని నాశనం చేసిన కూటమిలో చేరాడు. మహమ్మద్ కులీ సుమారు 1589–91లో హైదరాబాద్‌ను స్థాపించాడు. 1636 నుండి రాజులు మొఘలులకు కప్పం చెల్లించారు. 1687లో ఎనిమిది నెలల ముట్టడి తర్వాత ఔరంగజేబు ద్రోహం ద్వారా గోల్కొండను తీసుకున్నాడు. పర్షియన్ సామంతులు ఉన్నత పదవుల్లో ఉన్నారు, కానీ తెలుగు సైనికులు కోటలను, బ్రాహ్మణ కరణాలు శిస్తు లెక్కలను నిర్వహించారు. చివరి రాజు కాలంలో మాదన్న, అక్కన్న అనే ఇద్దరు బ్రాహ్మణ సోదరులు రాజ్యాన్ని నడిపారు.

అసఫ్ జాహీలు (నిజాములు)

క్రీ.శ. 1724–1948

హైదరాబాద్ నిజాముల రాజవంశం (1724–1948). 1724లో షకర్‌ఖేడా వద్ద ముబారిజ్ ఖాన్‌ను ఓడించి దక్కన్‌లో స్వతంత్రుడైన మొఘల్ ప్రతినిధి నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా దీనిని స్థాపించాడు. అతని మరణం తర్వాత ఫ్రెంచివారు, ఇంగ్లీషువారు ప్రత్యర్థి వారసులకు మద్దతు ఇచ్చారు. ఉత్తర సర్కారులు 1753లో ఫ్రెంచివారికి, 1766లో ఇంగ్లీషువారికి, రాయలసీమ దత్త మండలాలు 1800లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి వెళ్లాయి. తెలంగాణ నిజాం రాజ్యపు తెలుగు గుండెగా మిగిలింది. 1798–1800 సబ్సిడియరీ ఒప్పందంతో బ్రిటిష్ వారికి కట్టుబడిన నిజాములు చందూలాల్, మొదటి సాలార్ జంగ్ వంటి మంత్రుల ద్వారా పాలించారు. వారు 1853లో బేరార్‌ను బ్రిటిష్ వారికి అప్పగించి, 1902లో కౌలుకు ఇచ్చారు. మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ పాలనలో ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం వచ్చింది, హైదరాబాద్ పునర్నిర్మాణం జరిగింది. అతని ప్రభుత్వం 1948 సెప్టెంబర్‌లో ముగిసింది.

వ్యక్తులు

ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా (మల్కిభరాముడు)

క్రీ.శ. 1530–1580

గోల్కొండ నాలుగవ కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ (1550–1580), సుల్తాన్ కులీ చిన్న కొడుకు. ఆయన రామరాయల కింద విజయనగరంలో ఏడు సంవత్సరాలు ప్రవాసంలో గడిపాడు. కోటలను కాపాడిన తెలుగు కాల్బలం సాయంతో ఆయన సింహాసనం తీసుకోవడానికి తిరిగి వచ్చాడు. 1565లో తళ్ళికోట దగ్గర విజయనగరాన్ని నాశనం చేసిన కూటమిలో ఆయన చేరాడు. రాజమహేంద్రవరం, ఉత్తర తీరం, కొండవీడులను జయించాడు. తెలుగు కవులు ఆయనకు, ఆయన అధికారులకు రచనలు అంకితం ఇచ్చారు. తెలుగు రికార్డులు ఆయనను ఇభరాముడు అంటాయి. నెల్లూరు నుంచి వచ్చిన ఒక సంస్కృత తామ్ర దానశాసనం ఆయనను మల్కిభరాముడు అంటుంది.

మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా

క్రీ.శ. 1566–1612

గోల్కొండ ఐదవ కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ (1580–1612), ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా మూడవ కొడుకు. దాదాపు 1589–91లో ఆయన మూసీ నది మీద భాగ్‌నగర్ నగరాన్ని, తర్వాతి హైదరాబాద్‌ను స్థాపించి, అక్కడ చార్మినార్, జామా మసీదు, దార్-ఉష్-షిఫా ఆసుపత్రిని కట్టించాడు. భాగమతి అనే గాయని పేరు మీద ఆయన ఆ నగరానికి పేరు పెట్టాడని ఫెరిష్తా చెబుతారు. ఆమె ఎవరు, ఆ నగరానికి తర్వాతి పేరు ఎలా వచ్చింది అనే విషయాలలో ఆధారాలు భిన్నంగా ఉన్నాయి. ఆయన పర్షియన్‌లో, దక్కన్ పాత ఉర్దూలో కవిత్వం రాశాడు.

సుల్తాన్ ముహమ్మద్ కుతుబ్ షా

క్రీ.శ. 1593–1626

గోల్కొండ ఆరవ కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ (1611/12–1626), మహమ్మద్ కులీ సోదరుడి కొడుకు, అల్లుడు. ఆయన పండితుడైన, శాంతియుతుడైన రాజు. ఆయన హైదరాబాద్‌లో మక్కా మసీదును స్థాపించాడు, సుల్తాన్‌నగర్ అనే కొత్త పట్టణాన్ని మొదలుపెట్టాడు, తిరుగుబాటు మొఘల్ రాకుమారుడు ఖుర్రం (షాజహాన్)కు ఆశ్రయం ఇచ్చాడు, తన వంశపు మొదటి చరిత్రను రాయించాడు. ఆయన రాణి హయాత్ బఖ్ష్ బేగం అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా తల్లి.

అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా

క్రీ.శ. 1614–1672

గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీ వంశంలో ఏడవ సుల్తాన్ (1626–1672). ఆయన బాలుడిగా ఉన్నప్పుడే పట్టాభిషేకం జరిగింది. పాలనను తన తల్లి హయాత్ బఖ్ష్ బేగంకు, మంత్రులకు వదిలేశాడు. 1636లో మొఘల్ చక్రవర్తి షాజహాన్‌ను తన అధిపతిగా అంగీకరించాడు. ఆయన మంత్రి మీర్ జుమ్లా కర్ణాటకను, అక్కడి వజ్రాల గనులను జయించాడు. 1656లో మీర్ జుమ్లాతో ఆయనకు వచ్చిన గొడవ కారణంగా ఔరంగజేబు గోల్కొండను ముట్టడించాడు. పర్షియన్, తెలుగు భాషలలో ఉన్న ఒక శాసనం ఆ ముట్టడిని నమోదు చేస్తుంది. ఆయన కొడుకు లేకుండానే 1672లో చనిపోయాడు.

శివాజీ

సుమారు క్రీ.శ. 1627–1680

మరాఠా రాజ్య స్థాపకుడు (మరణం 1680), 1674లో రాయ్‌గఢ్‌లో పట్టాభిషిక్తుడు. తెలుగు దేశంలో 1677 నాటి ఆయన కర్ణాటక్ దండయాత్ర కోసం ఆయనను గుర్తుంచుకుంటారు. ఆయన గోల్కొండ అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షాతో పొత్తు పెట్టుకున్నాడు. రాజు, ఆయన మంత్రులు మాదన్న, అక్కన్న హైదరాబాద్‌లో ఆయనకు గొప్ప వైభవంతో స్వాగతం పలికారు. ఆయన శ్రీశైలానికి తీర్థయాత్ర చేసి, కర్నూలు దగ్గర కృష్ణను దాటి, కడప ప్రాంతం గుండా తన సైన్యాన్ని దక్షిణాన జింజీకి పంపాడు. ఇంటికి తిరిగి వెళ్లే దారిలో ఆయన బళ్లారి కోటను తీసుకున్నాడు. 1680లో బీజాపూర్ బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంతంపై తన హక్కులను ఆయనకు ఇచ్చింది.

ఔరంగజేబు (ఆలంగీర్)

క్రీ.శ. 1658–1707

ఆరవ మొఘల్ చక్రవర్తి (1658–1707). తండ్రి తరఫున దక్కన్ వైస్రాయ్‌గా ఉన్నప్పుడు ఆయన గోల్కొండ చేత బాకీ కప్పం కట్టించాడు. 1656లో మీర్ జుమ్లా సాయంతో గోల్కొండలో అబ్దుల్లా కుతుబ్ షాను ముట్టడించాడు. రామగిరిని, కర్ణాటకను అప్పగించేలా చేశాడు. చక్రవర్తిగా ఆయన 1687లో ఎనిమిది నెలల ముట్టడి తర్వాత గోల్కొండను తీసుకున్నాడు. ఆ రాజ్యాన్ని హైదరాబాద్ మొఘల్ రాష్ట్రం (సుబా)గా చేశాడు. దానిని స్థిరపరచడానికి 1688 జనవరి వరకు కోట దగ్గరే ఉన్నాడు. ఈ పేజీ తెలుగు దేశ చరిత్రలో ఆయన పాత్రను మాత్రమే వివరిస్తుంది.

అబుల్ హసన్ తానీషా

సుమారు క్రీ.శ. 1672–1699

తానీషా అని పిలిచే అబుల్ హసన్ గోల్కొండను పాలించిన చివరి కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ (1672–1687). ఆయన అబ్దుల్లా కుతుబ్ షాకు బంధువు, అల్లుడు. ఆయన పాలనను బ్రాహ్మణ సోదరులు మాదన్న, అక్కన్నలకు వదిలేశాడు. వారు రాజ్యాన్ని మరాఠాలతో మిత్రత్వంలోకి తెచ్చారు. ఔరంగజేబు దీనిని ఆయనపై నేరంగా మోపి, 1685లో హైదరాబాద్‌ను తీసుకున్నాడు. 1687లో ఔరంగజేబు గోల్కొండను ఎనిమిది నెలలు ముట్టడించాడు. చివరకు ద్రోహంతో ఒక ద్వారం తెరిచారు. అబుల్ హసన్ దౌలతాబాద్‌లో రాజ ఖైదీగా చనిపోయాడు.

కాం బఖ్ష్

క్రీ.శ. 1707–1709

ఔరంగజేబు చిన్న కొడుకు (1667–1709). 1707లో ఆయన తండ్రి చనిపోయినప్పుడు ఆయన బీజాపూర్‌ను పాలించడానికి వెళ్తున్నాడు. ఆయన తనను తాను చక్రవర్తిగా ప్రకటించుకుని, నాణేలు ముద్రించి, హైదరాబాద్‌ను తన స్థానంగా చేసుకున్నాడు. అక్కడ ఆయన సుబేదార్ రుస్తం దిల్ ఖాన్‌ను ఏనుగుతో తొక్కించి చంపించాడు. ఆయన సోదరుడు బహదూర్ షా దక్షిణానికి దండెత్తి, 1709 జనవరి 13న హైదరాబాద్ దగ్గర ఆయనను ఓడించాడు. ఆ రాత్రే ఆయన తన గాయాలతో చనిపోయాడు.

సర్వాయి పాపడు (పాప్ రాయ్)

సుమారు క్రీ.శ. 1708

18వ శతాబ్దం మొదటి భాగపు తెలంగాణ తిరుగుబాటుదారుడు, కులపరంగా కల్లు గీసేవాడు. మొఘల్ చరిత్రకారుడు ఖాఫీ ఖాన్ ఆయనను పాప్ రాయ్ అంటాడు. భువనగిరి ప్రాంతంలోని షాపూర్‌లో, మరో దుర్గంలో ఉన్న కోటల నుంచి ఆయన దారులను దోచుకుని, మొఘల్ అధికారులను చంపాడు. 1708లో ఆయన వరంగల్‌ను దోచుకున్నాడు. ఆయనకు ద్రోహం జరిగి, పట్టుబడి, ఉరితీయబడ్డాడు. ఆయన తలను చక్రవర్తి దర్బారుకు పంపారు. ధనికులను దోచి పేదలకు అన్నం పెట్టిన, గోల్కొండను మూడు గంటలు ఆధీనంలో ఉంచుకున్న గౌండ్ల వీరుడు సర్వాయి పాపడుగా తెలంగాణ సంప్రదాయం ఆయనను గుర్తుంచుకుంటుంది.

చార్లెస్ డి బుస్సీ

క్రీ.శ. 1718

1718లో పుట్టిన ఫ్రెంచి సేనాపతి. 1751 నుంచి 1758 వరకు నిజాములు ముజఫర్ జంగ్, సలాబత్ జంగ్‌ల ఆస్థానంలో ఫ్రెంచి సైన్యానికి నాయకత్వం వహించాడు. ఆయన సలాబత్ జంగ్‌ను సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టి, 1753లో ఆయన నుంచి ఫ్రెంచి కంపెనీకి నాలుగు ఉత్తర సర్కారులను పొందాడు. విజయనగరం రాజా, జమీందారుల ద్వారా వాటిని పాలించాడు. 1757లో బొబ్బిలి కోటను నాశనం చేశాడు, తీరంలోని ఇంగ్లీషు ఫ్యాక్టరీలను తీసుకున్నాడు. 1758లో లాలీ ఆయనను కర్ణాటకకు వెనక్కి పిలిపించాడు. ఆయన వదిలి వెళ్లిన సర్కారులను కల్నల్ ఫోర్డ్ చేతిలో ఫ్రెంచి వారు కోల్పోయారు.

నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా I (మీర్ కమరుద్దీన్)

క్రీ.శ. 1724–1748

అసఫ్ జాహీ వంశ స్థాపకుడు, హైదరాబాద్ మొదటి నిజాం. తురానీ సంతతికి చెందిన మొఘల్ సామంతుడు. ఆయన 1671లో ఢిల్లీలో పుట్టాడు. 1713లో నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అనే బిరుదుతో ఆయనను దక్కన్ సుబేదారుగా నియమించారు. 1724లో బేరార్‌లోని శకర్ ఖేడాలో ఆయన పాలకుడు ముబారిజ్ ఖాన్‌ను ఓడించి చంపాడు, అసఫ్ జా అనే బిరుదు పొందాడు. 1748లో బుర్హాన్‌పూర్‌లో చనిపోయే వరకు ఆయన దక్కన్‌ను స్వతంత్ర పాలకుడిగా పాలించాడు. ఆయన సమాధి ఔరంగాబాద్ దగ్గరి ఖుల్దాబాద్‌లో ఉంది.

నాసిర్ జంగ్ (మీర్ అహ్మద్ ఖాన్)

క్రీ.శ. 1748–1750

నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా I రెండవ కొడుకు. 1748లో తన తండ్రి చనిపోయినప్పుడు ఆయన దక్కన్ ఖజానాను, సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఆయన సోదరి కొడుకు ముజఫర్ జంగ్‌కు, ఫ్రెంచి వారికి వ్యతిరేకంగా ఇంగ్లీషువారు ఆయనకు మద్దతు ఇచ్చారు. 1750లో ఆయన ముజఫర్ జంగ్‌ను బందీగా పట్టుకున్నాడు. 1750 డిసెంబర్‌లో డూప్లే ప్రోత్సహించిన కుట్రలో కడప నవాబు ఆయన ఏనుగుపై ఉండగా ఆయనను కాల్చి చంపాడు.

సలాబత్ జంగ్

క్రీ.శ. 1751–1761

నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా I మూడవ కొడుకు. 1751లో ఫ్రెంచి సేనాని బుస్సీ ఆయనను దక్కన్ సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాడు. బుస్సీ రక్షణలో ఆయన మరాఠాలను, తన అన్న ఘాజీ-ఉద్-దీన్‌ను ఓడించాడు. 1753లో ఉత్తర సర్కారులను ఫ్రెంచి వారికి అప్పగించాడు. కర్నల్ ఫోర్డ్ ఫ్రెంచి వారిని తీరం నుంచి తరిమిన తర్వాత, ఆయన మచిలీపట్నాన్ని ఇంగ్లీషువారికి వదులుకున్నాడు (1759). ఆయన సోదరుడు నిజాం అలీ ఆయన మంత్రిగా అధికారం చేపట్టి, 1761 లేదా 1762లో ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేసి, దాదాపు 1763లో జైలులో ఆయనను చంపించాడు.

నిజాం అలీ ఖాన్ (అసఫ్ జా II)

క్రీ.శ. 1761–1803

నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా I నాల్గవ కొడుకు. 1761–62లో ఆయన తన సోదరుడు సలాబత్ జంగ్‌ను పక్కకు నెట్టి, 1803లో హైదరాబాద్‌లో చనిపోయే వరకు దక్కన్‌ను పాలించాడు. ఆయన పాలనలో ఉత్తర సర్కారులు ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి చేరాయి (1766, గుంటూరు 1788లో). నిజాం టిప్పు సుల్తాన్‌కు వ్యతిరేకంగా బ్రిటిష్‌వారితో చేరాడు, ఖర్దాలో (1795) మరాఠాల చేతిలో ఓడిపోయాడు, శాశ్వత సబ్సిడియరీ సైన్యాన్ని అంగీకరించాడు (1798). దాని ఖర్చు కోసం ఆయన తన మైసూరు లాభాలను, అంటే తర్వాతి రాయలసీమ దత్త మండలాలను వదులుకున్నాడు (1800). మక్కా మసీదులో సమాధి చేయబడిన మొదటి నిజాం ఆయనే.

అసద్ అలీ ఖాన్ (ముజఫ్ఫరుల్ ముల్క్, బనగానపల్లె)

సుమారు క్రీ.శ. 1783–1815

18వ శతాబ్దం చివరలో బనగానపల్లె జాగీర్ (భూమి మంజూరు)కు సహ-పాలకుడు. ఆయన బిరుదు ముజఫ్ఫరుల్ ముల్క్. తల్లి వైపు నుంచి ఆయన మొఘల్ ఖిల్లాదారు (కోట అధికారి) ముహమ్మద్ బేగ్ ఖాన్ వంశానికి మనవడు. ఆయన చెంచెలిమలను అనుభవించాడు, తన చిన్న వయసు సోదరుని కొడుకుల కోసం బనగానపల్లెను నిర్వహించాడు. 1783లో టిప్పు సుల్తాన్ జాగీరును స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు ఆయన ఒక పాలెగాడి దగ్గర ఆశ్రయం పొందాడు. 1790లో నిజాం సైన్యంతో ఆయన, ఆయన సోదరుని కొడుకు గులాం అలీ ఖాన్ తమ్మడపల్లె దగ్గర టిప్పు అధికారిని ఓడించి ప్రాంతాన్ని తిరిగి గెలుచుకున్నారు. 1791లో టిప్పుకు వ్యతిరేకంగా ఆయన నిజాం సేవలో ఉన్నాడు. కొంత కాలం కడప సుబేదారుగా ఉన్నాడు. 1800లో జాగీరును ఆయనకు, ఆయన సోదరుని కొడుకుకు కొనసాగించాలని నిజాం కంపెనీతో షరతు పెట్టాడు.

గులాం అలీ ఖాన్ (మన్సూరుద్దౌలా, బనగానపల్లె)

సుమారు క్రీ.శ. 1790–1822

1790 నుంచి 1820ల మొదటి వరకు బనగానపల్లె జాగీర్దారు (భూమి మంజూరు కలిగినవాడు). ఆయన బిరుదు మన్సూరుద్దౌలా. తర్వాత ఆ కుటుంబం ఆయనను సంస్థాన స్థాపకుడిగా భావించింది. హుసేన్ అలీ ఖాన్ కొడుకైన ఆయనకు 1783లో టిప్పు సుల్తాన్ జాగీరును ఖరారు చేసి, వెంటనే బహిష్కరించాడు. తన బాబాయి అసద్ అలీ ఖాన్‌తో, నిజాం సైన్యంతో కలిసి 1790లో తమ్మడపల్లె దగ్గర ఆయన దానిని తిరిగి గెలుచుకున్నాడు. ఆయన ఎక్కువగా హైదరాబాద్‌లో నివసించి, నిజాం సైన్యంలో పోరాడాడు. మరాఠాలతో పోరాటంలో కుడి చేతి పట్టు కోల్పోయాడు. 1800 అప్పగింత ప్రకారం జాగీరు కప్పం లేకుండా కంపెనీ అధీనంలోకి వెళ్లింది. చనిపోయే ముందు ఆయన తన బంధువులకు గ్రామాలను ఉప-జాగీర్లుగా పంచి, తన కొడుకు హుసేన్ అలీ ఖాన్‌ను మస్నద్ (సింహాసనం)పై కూర్చోబెట్టాడు.

సికందర్ జా (అసఫ్ జా III)

క్రీ.శ. 1803–1829

నిజాం అలీ ఖాన్ పెద్ద కొడుకు, 1803 నుంచి 1829 వరకు హైదరాబాద్ నిజాం. ఆయన పాలన 1803 మరాఠా యుద్ధంతో మొదలై అప్పుతో ముగిసింది. ఆయన పాలనను తన మంత్రులు మీర్ ఆలం, మునీర్-ఉల్-ముల్క్, వారి ఉప మంత్రి చందూలాల్‌కు వదిలాడు. వారి కింద దాదాపు 1820 నుంచి యూరోపియన్ అధికారులు జిల్లాలను పర్యవేక్షించారు. ఉత్తర సర్కారుల నుంచి నిజాంకు వచ్చే కప్పాన్ని ఒకేసారి మొత్తం చెల్లించి కొనేశారు (1823). సికింద్రాబాద్ కంటోన్మెంట్‌కు ఆయన పేరు పెట్టారు.

మీర్ ఆలం (మీర్ అబుల్ ఖాసిం)

క్రీ.శ. 1804–1808

నిజాములు నిజాం అలీ ఖాన్, సికందర్ జాల దౌత్యవేత్త, సేనాపతి, మంత్రి. ఆయన పర్షియాలోని షుష్తర్‌కు చెందిన సయ్యద్ కుటుంబం నుంచి వచ్చాడు. 1786–89లో కలకత్తాలో, 1791లో లార్డ్ కార్న్‌వాలిస్ దగ్గర ఆయన నిజాంకు ప్రాతినిధ్యం వహించాడు. 1799లో టిప్పు సుల్తాన్‌కు వ్యతిరేకంగా నిజాం సైన్యానికి నాయకత్వం వహించాడు. 1804 నుంచి 1808లో తన మరణం వరకు మంత్రిగా ఉన్నాడు. శ్రీరంగపట్టణం బహుమతి ధనంలో తన వాటాతో ఆయన హైదరాబాద్‌కు నైరుతిన మీర్ ఆలం చెరువు (1806)ను కట్టించాడు. ఆయన సాలార్ జంగ్ I ముత్తాత.

చందూలాల్

క్రీ.శ. 1806–1843

1808 నుంచి 1843 వరకు సికందర్ జా, నాసిర్-ఉద్-దౌలాల కింద హైదరాబాద్ పేష్కార్ (ఉప మంత్రి), ఆచరణలో ప్రధాన మంత్రి. అసఫ్ జాతో దక్కన్‌కు వచ్చిన కుటుంబంలో 1766లో పుట్టాడు. ఆయన సుంకాల శాఖ నుంచి ఎదిగాడు. 1806లో పేష్కార్ అయ్యాడు. అధికారం లేని మంత్రి మునీర్-ఉల్-ముల్క్ తరఫున పాలించాడు. బ్రిటిష్ మిత్రత్వాన్ని గట్టిగా పట్టుకున్నాడు. ఆయన ప్రభుత్వం సంస్కరించిన సైన్యాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. అదే హైదరాబాద్ కంటింజెంట్ అయింది. కానీ ఆయన ప్రభుత్వం తీవ్రమైన అప్పుల్లో పడింది. ఆయన 1843 సెప్టెంబర్ 6న రాజీనామా చేసి, 1845 ఏప్రిల్‌లో చనిపోయాడు. ఆయన ఉదారతకు ప్రసిద్ధుడు.

నాసిర్-ఉద్-దౌలా (అసఫ్ జా IV)

క్రీ.శ. 1829–1857

1829 నుంచి 1857 వరకు హైదరాబాద్ నిజాం, సికందర్ జా పెద్ద కొడుకు. ఆయన కోరికపై జిల్లాలను పర్యవేక్షించిన బ్రిటిష్ అధికారులను ఉపసంహరించారు. తర్వాత దుష్పరిపాలన, అప్పు, హైదరాబాద్ కంటింజెంట్ బకాయిలు వచ్చాయి. 1843లో చందూలాల్ రాజీనామా చేశారు. 1853 మే 21 నాటి ఒప్పందం ద్వారా కంటింజెంట్ ఖర్చు కోసం బేరార్, ఉస్మానాబాద్, రాయచూరు దోఆబ్‌లను బ్రిటిష్‌వారికి అప్పగించారు. ఒక వారం తర్వాత ఆయన సాలార్ జంగ్‌ను మంత్రిగా నియమించాడు. ఆయన 1857 మే 16న చనిపోయాడు.

సాలార్ జంగ్ I (మీర్ తురాబ్ అలీ ఖాన్)

క్రీ.శ. 1853–1883

ముప్పై సంవత్సరాలు (1853–1883) హైదరాబాద్ మంత్రి, మహబూబ్ అలీ ఖాన్ బాలుడిగా ఉన్నప్పుడు రాజప్రతినిధి. ఆయన మంత్రి మీర్ ఆలం మునిమనవడు. ఆయన 1847లో తెలంగాణలోని జిల్లాలకు తాలూక్‌దారు (జిల్లా అధికారి)గా మొదలుపెట్టి, 1853లో ఇరవై నాలుగేళ్ల వయసులో మంత్రి అయ్యారు. 1857లో ఆయన నిజాం ప్రభుత్వాన్ని బ్రిటిష్ వైపు ఉంచారు. ఆయన రాజ్యాన్ని పునర్వ్యవస్థీకరించారు: శిస్తు గుత్తేదారులకు బదులు జీతాలు పొందే ఆదాయ అధికారులు, రెవెన్యూ సర్వే, సెటిల్‌మెంట్, సివిల్, క్రిమినల్ న్యాయస్థానాలు, నలుగురు మంత్రుల కింద శాఖలు (1868), మెరుగైన ఆర్థిక స్థితి. ఆయన 1883 ఫిబ్రవరి 8 లేదా 9న చనిపోయారు.

అఫ్జల్-ఉద్-దౌలా (అసఫ్ జా V)

క్రీ.శ. 1857–1869

1857 నుంచి 1869 వరకు హైదరాబాద్ నిజాం. ఆయన నాసిర్-ఉద్-దౌలా పెద్ద కొడుకు. కంపెనీకి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ఉత్తర భారతదేశం అంతటా వ్యాపిస్తున్నప్పుడు, 1857 మే 16న ఆయన సింహాసనం ఎక్కాడు. తన మంత్రి సాలార్ జంగ్‌తో కలిసి ఆయన హైదరాబాద్‌ను బ్రిటిష్ వారి వైపు ఉంచాడు. 1857 జూలై 17న రెసిడెన్సీపై దాడి జరిగింది, ఆ దాడిని తిప్పికొట్టారు. 1860 ఒప్పందం ప్రకారం ఉస్మానాబాద్, రాయచూరు దోఆబ్‌లను ఆయనకు తిరిగి ఇచ్చారు. యాభై లక్షల అప్పును రద్దు చేశారు. షోరాపూర్‌ను ఆయన రాజ్యానికి కలిపారు. బేరార్ బ్రిటిష్ వారి ధర్మకర్తృత్వంలోనే ఉండిపోయింది. ఆయన 1869 ఫిబ్రవరి 26న చనిపోయాడు.

మౌల్వీ అల్లాఉద్దీన్

సుమారు క్రీ.శ. 1857–1884

రోహిల్లా నాయకుడు తుర్రేబాజ్ ఖాన్‌తో కలిసి 1857 జూలై 17న బ్రిటిష్ రెసిడెన్సీపై దాడికి నాయకత్వం వహించిన హైదరాబాద్ ముస్లిం మత బోధకుడు. ఆయన సుమారు రెండు సంవత్సరాలు నగరం దగ్గరి గ్రామాలలో దాక్కున్నారు, మంగళపల్లి వద్ద పట్టుబడ్డారు. నిజాం కోర్టు ఆయనకు యావజ్జీవ ద్వీపాంతర శిక్ష విధించింది. 1859 జూన్‌లో ఆయనను అండమాన్‌కు పంపారు. సుమారు 1884లో ఆయన అక్కడ మరణించారు.

తుర్రేబాజ్ ఖాన్

క్రీ.శ. 1857–1859

మౌల్వీ అల్లాఉద్దీన్‌తో కలిసి 1857 జూలై 17న హైదరాబాద్‌లోని బ్రిటిష్ రెసిడెన్సీపై దాడికి నాయకత్వం వహించిన రోహిల్లా జమేదార్ (సాయుధ అనుచరుల నాయకుడు). ఆయన గాయపడి పట్టుబడ్డారు. నిజాం కోర్టు ఆయనను విచారించి యావజ్జీవ ద్వీపాంతర శిక్ష విధించింది. 1859 జనవరిలో ఆయన జైలు నుంచి తప్పించుకున్నారు. ఒక పోలీసు దళం ఆయనను పట్టుకున్నప్పుడు ఆయన చంపబడ్డారు.

ఫతే అలీ ఖాన్ (బనగానపల్లె నవాబు)

క్రీ.శ. 1868–1905

1868 నుంచి 1905 వరకు బనగానపల్లె పాలకుడు. 1876లో ఇచ్చిన వంశపారంపర్య నవాబు బిరుదు పొందిన మొదటి పాలకుడు ఆయనే. ఆయన 1848లో పుట్టాడు. ఆయన గులాం ముహమ్మద్ అలీ ఖాన్‌కు సోదరుని కొడుకు, అల్లుడు. ఆయన బాబాయి వితంతువు, ఒక అల్లుడి హక్కులను కాదని మద్రాసు ప్రభుత్వం ఆయనను అంగీకరించింది. ఆయనను కంపానియన్ ఆఫ్ ది స్టార్ ఆఫ్ ఇండియాగా చేశారు. ఆయన సంస్థానపు కోర్టులు, పోలీసు, జైలు, వైద్యశాలలను పునర్వ్యవస్థీకరించాడు. 1877లో ప్రభుత్వం నుంచి మూడు లక్షల రూపాయలు అప్పు తీసుకున్నాడు. చెడ్డ పాలన కారణంగా 1905 జనవరిలో ఆయనను సంస్థాన ప్రత్యక్ష నిర్వహణ నుంచి తొలగించారు. మూడు నెలల తర్వాత ఆయన చనిపోయాడు.

మీర్ మహబూబ్ అలీ ఖాన్ (అసఫ్ జా VI)

క్రీ.శ. 1869–1911

1869 నుంచి 1911 వరకు హైదరాబాద్ నిజాం, అఫ్జల్-ఉద్-దౌలా ఏకైక కొడుకు. రెండేళ్ల వయసులో సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టబడిన ఆయన సాలార్ జంగ్ I సంరక్షక పాలనలో పెరిగాడు. 1884 ఫిబ్రవరి 5న వైస్రాయ్ లార్డ్ రిప్పన్ నుంచి పూర్తి అధికారాలు తీసుకున్నాడు. ఆయన పాలనలో రైల్వేలు, నూలు మిల్లులు, 1892 నియమావళి, బేరార్‌ను బ్రిటిష్‌వారికి శాశ్వతంగా కౌలుకు ఇవ్వడం (1902), ఫలక్‌నుమా ప్యాలెస్ కొనుగోలు (1897), 1908 మూసీ వరద జరిగాయి. హైదరాబాద్‌లో 'మహబూబ్ పాషా'గా గుర్తుంచుకునే ఆయన 1911 ఆగస్టు 31న చనిపోయాడు.

సాలార్ జంగ్ II (మీర్ లాయక్ అలీ ఖాన్)

క్రీ.శ. 1884–1887

1884 నుంచి 1887 వరకు హైదరాబాద్ మంత్రి, సాలార్ జంగ్ I పెద్ద కొడుకు. 1883లో తన తండ్రి మరణం తర్వాత ఆయన రాజా నరేంద్ర పర్షాద్‌తో కలిసి ఉమ్మడి నిర్వాహకుడిగా, రాజప్రతినిధి మండలి కార్యదర్శిగా పనిచేశారు. 1884 ఫిబ్రవరి 5న మహబూబ్ అలీ ఖాన్ పూర్తి అధికారాలు చేపట్టినప్పుడు, దాదాపు ఇరవై ఏళ్ల వయసులో ఆయనను మంత్రిగా చేశారు. 1884లో ఆయన ఒక అరబ్ అల్లర్లను అణచివేశారు. కానీ ఆయన సమకాలికులు చెప్పినట్లు దర్బారు కుట్రలు, ఆయన సొంత అవివేకాలు 1887 ఏప్రిల్‌లో ఆయన రాజీనామాకు దారితీశాయి. ఆయన 1889 జూలై 7న ఇరవై ఏడేళ్ల వయసులో చనిపోయారు. తర్వాత సాలార్ జంగ్ III అయిన శిశువు కొడుకును వదిలి వెళ్లారు.

సురవరం ప్రతాపరెడ్డి

క్రీ.శ. 1896–1953

మహబూబ్‌నగర్ జిల్లా ఆలంపూర్ తాలూకాకు చెందిన హైదరాబాద్ రాష్ట్ర తెలుగు రచయిత, సంపాదకుడు, ప్రజా కార్యకర్త (1896–1953). 1925 నుంచి 1949 వరకు ఆయన గోలకొండ పత్రికను స్థాపించి, సంపాదకత్వం వహించారు. 1930లో జోగిపేటలో మొదటి ఆంధ్ర మహాసభకు అధ్యక్షత వహించారు. సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం పొందిన తెలుగు ప్రజల సాంఘిక చరిత్రను రాశారు.

కిషన్ ప్రసాద్

క్రీ.శ. 1901–1912

వంశపారంపర్య పేష్కార్, రెండుసార్లు హైదరాబాద్ ప్రధాన మంత్రి: 1901 (1902లో ధృవీకరణ) నుంచి 1912 వరకు మహబూబ్ అలీ ఖాన్, మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ కింద ప్రధాన మంత్రి, 1925 నుంచి కార్యనిర్వాహక మండలి అధ్యక్షుడు. తల్లి ద్వారా చందూలాల్ వంశీయుడైన ఆయన హిజ్రీ 1281 (1864–65)లో జన్మించారు. ఆయన ఉర్దూ, పర్షియన్ కవి. ఆయన సాహిత్య పత్రికలు స్థాపించారు, హైదరాబాద్ దగ్గర పెద్ద జాగీర్లు కలిగి ఉన్నారు.

అన్నే అంజయ్య

క్రీ.శ. 1905–1975

కృష్ణా జిల్లాలోని ముదునూరుకు చెందిన కాంగ్రెస్, ఫార్వర్డ్ బ్లాక్ కార్యకర్త (1905–1975). ఆయన 1920 నుంచి స్వచ్ఛంద సేవకులకు శిక్షణ ఇచ్చారు. 1930లలో హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో ఖాదీని వ్యాపింపజేశారు. 1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో, 1932 శాసనోల్లంఘనలో ఆయనకు జైలు శిక్ష, జరిమానా పడ్డాయి. యుద్ధానికి వ్యతిరేకంగా ఆయన రహస్య పత్రికలు నడిపారు. 1942 డిసెంబర్ నుంచి 1945 సెప్టెంబర్ వరకు ఆయన నిర్బంధంలో ఉన్నారు.

బద్దం ఎల్లారెడ్డి

క్రీ.శ. 1906–1978

కరీంనగర్ జిల్లాకు చెందిన తెలంగాణ నాయకుడు (1906–1978). 1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో, 1938–39 హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ సత్యాగ్రహంలో ఆయన జైలుకు వెళ్లారు. 1946లో ఆయన ఆంధ్ర మహాసభకు నాయకత్వం వహించారు, తెలంగాణ సాయుధ పోరాట కాలంలో హైదరాబాద్‌లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకుడిగా ఉన్నారు. తర్వాత ఆయన లోక్‌సభలో, రాజ్యసభలో, ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభలో ఉన్నారు.

జమలాపురం కేశవరావు

క్రీ.శ. 1908–1953

ఖమ్మం జిల్లాకు చెందిన హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ నాయకుడు (1908–1953). స్టేట్ కాంగ్రెస్‌లో చేరడానికి ఆయన ప్రభుత్వ గుమాస్తా ఉద్యోగాన్ని వదులుకున్నారు. 1938–39 సత్యాగ్రహంలో, మళ్లీ 1947–48లో భారతదేశంలో చేరడం కోసం జరిగిన ఉద్యమంలో ఆయన జైలుకు వెళ్లారు. ఆయన దాని కార్యాచరణ కమిటీ సభ్యుడు. తర్వాత ఆయనను రాజ్యాంగ సభకు నామినేట్ చేశారు.

మఖ్దూం మొహియుద్దీన్

క్రీ.శ. 1908–1969

హైదరాబాద్‌కు చెందిన ఉర్దూ కవి, కార్మిక సంఘ నాయకుడు, కమ్యూనిస్టు (1908–1969). ఆయన హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్యదర్శి. ఒక ప్రసంగం కారణంగా 1944లో జైలుకు వెళ్లారు. తెలంగాణ సాయుధ పోరాట కాలంలో కమ్యూనిస్టుల రాష్ట్ర కమిటీ సభ్యుడిగా 1949లో హైదరాబాద్ ప్రభుత్వం ఆయన పేరు చెప్పింది. 1957 నుంచి మరణించే వరకు ఆయన ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనమండలిలో కమ్యూనిస్టు వర్గానికి నాయకత్వం వహించారు.

రావి నారాయణరెడ్డి

క్రీ.శ. 1908

1938 హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ సత్యాగ్రహంలో జైలుకు వెళ్లిన తెలంగాణ నాయకుడు. 1944లో ఆంధ్ర మహాసభను చేజిక్కించుకున్న వామపక్షానికి ఆయన నాయకత్వం వహించారు. తెలంగాణ సాయుధ పోరాట కాలంలో హైదరాబాద్‌లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకులలో ఆయన ఒకరు. ఆ కాలపు కాంగ్రెస్, ప్రభుత్వ ఆధారాలు ఆ పోరాటాన్ని తీవ్రంగా భిన్నమైన మాటలలో వర్ణిస్తాయి.

మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ (అసఫ్ జా VII)

క్రీ.శ. 1911–1948

హైదరాబాద్ ఏడవ, చివరి పాలక నిజాం (1911–1948), మహబూబ్ అలీ ఖాన్ కొడుకు. ఆయన 1914 నుంచి 1919 వరకు నేరుగా, తర్వాత కార్యనిర్వాహక మండలి ద్వారా పాలించాడు. ఆయన పాలనలో ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం (బోధనా మాధ్యమంగా ఉర్దూతో, 1917 నాటి ఆయన ఫర్మానా ద్వారా స్థాపించబడింది), 1908 మూసీ వరద తర్వాత కట్టిన ఉస్మాన్ సాగర్, హిమాయత్ సాగర్ జలాశయాలు, నగర అభివృద్ధి మండలి, కొత్త హైకోర్టు, ఉస్మానియా జనరల్ ఆసుపత్రి వచ్చాయి. 1948 సెప్టెంబర్‌లో భారత సైన్యం రాష్ట్రంలోకి ప్రవేశించి, ఒక సైనిక గవర్నర్ బాధ్యత తీసుకున్నప్పుడు ఆయన ప్రభుత్వం ముగిసింది.

అక్బర్ హైదరీ (నవాబ్ హైదర్ నవాజ్ జంగ్)

క్రీ.శ. 1917

మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ కింద పనిచేసిన హైదరాబాద్ అధికారి, మంత్రి. విద్యా శాఖ కార్యదర్శిగా ఆయన 1917లో ఉర్దూలో బోధించే విశ్వవిద్యాలయాన్ని ప్రతిపాదించాడు. అదే ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం అయింది. 1919 నుంచి 1930లలో కూడా ఆయన కార్యనిర్వాహక మండలిలో ఆర్థిక సభ్యుడిగా ఉన్నాడు. రాష్ట్రం రైల్వేను కొన్న తర్వాత రాష్ట్ర రైల్వే బోర్డు అధ్యక్షుడయ్యాడు. 1934–35లో సమాఖ్య ప్రణాళికపై సంస్థానాల మంత్రుల కమిటీకి అధ్యక్షత వహించాడు. 1938 నాటికి ఆయన ప్రభుత్వానికి అధిపతి. ఆ సంవత్సరం ఆ ప్రభుత్వం కొత్త హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్‌ను నిషేధించింది. ఆయన ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ ఛాన్సలర్ కూడా.

ఆరుట్ల కమలాదేవి

క్రీ.శ. 1921

1921లో పుట్టిన, నల్గొండ జిల్లా భువనగిరి తాలూకాకు చెందిన కమ్యూనిస్టు కార్యకర్త. 1942–44లో ఆమె హైదరాబాద్ మహిళా సంఘం ప్రధాన కార్యదర్శి. 1946–48 తెలంగాణ పోరాటంలో ఆమె అజ్ఞాతంలో పని చేసి, రజాకార్లకు వ్యతిరేకంగా మహిళలను సంఘటితం చేసింది. తర్వాత 1952 నుంచి 1967 వరకు ఆమె హైదరాబాద్, ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభల సభ్యురాలు.

ఖాసిం రజ్వీ

క్రీ.శ. 1946–1948

1946 నుంచి హైదరాబాద్ ముస్లిం రాజకీయ పార్టీ మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ అధ్యక్షుడు, 1947–48లో దాని సాయుధ స్వచ్ఛంద దళం రజాకార్ల నాయకుడు. ఆయన భారతదేశంలో విలీనాన్ని, బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించారు. ఢిల్లీతో చర్చలలో నిజాం ప్రభుత్వంపై ఒత్తిడి తెచ్చారు. 1948లో భారత ప్రభుత్వం నిరసన తెలిపిన ప్రసంగాలు చేశారు. గ్రామాలపై దాడులకు ఆయన నాయకత్వంలోని రజాకార్లను కాంగ్రెస్ పక్ష చరిత్రలు నిందిస్తాయి. భారతదేశం దాడి చేస్తే హిందువులపై ఆయన బెదిరింపులను 1948 ఆగస్టు నాటి ఒక అమెరికా నివేదిక నమోదు చేస్తుంది. పోలీసు చర్య తర్వాత రజాకార్లను రద్దు చేసి, వారి నాయకులను అరెస్టు చేశారు.

మీర్ లాయక్ అలీ

క్రీ.శ. 1947–1948

1947 డిసెంబర్ నుంచి 1948 సెప్టెంబర్ 17 వరకు హైదరాబాద్ నిజాం ప్రభుత్వపు చివరి ప్రధాన మంత్రి. యథాతథ స్థితి ఒప్పందం (స్టాండ్‌స్టిల్ అగ్రిమెంట్) సంక్షోభం తర్వాత ఆయన పదవి చేపట్టారు. 1948లో ఢిల్లీతో చర్చలు జరిపారు. 1948 ఆగస్టు నాటి ఒక అమెరికా గూఢచార నివేదిక ప్రకారం, తర్వాత నిజాం తిరస్కరించిన 1948 జూన్ ముసాయిదా ఒప్పందాన్ని ఆయన అంగీకరించారు. ఆయన మంత్రివర్గం సైన్యం, పోలీసులపై ఖర్చు పెంచి, ఐక్యరాజ్యసమితి వైపు తిరిగింది; నిజాం కాల్పుల విరమణకు ఆదేశించిన రోజు ఆయన రాజీనామా చేశారు. కాంగ్రెస్ పక్ష చరిత్రలు, 1949 నాటి కొత్త ప్రభుత్వం, ఆయన సొంత తర్వాతి పుస్తకం మధ్య ఆయన గురించిన కథనాలు తీవ్రంగా భిన్నంగా ఉన్నాయి.

జె. ఎన్. చౌదరి

క్రీ.శ. 1948–1949

1948 సెప్టెంబర్‌లో హైదరాబాద్‌పై పోలీసు చర్యలో ప్రధాన సైన్యానికి నాయకత్వం వహించి, తర్వాత 1949 డిసెంబర్ 1 వరకు సైనిక గవర్నర్‌గా రాష్ట్రాన్ని పాలించిన భారత సైన్య అధికారి. భారత ప్రభుత్వం నియమించిన మంత్రివర్గంతో ఆయన రజాకార్లను, ఇతర ప్రైవేటు సైన్యాలను రద్దు చేశారు, భారత రాష్ట్రాల నుంచి అధికారులను తెచ్చారు, జిల్లాలలో పర్యటించారు. 1949 నాటి ఆయన ప్రభుత్వ ప్రచారం ఆయన పాలనను లౌకికమైనదిగా, నిష్పక్షపాతమైనదిగా చూపించింది.

షోయబుల్లా ఖాన్

క్రీ.శ. 1948

రజాకార్లను విమర్శించిన హైదరాబాద్ జాతీయవాద వార్తాపత్రిక ఇమ్రోజ్ సంపాదకుడు. భారత సైన్యం హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోకి ప్రవేశించడానికి కొన్ని వారాల ముందు, 1948 ఆగస్టు 21న ఆయనను కాల్చి, కత్తులతో దాడి చేశారు. కొత్త ప్రభుత్వం ఆయన భార్యకు పింఛను ఇచ్చింది. ఒక ప్రత్యేక ట్రిబ్యునల్ ఆ కేసును విచారించింది.

బూర్గుల రామకృష్ణారావు

హైదరాబాద్ రాష్ట్రానికి చెందిన న్యాయవాది, కాంగ్రెస్ నాయకుడు. 1941 వరకు ఆయన ఆంధ్ర మహాసభలోని మితవాద నాయకులలో ఒకరు. 1942 క్విట్ ఇండియా సత్యాగ్రహంలో అరెస్టయ్యాడు. 1947 మేలో ఒక సత్యాగ్రహ బృందానికి నాయకత్వం వహించాడు. మొదటి సాధారణ ఎన్నికల తర్వాత 1952లో హైదరాబాద్ రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి అయ్యాడు. తెలంగాణను ఆంధ్రతో కలపడానికి షరతులను నిర్ణయించిన 1956 ఫిబ్రవరి చర్చలలో ఆయన పాల్గొన్నాడు. 1956 అక్టోబర్‌లో ఆయనను కేరళ గవర్నర్‌గా నియమించారు.

దావూద్ ఖాన్ పన్నీ

క్రీ.శ. 1715 కి ముందు

ఔరంగజేబు, ఆయన వారసుల దగ్గర పనిచేసిన ఆఫ్ఘన్ సేనాపతి (మరణం 1715). ఆయన జింజీ ముట్టడిలో జుల్ఫికర్ ఖాన్ కింద పనిచేశాడు. కర్నూలు ప్రాంతాన్ని జాగీర్ (భూమి మంజూరు)గా, ఆర్కాటును ఫౌజ్‌దార్ (సైనిక పాలకుడు)గా అనుభవించాడు. 1709లో హైదరాబాద్ దగ్గర ఆయన ఆఫ్ఘన్లు తిరుగుబాటు రాకుమారుడు కాం బఖ్ష్‌ను పట్టుకున్నారు. జుల్ఫికర్ ఖాన్ ప్రతినిధిగా ఆయన 1713 వరకు మొఘల్ దక్కన్‌లోని ఆరు రాష్ట్రాలను పాలించాడు. కొత్త వైస్రాయ్ హుసేన్ అలీ ఖాన్‌పైకి ఆయనను పంపారు. బుర్హాన్‌పూర్ దగ్గర ఆయన చనిపోయాడు. ఆయన సోదరుడు ఇబ్రహీం ఖాన్, బహదూర్ ఖాన్ పన్నీ, 1724లో షకర్ ఖేడాలో చనిపోయే వరకు కర్నూలును అనుభవించాడు. వారి వారసులు కర్నూలు నవాబులు. వారి వంశం 1839లో ముగిసింది. కిర్క్‌ప్యాట్రిక్ రాసిన కుటుంబ చిత్రణ ఆయన తండ్రి ఖిజర్ ఖాన్ పన్నీని ఆ కుటుంబ స్థాపకుడిగా, ఇబ్రహీంను ఆయన సోదరుని కొడుకుగా చెబుతుంది.

జె. వెంగళరావు

ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజకీయ నాయకుడు. ఆయన 1962 నుంచి 1978 వరకు ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ సభ్యుడు, 1969 నుంచి 1971 వరకు రాష్ట్ర హోం మంత్రి, ఆరు సూత్రాల పథకం తర్వాతి సంవత్సరాలైన 1973 నుంచి 1978 వరకు ముఖ్యమంత్రి. 1969 తెలంగాణ ఉద్యమం సమయంలో ప్రధానమంత్రిని కలిసిన నాయకులలో ఆయన ఒకరు. తర్వాత ఆయన ఖమ్మం నుంచి లోక్‌సభలో (1984–1991) ఉన్నారు, కేంద్ర పరిశ్రమల మంత్రిగా పనిచేశారు.

కంచర్ల గోపన్న (భక్త రామదాసు)

రామదాసుగా గుర్తుంచుకునే తెలుగు రామ భక్తుడు. ఆయన ఒక ఆదాయ అధికారి. గోదావరి మీది భద్రాచలం రామాలయం కోసం ప్రభుత్వ డబ్బు ఖర్చు చేసి, దాని కోసం జైలు పాలయ్యాడు. పురాణ కథలో, రామలక్ష్మణులు రాజుకు ఆయన అప్పు తీర్చినప్పుడు ఆయన విడుదలయ్యాడు. దాశరథీ శతకం, భక్తి గీతాలు ఆయనవిగా చెబుతారు. పందొమ్మిదవ, ఇరవయ్యవ శతాబ్దం మొదటి రచయితలు ఆయనను మాదన్న మేనల్లుడిగా (nephew), అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షా అధికారిగా చెబుతారు. 1907 నాటి గోదావరి జిల్లా గెజిటీర్ ఆయనను నిజాముల కాలంలో దాదాపు 1725లో ఉంచుతుంది.

కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు

తెలుగు పండితుడు, నిర్వాహకుడు. మునగాల రాజా దగ్గర దివాన్ (ప్రధాన మంత్రి)గా ఉండగా 1901లో హైదరాబాద్‌లో మొదటి తెలుగు గ్రంథాలయం తెరవడానికి ఆయన సాయం చేశారు. ఆయన విజ్ఞాన చంద్రికా మండలిని స్థాపించారు. అది చరిత్ర, విజ్ఞానశాస్త్రంపై తెలుగు పుస్తకాలు ప్రచురించింది, తెలుగు పరీక్షలు, బహుమతి పోటీలు నిర్వహించింది, ఒక తెలుగు విజ్ఞాన సర్వస్వాన్ని మొదలుపెట్టింది. తెలంగాణ, ఆంధ్ర జిల్లాల మధ్య దగ్గరి సంబంధాల అవసరాన్ని మొదట చూసింది ఆయనే అని హైదరాబాద్ స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ చరిత్ర ఒకటి అంటుంది.

మాదన్న

క్రీ.శ. 1686 కి ముందు

గోల్కొండ చివరి కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ అబుల్ హసన్‌కు దాదాపు 1673లో సూర్య ప్రకాశ రావు అనే బిరుదుతో ప్రధాన మంత్రి (వజీర్) అయిన తెలుగు బ్రాహ్మణుడు. తన సోదరుడు అక్కన్నతో కలిసి ఆయన దాదాపు పన్నెండు సంవత్సరాలు రాజ్యాన్ని నడిపారు. మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా ఆయన దానిని మరాఠాలతో కూటమిలో ఉంచారు, బెజవాడలో ఒక కార్యాలయం ఉంచారు. ఇద్దరు బ్రాహ్మణ సోదరులను ఉద్యోగంలో పెట్టుకోవడాన్ని ఔరంగజేబు రాజుపై ఒక ఆరోపణగా చేశాడు. 1686 మార్చిలో గోల్కొండలో వారిని హత్య చేశారు.

మాడపాటి హనుమంతరావు

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో తెలుగు చైతన్య నాయకుడు. గ్రంథాలయాలు, పాఠశాలలు, ప్రచురణల ద్వారా పనిచేసి 1930లో ఆంధ్ర మహాసభగా మారిన నిజాం రాష్ట్ర ఆంధ్ర జన సంఘం స్థాపకులలో ఆయన ఒకరు, 1922 నుంచి దాని కార్యదర్శి. 1923లో కాకినాడలో జరిగిన మొదటి హైదరాబాద్ రాజకీయ సమావేశాన్ని ఆయన ఏర్పాటు చేశారు.

మీర్ జుమ్లా (మీర్ ముహమ్మద్ సయీద్)

క్రీ.శ. 1663 కి ముందు

గోల్కొండ అబ్దుల్లా కుతుబ్ షాకు ప్రధాన మంత్రి, సైన్యాధిపతి అయిన పర్షియన్ వ్యాపారి. ఆయన తన పదవి బిరుదు మీర్ జుమ్లాతో ప్రసిద్ధుడు. ఆయన గండికోటతో, కడప వజ్రాల ప్రాంతంతో సహా కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్న కర్ణాటకను జయించి, వజ్రాల గనులను కౌలుకు తీసుకున్నాడు. 1655–56లో రాజుతో ఆయన గొడవ మొఘల్ రాకుమారుడు ఔరంగజేబు గోల్కొండను ముట్టడించేలా చేసింది. తర్వాత ఆయన ముఅజ్జం ఖాన్‌గా మొఘల్ సేవలో చేరి, అస్సాంపై దండయాత్ర తర్వాత 1663లో చనిపోయాడు.

ముబారిజ్ ఖాన్ (ఖ్వాజా ముహమ్మద్, ఇమాద్-ఉల్-ముల్క్)

క్రీ.శ. 1724 కి ముందు

దాదాపు 1713 నుంచి దాదాపు పన్నెండు సంవత్సరాలు హైదరాబాద్‌ను పాలించిన చివరి మొఘల్ పాలకుడు. ఆయన బల్ఖ్ నుంచి వచ్చి, గుజరాత్, మాళ్వాలను పాలించాడు. మరాఠాలకు చౌత్ (ఆదాయంలో నాలుగో వంతు) చెల్లించడానికి బదులు ఆయన వారితో పోరాడాడు. ఆయన హైదరాబాద్ నగర గోడను మొదలుపెట్టి, శ్రీకాకుళం (చికాకోల్) వరకు తీరంలో భూములను నిలుపుకున్నాడు. 1724లో ఢిల్లీ ఆస్థానం నిజాం-ఉల్-ముల్క్‌కు వ్యతిరేకంగా ఆయనను దక్కన్ వైస్రాయ్‌గా చేసింది. 1724 అక్టోబర్ 11న (ఇర్విన్ తేదీ) బేరార్‌లోని షకర్ ఖేడాలో ఆయన ఓడిపోయి, తన ఇద్దరు కొడుకులతో పాటు చంపబడ్డాడు.

నీలం సంజీవరెడ్డి

కాంగ్రెస్ నాయకుడు, ఆంధ్ర శాసనసభలో కాళహస్తి సభ్యుడు. ఆయన 1953 నుంచి 1956 వరకు కర్నూలులో ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఉప ముఖ్యమంత్రి. 1956 ఫిబ్రవరిలో తెలంగాణతో విలీనం షరతులకు అంగీకరించిన ఆంధ్ర నాయకులలో ఆయన ఒకరు. 1956 నవంబర్ 1న ఆయన ఆంధ్రప్రదేశ్ మొదటి ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు. 1958లో కూడా ఆయన ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నారు.

పి. వి. నరసింహారావు

ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన రాజకీయ నాయకుడు. ఆయన 1957 నుంచి 1977 వరకు రాష్ట్ర శాసనసభ సభ్యుడు, 1962 నుంచి మంత్రి. 1971 నుంచి 1973 వరకు ముఖ్యమంత్రిగా ఆయన 1972 అక్టోబర్ నాటి సుప్రీంకోర్టు ముల్కీ తీర్పు తర్వాత వచ్చిన ఉద్యమాన్ని ఎదుర్కొన్నారు. 1973 జనవరి 17న ఆయన రాజీనామాను గవర్నర్ నివేదించారు. మరుసటి రోజు రాష్ట్రపతి పాలన వచ్చింది. ఆయన 1977 నుంచి 1997 వరకు లోక్‌సభలో ఉన్నారు, చాలా కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖలను నిర్వహించారు, ప్రధానమంత్రి అయ్యారు.

రఘునాథరావు (రఘోబా)

రఘోబా అని పిలిచే మరాఠా సేనాపతి, రాజనీతిజ్ఞుడు. ఆయన పేష్వా బాలాజీ బాజీరావు సోదరుడు. 1761 నుంచి తన అన్న కొడుకు మొదటి మాధవరావుకు రాజప్రతినిధి. 1763లో నిజాం అలీ పూనాను దోచుకున్న తర్వాత ఆయన హైదరాబాద్‌పైకి దండెత్తాడు. నగర గోడ ఆయనను బయటే ఆపింది, కానీ ఆయన శివారు ప్రాంతాల నుంచి డబ్బు వసూలు చేశాడు. తర్వాత ఆయన గోదావరి మీది రాక్షసభువన్ వద్ద నిజాం సైన్యాన్ని చెదరగొట్టాడు. 1773–74లో ఆయన కొంత కాలం పేష్వా పదవిలో ఉన్నాడు. అప్పుడు హైదర్ అలీ మరాఠాల నుంచి సిరా, గుర్రంకొండలను తీసుకున్నాడు.

రాయప్రోలు సుబ్బారావు

20వ శతాబ్దం మొదటి భాగపు 'కొత్త కవిత్వం' (భావ కవిత్వం)కు నాయకత్వం వహించిన తెలుగు కవి. ఇంగ్లీషు కాల్పనిక కవుల ప్రభావంతో రాసిన, ప్రకృతి, ఆదర్శ ప్రేమలపై గీత కవిత్వం అది. ఆయన లలిత (1909), తృణకంకణము (1914) ఆయనకు పేరు తెచ్చాయి. 1918–19లో హైదరాబాద్‌లోని ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయపు కొత్త తెలుగు పీఠానికి ఆయనను ఆహ్వానించారు. 1944లో ఆయన దాని తెలుగు విభాగాధిపతి.

రుస్తం దిల్ ఖాన్

క్రీ.శ. 1708 కి ముందు

ఔరంగజేబు కాలంలో హైదరాబాద్ మొఘల్ సుబేదారు (పాలకుడు), అంతకుముందు సుబేదారు జాన్ సిపర్ ఖాన్ కొడుకు. ఆయన హిజ్రీ 1114 (1702)లో యాకుత్‌పురా ద్వారం బయట కాలీ మసీదును కట్టించాడు. ఔరంగజేబు మరణం తర్వాత ఆయన తిరుగుబాటు రాకుమారుడు కాం బఖ్ష్‌కు లొంగిపోయాడు. రాకుమారుడు ఆయనపై కుట్ర అనుమానంతో 1708లో ఏనుగు చేత తొక్కించి చంపించాడు.

స్వామి రామానంద తీర్థ

హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ నాయకుడు. 1938లో అది సమావేశం కాకముందే నిజాం ప్రభుత్వం దానిని నిషేధించింది. 1938, 1940, 1942 నాటి దాని సత్యాగ్రహాలలో ఆయన జైలుకు వెళ్లారు. 1946 నుంచి దాని అధ్యక్షుడిగా ఆయన హైదరాబాద్ భారతదేశంలో విలీనం కోసం 'భారత యూనియన్‌లో చేరండి' ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించారు. అది 1948లో రాష్ట్ర విలీనంతో ముగిసింది.

వట్టికోట ఆళ్వారుస్వామి

బడి చదువు లేకుండా పేదరికం నుంచి ఎదిగిన నల్గొండ జిల్లాకు చెందిన తెలుగు రచయిత, ప్రచురణకర్త. 1938లో ఆయన జాతీయ భావాన్ని వ్యాపింపజేయడానికి చిన్న పుస్తకాలు ప్రచురించిన దేశోద్ధారక గ్రంథమాలను స్థాపించారు. చిలుకూరులో ఆంధ్ర మహాసభ సమావేశ ఏర్పాట్లను ఆయన నడిపారు. 1944లో భువనగిరిలో దాని నిర్వాహక కార్యదర్శి అయ్యారు. ఆయన జాతీయవాదం నుంచి కమ్యూనిస్టు పార్టీ వైపు వెళ్లారు.

కట్టడాలు

హుస్సేన్ సాగర్

సుమారు క్రీ.శ. 1562

హైదరాబాద్, సికింద్రాబాద్ మధ్య ఉన్న పెద్ద కృత్రిమ సరస్సు. గోల్కొండ చరిత్ర ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా పనులలో లెక్కించిన ఒక ఆనకట్ట దీన్ని ఏర్పరిచింది. ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ దీన్ని సుమారు 1575 నాటిదిగా చెబుతుంది. బిల్‌గ్రామి హిజ్రీ 970 (1562) అని ఇచ్చి, దీన్ని రాజు అల్లుడు హుస్సేన్ షా వలీకి ఆపాదిస్తారు. ఆయన పేరే దీనికి వచ్చింది. 1865లో హేస్టింగ్స్ ఫ్రేజర్ ప్రచురించిన ఒక సంప్రదాయం, నేక్‌నామ్ ఖాన్ మూసీ నుంచి కాలువ తవ్వించే వరకు చెరువు ఖాళీగా ఉండిపోయిందని చెబుతుంది.

పురానా పుల్ (పాత వంతెన)

సుమారు క్రీ.శ. 1578

పాత హైదరాబాద్ పశ్చిమ చివరన, గోల్కొండకు వెళ్లే దారిలో మూసీపై ఉన్న రాతి 'పాత వంతెన'. బిల్‌గ్రామి (1927) రెండు అక్షర సంఖ్యా పద్యాల ఆధారంగా దీన్ని ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా కాలంలో, నగరానికి పద్నాలుగు సంవత్సరాల ముందు, హిజ్రీ 986 (1578) నాటిదిగా చెబుతారు. దాని కుతుబ్ షాహీ పేరు పుల్-ఎ-నర్వా అని ఆయన ఇస్తారు. అది కాజ్‌వే అనే అర్థం గల తెలుగు మాట నుంచి వచ్చింది. ఇంపీరియల్ గెజిటీర్, క్యాంప్‌బెల్ దీన్ని మహమ్మద్ కులీ కాలంలో 1593 నాటిదిగా చెబుతారు. తావెర్నియర్ దీన్ని పారిస్‌లోని పాంట్ నెఫ్‌తో పోల్చారు. దానిపై ఉన్న ఏకైక శాసనం 1820 వరద తర్వాత మళ్లీ కట్టడాన్ని నమోదు చేస్తుంది.

చార్మినార్

సుమారు క్రీ.శ. 1591

పాత హైదరాబాద్ మధ్యలో నాలుగు మినార్లు ఉన్న ద్వార కట్టడం. మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా నగరాన్ని స్థాపించినప్పుడు దీన్ని కట్టించాడు. Imperial Gazetteer దీన్ని 1591 నాటిదిగా, బిల్‌గ్రామి హిజ్రీ 999–1000 (1590–91) నాటిదిగా చెబుతారు.

బాద్‌షాహీ ఆషూర్‌ఖానా

సుమారు క్రీ.శ. 1593

హైదరాబాద్‌లో మొహర్రం సంతాపం జరిపే రాజ మందిరం. దీన్ని మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా కట్టించాడు. ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ (1909), క్యాంప్‌బెల్ (1898) దీన్ని 1594 నాటిదిగా చెబుతారు. మధ్య గూడు పైన ఉన్న మెరుపు పెంకుల శాసనంలో బిల్‌గ్రామి (1927) హిజ్రీ 1001 (1592–93) అనే తేదీని చదివారు. పెంకుల పనిని రాజు పాలనలోని చివరి సంవత్సరానికి చెందినదిగా నిర్ణయించారు. పెంకులలో అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా పేరు కూడా ఉంది. బయటి మండపాలను నిజాం అలీ ఖాన్ కాలంలో జోడించారు.

జామా మసీదు, హైదరాబాదు

క్రీ.శ. 1597

చార్మినార్‌కు కొంచెం ఈశాన్యంగా ఉన్న మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా సామూహిక (శుక్రవారం) ప్రార్థనల మసీదు. మంత్రి అమీనుల్ ముల్క్ పర్యవేక్షణలో దీన్ని కట్టారు. దాని ద్వారం పైనున్న అక్షర సంఖ్యా పద్యం హిజ్రీ 1006 (1597) అని ఇస్తుంది. ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ దీన్ని 1596 నాటిదిగా, క్యాంప్‌బెల్, రోకో 1598 నాటిదిగా చెబుతారు. ఇది రాళ్లు పరిచిన ప్రాంగణం వైపు ఏడు తోరణాలున్న జంట మండపం. ఒకప్పుడు దానికి అనుబంధంగా ఒక పాఠశాల, ఒక ఆశ్రమం, ఒక టర్కిష్ స్నానశాల ఉండేవి. 1898 నాటికి ఇళ్లు, దుకాణాలు దాని చుట్టూ కిక్కిరిసి ఉన్నాయి.

ఖైరతాబాదు మసీదు

సుమారు క్రీ.శ. 1612–1626

హైదరాబాద్‌లోని ఖైరతాబాద్‌లో మూడు తోరణాలున్న చిన్న కుతుబ్ షాహీ మసీదు. దాని పక్కన గుమ్మటం ఉన్న ఖాళీ సమాధి ఉంది. ఆ శివారుకు దాని పేరే వచ్చింది. రెండు కట్టడాలపైనా శాసనం లేదు. ఔరంగజేబు 37వ పాలనా సంవత్సరం నాటి ఒక సనద్ (హక్కుపత్రం) ఆధారంగా, సుల్తాన్ ముహమ్మద్ కుతుబ్ షా కూతురు ఖైరియతున్నీసా బేగం తన గురువు ముల్లా అబ్దుల్ మలిక్ కోసం ఈ మసీదును కట్టించిందని బిల్‌గ్రామి (1927) చెబుతారు. ఆయన దీన్ని 1612, 1626 మధ్య కాలానికి చెందినదిగా చెబుతారు. క్యాంప్‌బెల్ (1898), రోకో (1929), సయ్యద్ హుస్సేన్ బిల్‌గ్రామి (1905) దీన్ని కట్టించినది ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా కూతురు ఖైరతున్నీసా అని చెబుతారు.

మక్కా మసీదు

సుమారు క్రీ.శ. 1617–1693

హైదరాబాద్‌లో చార్మినార్ దగ్గర ఉన్న పెద్ద రాతి మసీదు. సుల్తాన్ ముహమ్మద్ కుతుబ్ షా 1617లో దీన్ని మొదలుపెట్టాడు. ఆయన వారసులు దాన్ని కొనసాగించారు. 1690లలో ఔరంగజేబు కాలంలో అది పూర్తయింది. నిజాం అలీ ఖాన్ నుంచి మొదలుకొని అసఫ్ జాహీ నిజాములను దాని ప్రాంగణంలో ఖననం చేశారు.

టోలీ మసీదు

క్రీ.శ. 1671

పురానా పుల్ నుంచి గోల్కొండకు వెళ్లే పాత రోడ్డుపై ఉన్న కుతుబ్ షాహీ మసీదు. అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా అంతఃపుర అధికారి, సేనాని మూసా ఖాన్ దీన్ని కట్టించాడు. దాని మిహ్రాబ్‌లోని శాసనం అక్షర సంఖ్యా పద్యం ద్వారా హిజ్రీ 1082 (1671) అనే సంవత్సరాన్ని ఇస్తుంది. కుండ ఆకారపు అడుగుభాగాలు, ఏనుగు దంతం ఆకారపు దూలాలు, ఆలయ గూళ్లు లాంటి హిందూ నమూనాలతో ఇది కుతుబ్ షాహీ శైలికి ప్రతినిధి అని 1918లో జి. యజ్దానీ వర్ణించారు. క్యాంప్‌బెల్ (1898) దీన్ని మహమ్మద్ కులీ కాలంలో 1604 నాటిదిగా చెప్పారు, కానీ శాసనం ఆ తేదీని సమర్థించదు.

బ్రిటిష్ రెసిడెన్సీ, హైదరాబాద్

సుమారు క్రీ.శ. 1800–1808

నిజాం ఆస్థానంలో బ్రిటిష్ రెసిడెంట్ నివాసం. ఇది హైదరాబాద్ పాత నగరానికి ఎదురుగా మూసీ నది ఎడమ ఒడ్డున ఉంది. నిజాం అలీ ఖాన్ అనుమతితో రెసిడెంట్ అకిలీస్ కిర్క్‌పాట్రిక్ కాలంలో దీన్ని మొదలుపెట్టారు (ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ ప్రకారం 1800లో, క్యాంప్‌బెల్ ప్రకారం 1803లో). రస్సెల్ అనే ఇంజనీర్ రూపకల్పనతో సుమారు 1807–08లో ఇది పూర్తయింది. దీనికి ఆరు కొరింథియన్ స్తంభాల ముఖమండపం ఉంది. దర్బార్ హాలులోని ఫర్నిచర్ ప్రిన్స్ రీజెంట్‌కు చెందినదని చెబుతారు. 1857 జూలై 17న దీనిపై దాడి జరిగింది. దాని చుట్టూ ఉన్న రెసిడెన్సీ బజార్లపై రెసిడెంట్‌కు సివిల్, క్రిమినల్ న్యాయాధికారం ఉండేది.

మీర్ ఆలం చెరువు

క్రీ.శ. 1806

పాత హైదరాబాద్ నగరానికి నైరుతిలో ఉన్న పెద్ద చెరువు. 1,120 గజాల పొడవున్న, 21 అర్ధవృత్తాకార గ్రానైట్ తోరణాల ఆనకట్ట దాన్ని నిలిపి ఉంచుతుంది. శ్రీరంగపట్నం (1799) యుద్ధ బహుమతి ధనంలో తన వాటాతో మంత్రి మీర్ ఆలం దీన్ని కట్టించారు. సికందర్ జా పాలనలో హిజ్రీ 1221 (1806)లో ఎనిమిది లక్షల ఖర్చుతో ఇది పూర్తయింది. నిజాం సేవలో ఉన్న ఫ్రెంచి ఇంజనీర్లు ఆనకట్ట కట్టారని ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ చెబుతుంది. జలాశయంలోని ఒక రాయిపై ఉన్న శాసనం తేదీని నమోదు చేస్తుంది. ఉస్మాన్ సాగర్ కట్టే వరకు ఇది నగరానికి ముఖ్య నీటి వనరు.

ఉస్మాన్ సాగర్ (గండిపేట)

సుమారు క్రీ.శ. 1912

హైదరాబాద్‌కు సుమారు పది మైళ్లు ఎగువన గండిపేట వద్ద మూసీపై కట్టిన ఆనకట్ట ఏర్పరిచిన జలాశయం. 1908 సెప్టెంబర్ నాటి భయంకరమైన వరద తర్వాత, నగరాన్ని వరదల నుంచి కాపాడటానికి, నగరానికి నీరు అందించడానికి దీన్ని కట్టారు. ఎం. విశ్వేశ్వరయ్య ఈ పథకాన్ని రూపొందించారు. 1322 ఫస్లీ (1912–13)లో మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ దీనికి పునాది రాయి వేశారు. సరస్సుకు ఆయన పేరు పెట్టారు. ముదిరాజ్ (1929) ఖర్చును రూ. 58,40,000 అని ఇస్తారు. ఈసీ నదిపై కట్టిన దీని జంట ఆనకట్ట హిమాయత్ సాగర్‌ను ఏర్పరిచింది. అది 1924–25లో పూర్తయింది.

హైకోర్టు, హైదరాబాద్

సుమారు క్రీ.శ. 1914–1919

పాత హైదరాబాద్ నగరంలో మూసీ ఒడ్డున ఉన్న హైదరాబాద్ రాష్ట్ర హైకోర్టు భవనం. ముదిరాజ్ రాసిన పిక్టోరియల్ హైదరాబాద్ (1929) ప్రకారం, మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ప్రత్యక్ష పాలన సంవత్సరాలలో (1914–1919) ఇరవై లక్షల రూపాయల ఖర్చుతో దీన్ని కట్టారు. ముదిరాజ్ దీన్ని 'గంభీరమైన కట్టడం, వాస్తుశిల్ప సౌందర్యంలో భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ భవనాలలో ఒకటి' అని పిలిచారు. ఒక ప్రధాన న్యాయమూర్తి, ఐదుగురు సాధారణ (కింది స్థాయి) న్యాయమూర్తులతో కోర్టు 1909లోనే నగరంలో పనిచేసేది.

ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం

క్రీ.శ. 1918

హైదరాబాద్‌లోని విశ్వవిద్యాలయం. 1917 ఏప్రిల్ 26 నాటి మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఫర్మానా (రాజాజ్ఞ)తో దీన్ని స్థాపించారు. 1918లో చార్టర్‌తో ఇది ఏర్పాటైంది. ఒక భారతీయ భాష అయిన ఉర్దూలో బోధించిన భారతదేశపు మొదటి విశ్వవిద్యాలయం ఇది. ఇంగ్లీషు తప్పనిసరి. దాని అనువాద శాఖ కళాశాల పాఠ్యపుస్తకాలను ఉర్దూలోకి అనువదించింది. 1930లలో విశ్వవిద్యాలయం అడిక్‌మెట్‌లోని కొత్త ప్రాంగణానికి మారింది. అక్కడ రూ. 27,13,000 మంజూరైన ఖర్చుతో ఆర్ట్స్ కళాశాలను కట్టారు. 1938లో ఒక వసతిగృహంలో వందేమాతరం పాడిన విద్యార్థులను బహిష్కరించారు.

హిమాయత్ సాగర్

క్రీ.శ. 1925

హైదరాబాద్‌కు నైరుతిలో మూసీ ఉపనది ఈసీ నదిపై ఉన్న జలాశయం. 1908 మూసీ వరద తర్వాత రూపొందించిన వరద రక్షణ పథకంలో రెండో భాగంగా దీన్ని కట్టారు. యువరాజు హిమాయత్ అలీ ఖాన్ (ఆజమ్ జా) పేరు దీనికి పెట్టారు. 1334 ఫస్లీ (1924–25)లో రూ. 92,43,255 ఖర్చుతో ఇది పూర్తయింది. పిక్టోరియల్ హైదరాబాద్ (1929) దీన్ని వరద నియంత్రణ జలాశయంగా, సాగునీటి చెరువుగా కూడా పిలుస్తుంది. 1930లలో హిమాయత్ సాగర్ వద్ద ఒక ప్రభుత్వ క్షేత్రం వరి రకాలను, పశువులను, కోళ్లను అభివృద్ధి చేసింది.

ఉస్మానియా జనరల్ ఆసుపత్రి

సుమారు క్రీ.శ. 1925

హైదరాబాద్ రాష్ట్రపు ప్రధాన ఆసుపత్రి. నిజాం పాలనా నివేదిక ప్రకారం, రూ. 21,22,500 అంచనాకు గాను రూ. 20,56,535 ఖర్చుతో 1924–25 సంవత్సరంలో ఇది పూర్తయింది. ముదిరాజ్ రాసిన పిక్టోరియల్ హైదరాబాద్ (1929) దీన్ని భారతదేశంలో అత్యుత్తమ సౌకర్యాలున్న ఆసుపత్రులలో ఒకటి అని పిలిచింది. 1932–33లో మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ దాని ఎక్స్-రే విభాగాన్ని ప్రారంభించారు. అది రాష్ట్రపు సహాయ సర్జన్లకు శిక్షణ ఇచ్చింది.

చౌమహల్లా ప్యాలెస్

పాత హైదరాబాద్ నగరంలో చార్మినార్‌కు పశ్చిమాన ఉన్న నిజాముల ప్రధాన రాజభవనం. క్యాంప్‌బెల్ (1898) దీన్ని చార్ మహల్, అంటే 'నాలుగు రాజభవనాలు' అని పిలుస్తారు. ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ (1909) మూడు చతురస్రాకారపు ప్రాంగణాలను వర్ణిస్తుంది. వాటికి ఇరువైపులా కట్టడాలు, మధ్యలో పెద్ద నీటి తొట్లు ఉన్నాయి. మూడో ప్రాంగణం అవతల జనానా (స్త్రీల నివాస భాగం) ఉంది. నిజాముల దర్బార్లు, ప్రభుత్వ విందులు ఇక్కడ జరిగేవి. 1884లో మహబూబ్ అలీ ఖాన్ పట్టాభిషేకం సమయంలో లార్డ్ రిప్పన్ కోసం ఇచ్చిన విందు కూడా ఇక్కడే జరిగింది. 1929లో మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ చాదర్‌ఘాట్‌లో నివసించారు, కానీ తన దర్బార్లన్నీ ఇక్కడే జరిపారు.

దారుష్-షిఫా

పాత హైదరాబాద్ నగరంలో చతురస్రాకారపు ప్రాంగణం చుట్టూ ఉన్న రెండు అంతస్తుల కుతుబ్ షాహీ ఆసుపత్రి, వైద్య కళాశాల. దాని ప్రవేశ ద్వారానికి ఎదురుగా ఒక మసీదు ఉంది. దీన్ని మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా కట్టించాడు. దానికి అనుబంధంగా ఒక సరాయి (ప్రయాణికుల సత్రం), స్నానశాల ఉండేవి. రాజు ఆసుపత్రులు కట్టించి వాటి సేవకులకు జీతాలు ఇచ్చాడని గోల్కొండ చరిత్ర చెబుతుంది. 1909 నాటికి ఇది సైనికుల బ్యారక్‌గా మారింది. 1927లో బిల్‌గ్రామి దీన్ని శిథిల స్థితిలో చూశారు.

ఫలక్‌నుమా ప్యాలెస్

పాత హైదరాబాద్ నగరానికి దక్షిణాన ఒక కొండపై ఉన్న రాజభవనం. మంత్రి సర్ వికార్-ఉల్-ఉమ్రా దీన్ని కట్టించారు. దీని ఖర్చు 35 లక్షల రూపాయలు అని చెబుతారు. 1897లో నిజాం మహబూబ్ అలీ ఖాన్ దీన్ని కొన్నారు. కొరింథియన్ స్తంభాలున్న దాని గ్రీకు శైలి ముందుభాగాన్ని, పాలరాతి ప్రవేశ మందిరాన్ని, మెట్లను, పద్నాలుగవ లూయీ శైలి స్వాగత గదిని క్యాంప్‌బెల్ (1898) వర్ణిస్తారు. హైదరాబాద్‌లో దీనికి సాటి వచ్చే కట్టడం లేదని ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ (1909) భావించింది. వైస్రాయ్‌లు తమ సందర్శనలలో ఇక్కడ బస చేశారు. మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ తన పుట్టినరోజు విందులు ఇక్కడ ఇచ్చారు.

పురానీ హవేలీ

పాత హైదరాబాద్ నగరం ఈశాన్య భాగంలో, కుతుబ్ షాహీ దారుష్-షిఫా దగ్గర ఉన్న నిజాముల 'పాత రాజభవనం'. దీన్ని మొదటి నిజాం కట్టించారని, పాలిస్తున్న నిజాం ఇప్పటికీ అప్పుడప్పుడు దీన్ని వాడతారని ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ (1909) చెబుతుంది. క్యాంప్‌బెల్ (1898) దీన్ని నిజాం పాత రాజభవనం అని పిలుస్తారు. దాని గోడల లోపల, పక్కన ఉన్న కుతుబ్ షాహీ సమాధులను బిల్‌గ్రామి (1927) నమోదు చేశారు.

శాసనాలు

హైదరాబాద్ జామా మసీదు శాసనం

క్రీ.శ. 1597

చార్మినార్ దగ్గరి జామా మసీదు ద్వారం పైన హిజ్రీ 1006 (1597) నాటి పర్షియన్ పద్య శాసనం. మంత్రి అమీనుల్-ముల్క్ ఆధ్వర్యంలో మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా పాలనలో ఆ మసీదు కట్టబడింది. ఆ శాసనంపై లేఖకుడు బాబా ఖాన్ సంతకం ఉంది.

మా సాహెబా చెరువు శాసనాలు (1625)

సుమారు క్రీ.శ. 1625

నల్ల రాతి ఫలకాలపై నస్ఖ్ లిపిలో ఉన్న, దాదాపు ఒకేలాంటి రెండు పర్షియన్ శాసనాలు. ఖైరతాబాద్ నుండి గోల్కొండకు వెళ్లే పాత దారిలో మా సాహెబా చెరువు కట్ట రెండు చివర్లలోని బురుజుల్లో అవి ఉన్నాయి. మీర్ మక్సూద్ అలీ తబాతబా కుమార్తె, రాకుమారుడు మీర్జా ముహమ్మద్ అమీన్ భార్య, సుల్తాన్ ముహమ్మద్ కుతుబ్ షా తల్లి ఖానుమ్ ఆఘా ఆ చెరువును కట్టించిందని అవి నమోదు చేస్తాయి. హిజ్రీ 1034 (1624–25) లో రాజు ఆ చెరువును షా ఖుంద్‌కర్‌కు ఇచ్చాడు.

టోలీ మసీదు శాసనం (1671)

క్రీ.శ. 1671

హైదరాబాద్‌లోని టోలీ మసీదు మిహ్రాబ్ (ప్రార్థనా గూడు)లో ఉన్న పర్షియన్ పద్య శాసనం. మూసా ఖాన్ మసీదును కట్టించాడని, అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా పాలనలో అది పూర్తయిందని అది నమోదు చేస్తుంది. దాని కాలసూచక పదబంధం (అక్షరాలు తేదీని ఇచ్చే పదబంధం) హిజ్రీ 1082 (1671) ఇస్తుంది. జి. యజ్దానీ 1921లో Epigraphia Indo-Moslemica 1917–18 సంపుటంలో దాన్ని సంపాదకత్వం వహించారు, 1927లో బిల్‌గ్రామి మళ్లీ సంపాదకత్వం వహించారు. ప్రాంగణంలోని హిజ్రీ 1043 (1633) నాటి రెండవ పలక మరో మసీదుకు చెందినది.

రుస్తం దిల్ ఖాన్ కాలీ మసీదు శాసనం (1702)

సుమారు క్రీ.శ. 1702

హైదరాబాద్ యాకుత్‌పురా ద్వారం బయట ఉన్న కాలీ మసీదు మధ్య వంపు పైన నల్ల బసాల్ట్‌పై ఉన్న పర్షియన్ నిర్మాణ శాసనం. అది మొఘల్ గవర్నర్ రుస్తం దిల్ ఖాన్‌ను మసీదు స్థాపకునిగా పేర్కొంటుంది. అది హిజ్రీ 1114 (1702) తేదీని, రాసినవాడు ముహమ్మద్ అలీ హుసైనీ పేరును ఇస్తుంది. 1927లో ఎస్. ఎ. ఎ. బిల్‌గ్రామీ దానిని ప్రచురించారు. రుస్తం దిల్ ఖాన్, అతని తండ్రి గవర్నర్ జాన్ సిపర్ ఖాన్ సమాధులు దగ్గరలోనే ఉన్నాయి.

మీర్ ఆలం చెరువు శాసనం (1806)

క్రీ.శ. 1806

హైదరాబాద్‌లోని మీర్ ఆలం చెరువుకు చెందిన నల్ల బసాల్ట్ జలాశయ రాయిపై ఉన్న, తేదీ గల చిన్న శాసనం. సికందర్ జా పాలనలో మంత్రి మీర్ ఆలం హిజ్రీ 1221 (1806)లో నీటి పనులను పూర్తి చేసినట్లు అది నమోదు చేస్తుంది. బిల్‌గ్రామి (1927) పాఠాన్ని అరబిక్ లిపిలో, ఈ అనువాదంతో ముద్రిస్తారు: దేవుని పేరుతో అది ప్రవహిస్తుంది, దేవునికి కృతజ్ఞతలు అది గట్టిగా నిలుస్తుంది. హిజ్రీ 1221 సంవత్సరంలో.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (8)
  1. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 15, 45–46, 113–119. [Public domain]
  2. Muhammad Qasim Ferishta (tr. John Briggs), History of the Rise of the Mahomedan Power in India till the Year A.D. 1612, Vol. III (opens in a new tab), Longman, Rees, Orme, Brown and Green, London, 1829, pp. 335, 451–452. [Public domain]
  3. Syed Ali Asgar Bilgrami, Landmarks of the Deccan: A Comprehensive Guide to the Archaeological Remains of the City and Suburbs of Hyderabad (opens in a new tab), Government Central Press, Hyderabad-Deccan, 1927, pp. 10–11, 17, 36–37, 110. [Public domain]
  4. Jean-Baptiste Tavernier (tr. V. Ball), Travels in India, Vol. I (opens in a new tab), Macmillan & Co., London, 1889, pp. 151–154, 156. [Public domain]
  5. J. D. B. Gribble, A History of the Deccan, Vol. I (opens in a new tab), Luzac & Co., London, 1896, pp. 301, 376. [Public domain]
  6. A. Claude Campbell, Glimpses of the Nizam's Dominions, Being an Exhaustive Photographic History of the Hyderabad State, Deccan, India (opens in a new tab), C. B. Burrows, Bombay, 1898, pp. 122, 143–145, 157, 159, 214, 217. [Public domain]
  7. Khan, Gulam Ahmad, Census of India 1931 vol.23 H.E.H. the Nizamʼs dominions (Hyderabad State); pt.1- Report (opens in a new tab), 1933, pp. 216–217. [Public domain]
  8. P. Sreenivasachar (ed.), A Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts of Andhra Pradesh, Part III (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, 1956, foreword. [Public domain in India]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: