తెలుగు చరిత్రTelugu History

హైదరాబాద్‌పై పోలీసు చర్య, 1948

స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పుడు భారతదేశంలో చేరని నిజాం హైదరాబాద్ రాష్ట్రం భారత యూనియన్‌లో ఎలా కలిసిందో ఈ పేజీ చెబుతుంది. 1947లో నిజాం స్వాతంత్ర్య ప్రకటన, 'జాయిన్ ఇండియా' ఉద్యమం, సరిహద్దు శిబిరాలు, యథాతథ ఒప్పందం, రజాకార్లు, ఐక్యరాజ్య సమితికి ఫిర్యాదు, 'ఆపరేషన్ పోలో' అనే పేరుతో 1948 సెప్టెంబర్ 13–18 తేదీల్లో జరిగిన భారత సైన్యం చర్య ఇందులో ఉన్నాయి. ఆ తర్వాతి సైనిక ప్రభుత్వం, ప్రజా ప్రభుత్వం వైపు వేసిన మొదటి అడుగులతో పేజీ ముగుస్తుంది.

Andhra Patrika clipping, datelined Bezawada, August 7, reporting that Swami Ramananda Tirtha in Hyderabad city and Jamalapuram Keshava Rao in Madhira began satyagraha that day.
Andhra Patrika clipping, datelined Bezawada, August 7, reporting that Swami Ramananda Tirtha in Hyderabad city and Jamalapuram Keshava Rao in Madhira began satyagraha that day. · Andhra Patrika staff (opens in a new tab) · Public domain in India

1948 సెప్టెంబర్‌లో భారత సైన్యం నిజాం హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోకి ప్రవేశించడాన్నే పోలీసు చర్య అంటారు.1 1947 ఆగస్టులో దేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పుడు హైదరాబాద్ భారతదేశంలో చేరలేదు.2 1948 సెప్టెంబర్ 13–18 తేదీల్లో జరిగిన ఈ చర్యతో నిజాం పాలన ముగిసింది. తెలంగాణ జిల్లాలు భారత యూనియన్‌లో కలిశాయి.13

ముఖ్యమైన సంఘటనలు, 1947–48లో గ్రామాలపై జరిగిన దాడులు సంస్కరణ, స్వాతంత్ర్య, ప్రజా ఉద్యమాలు పేజీలో క్లుప్తంగా ఉన్నాయి. రెండు తెలుగు చరిత్ర గ్రంథాల నుంచి, ప్రభుత్వ నివేదికల నుంచి ఈ పేజీ కథను వివరంగా చెబుతుంది.24

ఆధారాల గురించి. కథలో ఎక్కువ భాగం రెండు తెలుగు పుస్తకాల నుంచి వచ్చింది: పి. రఘునాథరావు ఆధునిక ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర (1997), జి. వెంకటరామారావు తెలంగాణ చరిత్ర (2014). హైదరాబాద్ భారత్‌లో చేరాలని కోరిన ఉద్యమం వైపు నుంచి ఇద్దరూ రాశారు.56 చర్య తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం ఏం చేసిందో ప్రభుత్వ పుస్తకాలు — హైదరాబాద్ రీబోర్న్ (1949), 1950 నాటి పరిపాలనా నివేదిక — చెబుతాయి.47

హైదరాబాద్, భారత స్వాతంత్ర్యం, 1947

1947 ఆగస్టు 15న భారతదేశాన్ని రెండు స్వతంత్ర దేశాలుగా విభజిస్తామని 1947 జూన్ 3న లార్డ్ మౌంట్‌బాటన్ ప్రకటించాడు.2 ఎనిమిది రోజుల తర్వాత, జూన్ 11న, నిజాం ఒక ఫర్మానా (రాజాజ్ఞ) జారీ చేశాడు.2 ఆగస్టు 15న హైదరాబాద్‌ను స్వతంత్ర దేశంగా ప్రకటించే హక్కు తనకు ఉందని, అందుకే భారత రాజ్యాంగ పరిషత్తుకు ప్రతినిధులను పంపనని అందులో చెప్పాడు.2

రాష్ట్రంలో చాలామంది భారత్‌లో కలవాలని కోరుకున్నారు.2 1947 మేలో హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ హైదరాబాద్‌లో బహిరంగ సభ జరిపి ‘జాయిన్ ఇండియా’ (భారత్‌లో కలవాలి) ఉద్యమం మొదలుపెట్టాలని తీర్మానించింది.2 స్వామి రామానంద తీర్థ, బూర్గుల రామకృష్ణారావు వంటి నాయకులు సత్యాగ్రహం (అహింసాయుత నిరసన) చేసి అరెస్టయ్యారు.5

ఉద్యమకారులు 1947 ఆగస్టు 7ను ‘జాయిన్ ఇండియా దినం’గా జరిపారు.5 ఆగస్టు 13న నిజాం తన స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటిస్తూ ఫర్మానా ఇచ్చాడు. అతని ప్రభుత్వం భారత జాతీయ జెండాను నిషేధించింది.5 ప్రజలు నిషేధాన్ని లెక్కచేయక ఆగస్టు 15న జెండా ఎగురవేశారు.5 నెహ్రూ తనకు ఇచ్చిన జెండాను స్వామి రామానంద తీర్థ హైదరాబాద్ సుల్తాన్ బజార్ కూడలిలో ఎగురవేశారని రఘునాథరావు రాశారు.5

యథాతథ ఒప్పందం, 1947

1947 అక్టోబర్ అంతా హైదరాబాద్ ప్రతినిధి బృందం ఢిల్లీలో చర్చలు జరిపింది.8 అక్టోబర్ 27న నిజాం ఒప్పందంపై సంతకం చేయడానికి సిద్ధపడ్డాడు. ఆ రోజు తెల్లవారుజామున 3 గంటలకే రజాకార్ల గుంపులు ప్రతినిధుల ఇళ్లను చుట్టుముట్టాయి.8 ఆ గుంపు సుమారు 25,000 మంది అని రఘునాథరావు లెక్క.8 ఢిల్లీకి వెళ్లబోమని ప్రకటించాలని రజాకార్లు ప్రతినిధులను బలవంతం చేశారు.8

1947 నవంబర్ 29న నిజాం భారత ప్రభుత్వంతో యథాతథ ఒప్పందం (Standstill Agreement) చేసుకున్నాడు.8 దాని ప్రకారం రక్షణ, విదేశీ వ్యవహారాలు భారత ప్రభుత్వం చేతిలోనే ఉన్నాయి.8 రక్షణ, విదేశీ వ్యవహారాలు, సమాచార సంబంధాలు ఈ ఒప్పందంలో ఉన్నాయని, దాంతో ఈ విషయాల్లో హైదరాబాద్ దాదాపు భారత్‌లో చేరినట్టే అయిందని భారత ప్రభుత్వ శ్వేతపత్రం (1950) చెబుతుంది.9

ఆ తర్వాత నిజాం ప్రభుత్వం ఒప్పందాన్ని ఎన్నో విధాలుగా ఉల్లంఘించిందని రఘునాథరావు రాశారు:10

  • భారత కరెన్సీ రాష్ట్రంలో చెల్లదని ప్రకటించింది
  • బంగారం ఎగుమతిని నిషేధించింది
  • లండన్, కరాచీలలో వ్యాపార ఏజెంట్లను నియమించింది
  • పాకిస్తాన్ నుంచి 200 మిలియన్ల రూపాయల అప్పు తీసుకుంది
  • సైనిక విమానాలు కొనడానికి సైన్యాధిపతి ఎల్ ఎడ్రూస్ చెకొస్లోవేకియా, ఫ్రాన్స్ వెళ్లాడు10

సిడ్నీ కాటన్ అనే ఆస్ట్రేలియా వ్యక్తి విదేశాల నుంచి ఆయుధాలను విమానాల్లో హైదరాబాద్‌కు తెచ్చాడని కూడా ఆయన చెబుతారు.10 ఖాసిం రజ్వీ ఒత్తిడితో నిజాం మీర్ లాయక్ అలీని ప్రధానమంత్రిగా చేశాడు.10 భారత ఏజెంట్ జనరల్ కె. ఎం. మున్షీ 1948 జనవరి 3న హైదరాబాద్ చేరారు.11

రజాకార్లు, సరిహద్దు శిబిరాలు, 1948

రజాకార్లు ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ పార్టీ సాయుధ స్వచ్ఛంద దళం.12 1946లో ఖాసిం రజ్వీ అధ్యక్షుడైన తర్వాతే ఆ సంస్థ హింసాత్మకంగా మారిందని రఘునాథరావు రాశారు.12 దాని సభ్యులకు సైనిక శిక్షణ ఇచ్చారు. వాళ్లు సైనికుల్లాగే ఖాకీ బట్టలు వేసుకునేవారు.12 కమ్యూనిస్టులను ఏరివేసే సాకుతో వాళ్లు గ్రామాలపై పడి దోచుకునేవారని ఆయన చెబుతారు.12

ఆ ఏడాది జరిగిన సంఘటనలను ఆయన ఇలా వివరిస్తారు:11

  • 1948 మే 23న రజాకార్లు 10-అప్ మద్రాసు–బొంబాయి మెయిల్ రైలుపై దాడి చేసి ఇద్దరు ప్రయాణికులను చంపారు
  • కృష్ణా జిల్లాలోని హైదరాబాద్ సంస్థానం పరిటాల ప్రజలు తాము స్వతంత్రులమని ప్రకటించి, హైదరాబాద్‌కు పన్నులు కట్టడం మానేశారు
  • 1948 మార్చి 31న, ఏప్రిల్ 8న రజ్వీ ప్రసంగాలు చేస్తూ ఉత్తర సర్కారులను హైదరాబాద్ తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుంటుందని చెప్పాడు11

రజాకార్లను విమర్శించిన యువ సంపాదకుడు షోయబుల్లా ఖాన్ 1948 ఆగస్టు 21న హత్యకు గురయ్యారు.111

స్టేట్ కాంగ్రెస్ రాష్ట్రం బయటి నుంచి పోరాడింది.13 మద్రాసు రాష్ట్రంలో 21, బొంబాయిలో 23, మధ్యప్రదేశ్‌లో 4 శిబిరాలు ఉన్నాయని వెంకటరామారావు లెక్కిస్తారు.13 ఆ పోరాట ఫలితాలను ఆయన ఇలా చెబుతారు:13

  • 14,000 మంది వాలంటీర్ల అరెస్టు
  • 15,000 మంది విద్యార్థులు బడులు మానేశారు; 6,000 మంది గ్రామోద్యోగులు రాజీనామా చేశారు
  • ప్రభుత్వానికి ఎక్సైజ్ ఆదాయం తగ్గించడానికి 5 లక్షలకు పైగా తాటి, ఈత చెట్లను నరికేశారు
  • 615 పోలీసు స్టేషన్లు, రజాకార్ల శిబిరాలు ధ్వంసమయ్యాయి; రాష్ట్రం చుట్టూ ఉన్న 750 కస్టమ్స్ స్టేషన్లలో 500 నిర్మూలమయ్యాయి
  • 200 మంది రజాకార్లు, నిజాం పోలీసులు చనిపోయారు; కాంగ్రెస్ వాలంటీర్లు తెలంగాణలో 28 మంది, మరాఠ్వాడాలో 22 మంది, కర్ణాటకలో 15 మంది చనిపోయారు13

విజయవాడ శిబిరానికి జమలాపురం కేశవరావు, వి. బి. రాజు, టి. హయగ్రీవాచారి నాయకత్వం వహించారు.13 షోలాపూర్ శిబిరాన్ని కొండా లక్ష్మణ్, చాందా శిబిరాన్ని పి. వి. నరసింహారావు నడిపారు.13

ఐక్యరాజ్య సమితికి ఫిర్యాదు

లాయక్ అలీ రహస్యంగా కరాచీ వెళ్లి పాకిస్తాన్ నాయకులను కలిశాడని రఘునాథరావు రాశారు.1 హైదరాబాద్ సమస్యను ఐక్యరాజ్య సమితి భద్రతా మండలికి తీసుకెళ్లమని వాళ్లు సలహా ఇచ్చారు.1 1948 సెప్టెంబర్ 10న మొయిన్ నవాజ్ జంగ్ నాయకత్వంలో ఒక బృందం భద్రతా మండలికి బయలుదేరింది.1 1948 సెప్టెంబర్ 12న జిన్నా చనిపోయాడని, ఆ మరుసటి రోజే పోలీసు చర్య మొదలైందని వెంకటరామారావు గుర్తుచేస్తారు.13

భద్రతా మండలిలో మొయిన్ నవాజ్ జంగ్ భారత సైనిక చర్య గురించి విదేశీ పత్రికల వార్తలను చదివి వినిపించాడు.14 హైదరాబాద్ భారతదేశపు అంతర్గత విషయమని, అది ఐక్యరాజ్య సమితి పరిధిలోకి రాదని భారత ప్రతినిధి సర్ రామస్వామి మొదలియార్ వాదించారు.14

ఆపరేషన్ పోలో, 1948 సెప్టెంబర్ 13–18

భారత ప్రభుత్వం ప్రచురించిన కథనం ఈ చర్యతోనే మొదలవుతుంది:4

At dawn on September 13, 1948 … the Government of India moved Indian forces into Hyderabad State in response to the call of the people.

(1948 సెప్టెంబర్ 13 తెల్లవారుజామున … ప్రజల పిలుపు మేరకు భారత ప్రభుత్వం హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోకి భారత సైన్యాలను పంపింది.)4

రఘునాథరావు ప్రకారం, జె. ఎన్. చౌదరి నాయకత్వంలో భారత సైన్యం ఐదు వైపుల నుంచి రాష్ట్రంలోకి ప్రవేశించింది.1 సైనిక ప్రధాన కార్యాలయం ఈ చర్యకు ‘ఆపరేషన్ పోలో’ అని సంకేత నామం పెట్టింది.1 ఎల్ ఎడ్రూస్ నాయకత్వంలోని నిజాం సైన్యం సెప్టెంబర్ 17న భారత సైన్యానికి లొంగిపోయింది.1 1948 సెప్టెంబర్ 18 సాయంత్రం భారత సైన్యం సికింద్రాబాద్ చేరిందని హైదరాబాద్ రీబోర్న్ చెబుతుంది.15

నిజాం సైన్యం కాదు, రజాకార్లే అసలు ఎదురు నిలిచారని వెంకటరామారావు రాశారు.14 చౌదరి తన ఆత్మకథలో 2,000 మంది రజాకార్లు చనిపోయారని, 4,500 మంది పట్టుబడ్డారని రాశారని ఆయన చెబుతారు.14

సెప్టెంబర్ 17న నిజాం మొదటిసారి రేడియోలో మాట్లాడాడు.16 ఆ రోజు సాయంత్రం 7.30కి ప్రసారమైన ఆ ప్రసంగాన్ని వెంకటరామారావు ప్రచురించారు.3 అందులో నిజాం చెప్పినవి ఇవి:3

  • తన ప్రభుత్వం రాజీనామా చేసి, పరిపాలన చేపట్టమని తనను కోరింది
  • యుద్ధం ఆపివేసినట్టు భారత గవర్నర్ జనరల్‌కు తెలియజేశాడు
  • స్వామి రామానంద తీర్థను విడుదల చేయమని ఆజ్ఞాపించాడు; కాంగ్రెస్‌పై నిషేధం ఎత్తివేశాడు
  • ఐక్యరాజ్య సమితిలో కేసును ముందుకు తీసుకెళ్లవద్దని తన ప్రతినిధులకు చెప్పాడు3

నిజాం తర్వాత భారత ఏజెంట్ జనరల్ కె. ఎం. మున్షీ రేడియోలో మాట్లాడారు.16 సెప్టెంబర్ 17న నిజాం ఒక సలహా కమిటీని కూడా వేశాడు. కానీ అది అంతగా పనిచేయలేదని హైదరాబాద్ రీబోర్న్ చెబుతుంది.15

చర్య తర్వాత

మేజర్ జనరల్ జె. ఎన్. చౌదరి 1948 సెప్టెంబర్ 18న సైనిక గవర్నర్‌గా రాష్ట్ర పరిపాలనను చేపట్టారు.171 ఆయన ప్రభుత్వం ఆయుధాలన్నీ అప్పగించాలని ఆదేశించింది. రజాకార్లతో సహా ప్రైవేటు సైన్యాలన్నిటినీ రద్దు చేసింది.15 హైదరాబాద్ రీబోర్న్ ప్రకారం, వాటి ప్రధాన నాయకులను మాత్రమే అరెస్టు చేశారు.15 1948 అక్టోబర్ 1 నాటికి రాష్ట్ర జైళ్లలో 1,912 మంది రజాకార్లు ఉన్నారు.7 ఖాసిం రజ్వీ విమానాశ్రయంలో పట్టుబడ్డాడని, తర్వాత బీబీనగర్ కేసులో అతనికి ఏడేళ్ల శిక్ష పడిందని వెంకటరామారావు రాశారు.18

1948 నవంబర్ 18 నాటి నిజాం లేఖ ద్వారా యథాతథ ఒప్పందం భారత రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చేవరకు కొనసాగింది.9 ఆ తర్వాత నిజాం భారత రాజ్యాంగాన్ని హైదరాబాద్‌కు అంగీకరించాడు. రాష్ట్ర ప్రజలు ఎన్నుకునే సభ దాన్ని ధ్రువీకరించాలనే షరతు పెట్టాడు.9 1950 జనవరిలో సీనియర్ అధికారి ఎం. కె. వెల్లోడి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.19 1952 ఎన్నికల తర్వాత బూర్గుల రామకృష్ణారావు నాయకత్వంలో మంత్రివర్గం ఏర్పడింది.1920

ఈ మార్పులోని చీకటి కోణాన్ని 1951 జనగణన నివేదిక నమోదు చేసింది.21 చర్య తర్వాత రాష్ట్రంలోని ముస్లింల జీవితం బాగా కల్లోలానికి గురైందని, అందుకు ఒక కారణం కొందరు హిందువుల ప్రతీకార చర్యలని అది చెబుతుంది.21 కమ్యూనిస్టుల నాయకత్వంలోని తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం కూడా 1951 వరకు కొనసాగింది. ఆ కథ సంస్కరణ, స్వాతంత్ర్య, ప్రజా ఉద్యమాలు పేజీలో ఉంది.22

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

  • నిజాం ఫిర్యాదును ఎప్పుడు ఉపసంహరించుకున్నాడు. చర్య ముగిసిన రోజే, 1948 సెప్టెంబర్ 17న నిజాం తంతి ద్వారా కేసును ఉపసంహరించుకున్నాడని వెంకటరామారావు చెబుతారు.14 సెప్టెంబర్ 23న ఉపసంహరణ తంతి పంపాడని రఘునాథరావు రాశారు.1
  • చర్య ఎన్ని రోజులు సాగింది. రఘునాథరావు సెప్టెంబర్ 13–18 అని, ఐదు రోజుల్లో ముగిసిందని చెబుతారు.1 నాలుగు రోజుల్లో ముగిసిందని వెంకటరామారావు అంటారు.14
  • ఖాసిం రజ్వీ ఏమయ్యాడు. రజ్వీ పాకిస్తాన్‌కు పారిపోవాలనుకుని విమానాశ్రయంలో పట్టుబడ్డాడని, ఏడేళ్ల జైలు శిక్ష పడిందని వెంకటరామారావు చెబుతారు.18 లాయక్ అలీ, రజ్వీ అరెస్టయ్యారని, తర్వాత ఇద్దరూ పాకిస్తాన్‌కు తప్పించుకుని పోయారని రఘునాథరావు రాశారు.1

Footnotes

  1. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 223 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13

  2. P. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (Telugu, revised edition 1997), p. 217 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  3. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 246 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  4. Hyderabad Reborn: First Six Months of Freedom (Government of Hyderabad, 1949), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  5. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 218 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  6. G. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 241 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  7. Report on the Administration of Hyderabad State, September 1948 – March 1950 (1950), p. 77 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  8. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 220 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  9. White Paper on Indian States (1950), p. 113 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  10. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 221 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  11. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 222 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  12. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 219 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  13. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 242 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  14. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 244 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  15. Hyderabad Reborn (1949), pp. 14–15 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  16. Hyderabad Reborn (1949), “Broadcasting”, p. 89 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  17. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 247 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  18. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 245 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  19. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 224 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  20. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (1956), pp. 232–234 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  21. Census of India, 1951, Vol. IX: Hyderabad, Part I-A: Report (1953), pp. 111–112 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  22. The History of the Andhra Pradesh Police (1861–1961) (1961), pp. 112, 245–246 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

చిత్రాలు

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (8)
  1. P. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (ఆధునిక ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర), Telugu version of History of Modern Andhra Pradesh (opens in a new tab), Sterling Publishers, New Delhi, 1997, pp. 217–224. Cite-only; paraphrased. In Telugu. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. G. Venkataramarao; C. Narayana Reddy (chief ed.) and J. Chennayya (ed.), Telangana Charitra (తెలంగాణ చరిత్ర) (opens in a new tab), Andhra Saraswata Parishat, Hyderabad, 2014, pp. 241–247. Cite-only; paraphrased. In Telugu. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. Director of Information, Government of Hyderabad, Hyderabad Reborn: First Six Months of Freedom (September 18, 1948 - March 17, 1949) (opens in a new tab), Government of Hyderabad, 1949, pp. 13–15, 89. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  4. Ministry of States, Government of India, White Paper on Indian States (revised edition) (opens in a new tab), Government of India (Manager of Publications, Delhi), 1950, pp. 113. [Public domain in India]
  5. Government of Hyderabad, Report on the Administration of Hyderabad State, September 1948 - March 1950 (opens in a new tab), Government of Hyderabad, 1950, pp. 77. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  6. C. K. Murthy, Census of India, 1951, Vol. IX: Hyderabad, Part I-A - Report (opens in a new tab), Government Press, Hyderabad-Dn., 1953, pp. 111–112. [Public domain in India]
  7. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (opens in a new tab), Ministry of Cultural Affairs, Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1956, pp. 232–234. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  8. Inspector-General of Police, Andhra Pradesh, The History of the Andhra Pradesh Police (1861-1961) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1961, pp. 112, 245–246. [Public domain in India]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: