సిద్ధేంద్రయోగి

సిద్ధేంద్రయోగి కృష్ణా జిల్లాలోని కూచిపూడి గ్రామపు నాట్యకారులు తమ కళకు మూలపురుషునిగా గుర్తుంచుకునే గురువు.¹² సత్యభామ కథతో కూడిన నృత్య నాటకం భామాకలాపంను ఆయన ఆ గ్రామపు బ్రాహ్మణ కళాకారులైన కూచిపూడి భాగవతులకు నేర్పారని కథ.² ఆయన గురించి దాదాపు మరేదీ ఖచ్చితంగా తెలియదు, ఆయన శతాబ్దం కూడా.²

కూచిపూడి మూలపురుషుడు

కూచిపూడి సిద్ధేంద్రయోగి జన్మస్థలమని, ఆయనే “ప్రసిద్ధ కూచిపూడి నాట్య సంప్రదాయానికి మూలపురుషుడని” 1981 నాటి కృష్ణా జిల్లా జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.¹ మోటుగా ఉన్న వీధి నాటకాన్ని ఆయన మెరుగైన భాగవత నాటకంగా తీర్చిదిద్దారని ఆ హ్యాండ్‌బుక్ ముఖచిత్రంపై ఉన్న కూచిపూడి నృత్య వివరణ చెబుతుంది.³ 1981 నాటికి కూచిపూడిలో ఆయన పేరు మీద ఉన్న సిద్ధేంద్ర కళాక్షేత్రం నాట్యాచార్య బిరుదుకు దారితీసే ఐదేళ్ల కోర్సు నడిపేది.¹

ఆ కళ ఎలా వ్యాపించిందో మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి చెబుతారు. దాదాపు 1700–1750 మధ్య బనగానపల్లె నవాబు కూచిపూడి నుంచి కొన్ని కళాకారుల కుటుంబాలను కర్నూలు సీమకు ఆహ్వానించి భూములు ఇచ్చారని ఆయన అంటారు.⁴ వారిలో మొదటివారు చల్లా భాగవతం దాసంభొట్లు. సిద్ధేంద్రయోగి నేర్పిన పారిజాతాపహరణంను తరతరాలుగా ప్రదర్శించినవారిలో చల్లా కుటుంబం ముఖ్యమైనది.⁴ సంగీతం, నాట్యం పేజీ కూడా చూడండి.

రికార్డులు లేని గురువు

1960లో శిష్టా రామకృష్ణశాస్త్రి భారతిలో ఈ కథను పరిశీలించారు. సిద్ధేంద్రుడు కూచిపూడి భాగవతులకు నాట్య గురువని, వారికి భామాకలాపం నేర్పినవాడని సంప్రదాయం చెబుతుందని రాశారు.² కానీ ఆయన ఎక్కడ, ఏ రాజు దగ్గర, ఎప్పుడు ఉన్నారో చెప్పే చారిత్రక ఆధారాలు లేవని అన్నారు.² కూచిపూడివారికి నాట్యభిక్ష పెట్టినది సిద్ధేంద్రయోగి అనేది జనశ్రుతి, కూచిపూడివారి నమ్మకం మాత్రమే.²

ఆయన కాలం నిర్ణయించడానికి రామకృష్ణశాస్త్రి మాచుపల్లి కైఫీయతు అనే గ్రామ రికార్డును వాడారు. విజయనగరాన్ని పాలించిన వీర నరసింహరాయల (1502–1509) ఆస్థానంలో కూచిపూడి భాగవతులు ప్రదర్శన ఇచ్చి సత్కారం పొందారని అది చెబుతుంది.² అప్పటికే వారు ప్రసిద్ధులు కాబట్టి వారి గురువు అంతకుముందే జీవించి ఉండాలని ఆయన వాదించారు.²

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

ఆయన శతాబ్దం. శిష్టా రామకృష్ణశాస్త్రి పోణంగి శ్రీరామ అప్పారావును అనుసరించి, భాగవతులు విజయనగరంలో పేరు పొందడానికి ముందు, పదునాలుగు లేదా పదిహేనవ శతాబ్దంలో సిద్ధేంద్రుని ఉంచారు.² 1981 నాటి కృష్ణా జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ ఈ సంప్రదాయం పదహారవ శతాబ్దంలో మొదలైందని చెబుతుంది.³ 1930లో భారతిలో ఒక కథకు ఇచ్చిన వివరణ ఆయనను పదిహేడవ శతాబ్దపు వ్యక్తిగా చెబుతుంది.⁵

Footnotes

1. Census of India 1981: District Census Handbook, Krishna District (1985), p. 23, places of tourist interest (censusindia.gov.in↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

2. Sishta Ramakrishna Sastri, “Siddhendrayogi Padunaidava Satabdivade” (“Siddhendra Yogi was of the fifteenth century”), Bharati, Vol. 37, No. 3 (March 1960), p. 37 (in Telugu) (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

3. Census of India 1981, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Krishna District (1985), note “Kuchipudi Style of Dance” on the cover motif, PDF p. 2 (censusindia.gov.in↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

4. Mikkilineni Radhakrishna Murthy, Teluguvari Janapada Kalarupalu (Hyderabad: Telugu University, 1992), p. 601 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

5. Note to a story, Bharati, Vol. 7, No. 6 (June 1930), p. 886 (in Telugu) (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩