ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

సంగీతం, నృత్యం

అన్నమాచార్యులు, త్యాగరాజు, కూచిపూడి, పేరిణి, జానపద ప్రదర్శన సంప్రదాయాలు.

ఆధారాల గురించి. సంగీతం, నృత్యం ప్రత్యక్ష రికార్డులను తక్కువగా వదులుతాయి. ఆంధ్ర చరిత్రలో ఎక్కువ భాగం వాటిని శిల్పాలు, ఆలయ శాసనాలు, యాత్రికుల వ్యాఖ్యల ద్వారానే గుర్తించాలి. పందొమ్మిదవ శతాబ్దం నుండి జిల్లా మాన్యువళ్లు, కుల సర్వేలు కూడా ఉన్నాయి. బౌద్ధ స్తూపాల (అవశేషాలపై కట్టిన దిబ్బలు) నుండి జాతీయ ఉద్యమం వరకు ఈ పేజీ ఆ ఆధారాలను అనుసరిస్తుంది. ఇక్కడ వాడిన ఆధారాలు కథలోని ఏ భాగాలను ఇంకా చెప్పవో కూడా స్పష్టంగా చెబుతుంది.

బౌద్ధ శిల్పాల్లో సంగీతకారులు

తొలి ఆధారాలు రాతిపై చెక్కినవి. అమరావతి స్తూపం బయటి వేదికకు చెందిన ఒక స్తంభాన్ని జేమ్స్ బర్జెస్ వర్ణించారు.1 అది స్త్రీలతో నిండిన ఒక దృశ్యాన్ని చూపిస్తుంది: ఒకరు వీణ (తీగల వాద్యం) వాయిస్తున్నారు, చాలామంది నాట్యం చేస్తున్నట్లు కనిపిస్తారు.1

అదే వేదిక నుండి వచ్చిన ఒక అడ్డదూలం ఒక స్తూపం దగ్గర పూజించేవారిని, వారి పక్కన ఐదుగురు మగవాళ్లను చూపిస్తుంది.2 ఇద్దరు భుజాల నుండి వేలాడే డప్పులు కొడుతున్నారు. ఇద్దరు పిల్లనగ్రోవులు ఊదుతున్నారు.2 ఒక పైవరుస రాయి పన్నెండు లేదా పదమూడు మంది స్త్రీలు వాద్యాలు వాయిస్తూ నాట్యం చేయడాన్ని చూపిస్తుంది.3 బర్జెస్ మాటల్లో, అది “నిస్సందేహంగా ఒక నాచ్ లేదా నృత్యం యొక్క చిత్రణ”.3 ఇతర ఫలకాలపై దివ్య సంగీతకారులు బుద్ధుని చిహ్నాల పైన ఎగురుతారు.4

ఇక్ష్వాకుల రాజధాని నాగార్జునకొండలో, బుద్ధుని దగ్గరికి ఇంద్రుడు వచ్చిన దృశ్యం ఉన్న ఒక శిల్పాన్ని ఎ. హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ ప్రచురించారు.5 అందులో ఇంద్రుని సంగీతకారుడు పంచశిఖుడు వీణ వాయిస్తూ పాడుతున్నాడు. ఆ దృశ్యంలో కాంతివలయాలున్న కొన్ని బొమ్మలు చెవులు మూసుకున్నాయి.5 జె. ఫిలిప్ వోగెల్ దీనిని దివ్య సంగీతాన్ని లీనమై వినడంగా భావించారు.5 బుద్ధుని సమక్షంలో పంచశిఖుని ప్రేమ పాటను వినడానికి వారు నిరాకరిస్తున్నారని లాంగ్‌హర్స్ట్ దానికి బదులుగా భావించారు.5

ఆలయ సంగీతం, నృత్యం, 1100–1300

ఆలయాలు సంగీతకారులను, నర్తకులను నియమించుకున్నాయని శాసనాలు చూపిస్తాయి. 48 మంది ఆలయ ఉద్యోగులను పేర్కొనే నాదెండ్లలోని 1133 నాటి ఒక రికార్డును పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ఉదహరిస్తారు.6 వారిలో గాయకులు, సహగాయకులు, పిల్లనగ్రోవి వాద్యకారులు, ఒక వీణ వాద్యకారుడు, ఒక నర్తకుడు ఉన్నారు.6 సాతులూరులోని 1135 నాటి ఒక రికార్డు ఆలయ కళాకారుల్లో ఒక పురుష నర్తకుడిని లెక్కిస్తుంది.6 దుర్గిలోని 1269 నాటి ఒక రికార్డు రంగభోగం కోసం, అంటే దేవుని ముందు సమర్పించే సంగీతం, నృత్యం కోసం, నియమించిన ఇరవై మందికి పైగా వ్యక్తులను పేర్కొంటుంది.6

ఈ సేవల సమయంలో సానులు అనే స్త్రీలు ఆలయ మండపంలో నాట్యం చేసేవారు.7 ఒక స్త్రీని సానిగా రామేశ్వర దేవునికి దానం చేసి, ఆమెకు భూమి, ఇంటి స్థలం ఇచ్చినట్లు ఒక వెల్పూరు శాసనం నమోదు చేస్తుంది.7 1271 నాటి ఒక రికార్డు ఇప్పుడు నాగార్జునసాగర్ జలాశయంలో మునిగిపోయిన ఏలేశ్వరం నుండి వచ్చింది. మంకిసెట్టి అనే వ్యక్తి తన మనవరాళ్లలో ఇద్దరిని సానులుగా ఇచ్చినట్లు అది నమోదు చేస్తుంది.7

తరచుగా భావించినట్లు ఈ స్త్రీలు వేశ్యలు కారని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి వాదిస్తారు.7 ఆయన అభిప్రాయంలో వారు దాతల తరఫున ఆలయంలో నృత్యం, సంగీతం ప్రదర్శించిన పెళ్లయిన స్త్రీలు.7 దేవునికి సమర్పించే పదహారు ఉపచారాల్లో నృత్యం, గీతం కూడా ఉన్నాయని ఆయన పేర్కొంటారు.7

గొప్ప కాకతీయ ఆలయాలను సంగీతాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకుని కట్టారు. పాలంపేటలోని రామప్ప దేవాలయం వద్ద శిథిలమైన నంది మండపంపై ఏనుగులు, సంగీతకారుల వరుసలు చెక్కి ఉండటాన్ని జి. యజ్దానీ కనుగొన్నారు.8 బయటి గోడలపై ఉన్న ఫలకాలు దేవుళ్లను, యోధులను, సర్కస్ విన్యాసకులను, సంగీతకారులను, నాట్యగత్తెలను చూపిస్తాయి.8

మండపం మధ్యలో చెక్కిన నాలుగు స్తంభాలు ఒక చతురస్రాన్ని ఏర్పరుస్తాయి.9 యజ్దానీ దానిని “సంగీతకారులకు, గాయకులకు స్థలం”గా భావించారు.9 అనేక చోట్ల పిల్లనగ్రోవి ఊదుతున్న కృష్ణుడిని, ఒక దూలంపై (స్తంభాల పైన ఉండే దూలం) నాట్యం చేస్తున్న గణేశుడిని కూడా ఆయన గమనించారు.10 పక్కనే ఉన్న ఒక ఆలయంలో ఇలాంటిదే మధ్య చతురస్రం ఉంది, “మత సంగీతం కోసం ఒక వాద్యబృందానికి స్థలం ఇవ్వడానికి అయినట్లు ఉంది”.11 మరో ఆలయంలో మధ్య స్తంభాల అడుగు భాగాలపై సంగీతకారులు, నర్తకుల బొమ్మలు ఉన్నాయి.11

1213 నాటి ఆలయ స్థాపన శాసనం దాని పక్కనే ఉన్న పట్టణాన్ని ప్రశంసిస్తుంది (పాలంపేట శాసనం).12 ఎల్. డి. బార్నెట్ (L. D. Barnett) అనువాదంలో, పట్టణంలోని ఒక భాగం “వీణ, పిల్లనగ్రోవి నాదాలతో కలిసిన కన్యల పాటల శబ్దంతో” మార్మోగింది.12 మరో భాగం పద్యాలతో, “కొత్త సంగీత ప్రదర్శనలతో” మార్మోగింది.12

ఈ కాలం నృత్యంపై ఒక గ్రంథాన్ని కూడా అందించింది. గణపతిదేవుని సేనాని జాయప సంస్కృతంలో నృత్తరత్నావళి రాశాడు.13 పరబ్రహ్మ శాస్త్రి దానిని నృత్యం, నాటక కళ (నాట్య శాస్త్రం) పై ఎనిమిది అధ్యాయాల గ్రంథంగా వర్ణిస్తారు.13 దేశి నృత్యంపై దానిలో ఒక ప్రత్యేక అధ్యాయం ఉంది: గణపతి కాలంలో ఆంధ్ర స్థానిక, ప్రాంతీయ నృత్యాలు.13 సంగీతంపై, వాద్యాలపై గీతరత్నావళి, వాద్యరత్నావళి అనే గ్రంథాలను కూడా జాయప రాశాడని చెబుతారు.13

నృత్యంపై కొందరు నిపుణుల అభిప్రాయాన్ని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి జోడిస్తారు.14 కాకతీయ కట్టడాలపై చెక్కిన నర్తకులను, కోలాట (కర్రల నృత్యం) దృశ్యాలను వారు జాయప వర్ణించిన ప్రాంతీయ శైలులకు ఉదాహరణలుగా చూస్తారు.14

ఆస్థానాలు, ఆలయాలు, యాత్రికులు, 1400–1700

తిరుపతిలో 1530ల నాటి ఆలయ రికార్డులు ఆలయ గాయకుల ఒక కుటుంబాన్ని చూపిస్తాయి.15 ఎస్. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ తిరుపతి చరిత్ర ప్రకారం, 1530లో అన్నమయ్యంగార్ కుమారుడు తాళ్లపాకం తిరుమలై అయ్యంగార్‌తో ఒక ఒప్పందం జరిగింది.15 అతను “ప్రత్యేక నియామకం ద్వారా ఆలయ గాయకుడు”.15 ఒప్పందం ఒక సంకీర్తన భాండారం, అంటే తిరుమలై అయ్యంగార్ పాటలను భద్రపరిచిన భాండారం, గురించి ప్రస్తావిస్తుంది.15 ఈ పాటలున్న రాగి రేకులు తాను రాసే కాలంలో ఇంకా ఆలయంలో ఉన్నాయని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ జోడిస్తారు.15

తిరుమలై అయ్యంగార్ దేవుని ముందు పాడటాన్ని, చెరువుల దగ్గర మండపాలు కట్టించడాన్ని తర్వాతి రికార్డులు వర్ణిస్తాయి.16 తన సొంత కీర్తనల గానం పూర్తయినప్పుడు సేవలకు కూడా అతను డబ్బు ఇచ్చాడు.16 చంద్రగిరి దగ్గరి మంగాపురం నుండి వచ్చిన 1540 నాటి ఒక రికార్డు, అతని కుమారుడు తమ సంప్రదాయపు గురువుల విగ్రహాలను ప్రతిష్ఠించాడని చెబుతుంది.17 వారిలో అతని సొంత గురువు అన్నమాచార్యులు ఉన్నారు.17

1941 నాటికి తిరుపతి దేవస్థాన కమిటీ ఈ పాటలను “తాళ్లపాకం సిరీస్”లో ప్రచురిస్తోంది.18 అది తాళ్లపాకం అన్నమాచార్యులు రాసిన సంకీర్తనల (భక్తి పాటలు) రెండు సంపుటాలను ప్రచురించింది. వాటిలో కలిపి సుమారు వెయ్యి పాటలు ఉన్నాయి.18 కమిటీ ఆయన కాలాన్ని 1408–1503 అని చెప్పింది.18

అవే తిరుపతి రికార్డులు ఆలయ సేవలో నర్తకులను చూపిస్తాయి. 1531లో విజయనగర రాజు అచ్యుతదేవరాయలు తన రాజధాని నుండి ఇద్దరు నాట్యగత్తెలను ఆలయ సేవకు పంపాడు.19 నాట్య వర్గానికి చెందిన ఇతర స్త్రీలు తమ సొంత దానాలు చేశారు.19

రాజధానిలోనే, పోర్చుగీసు సందర్శకుడు డొమింగోస్ పేస్ “రాజు తన స్త్రీలను నాట్యం నేర్చుకోవడానికి పంపే” ఒక పొడవైన మండపాన్ని చూశాడు.20 దాని ఫలకాలు ప్రతి నృత్యం ముగింపు భంగిమలో నర్తకులను చూపించాయి.20 శిష్యులు ఏదైనా భంగిమను మరచిపోతే అక్కడ సరిచూసుకోవచ్చు.20

తూర్పు తీరానికి చెందిన ఒక తెలుగు పండితుడు ఈ కాలపు సంగీత శాస్త్ర ముఖ్య గ్రంథాల్లో ఒకటి రాశాడు.21 “తూర్పు తీరానికి చెందిన, బహుశా రాజమండ్రికి చెందిన ఒక తెలుగు బ్రాహ్మణుడు” సోమనాథుడు 1609లో రాసిన రాగవిబోధను హెచ్. ఎ. పాప్లీ (H. A. Popley) వర్ణిస్తారు.21 దక్షిణ భారత సంగీతం ఇప్పటికీ చేస్తున్నట్లే, సోమనాథుడు రాగాలను ప్రధాన రాగాలుగా, వాటి నుండి పుట్టిన రాగాలుగా విభజించాడు.21

తెలుగు నాటకం కూడా ఈ కాలంలోనే ప్రారంభమైంది.22 పి. చెంచయ్య, రాజా ఎం. భుజంగరావు వరంగల్ నేపథ్యంలో ఉన్న వినుకొండ వల్లభరాయుని క్రీడాభిరామము పేరు చెబుతారు.22 ఒక సంస్కృత నాటకాన్ని కథా కావ్యంగా కాకుండా నాటకంగానే తెలుగులోకి తెచ్చిన మొదటి రచన అదేనని వారు పిలుస్తారు.22 విజయనగర కవి రామరాజభూషణుడు “గొప్ప, నిష్ణాతుడైన సంగీతకారుడు” అని, అతని పద్యం దానిని చూపించిందని వారు చెబుతారు.23

గోల్కొండలో ఆధారాలు చరిత్ర గ్రంథాలు, యాత్రికుల నుండి వస్తాయి. మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా “భాగమతి అనే పేరున్న ఒక బహిరంగ గాయని”ని ప్రేమించాడని ఫెరిష్తా రాస్తాడు.24 తర్వాతి హైదరాబాద్ అయిన తన కొత్త నగరానికి ఆమె పేరు మీద భాగ్‌నగర్ అని పేరు పెట్టాడు.24

ఇంగ్లీషు వ్యాపారి విలియం మెథ్‌వోల్డ్ 1618 నుండి 1622 వరకు మచిలీపట్నంలో (అప్పుడు మసులిపటం) పనిచేశాడు.25 చిన్నప్పటి నుండి నృత్యం, విన్యాసాల్లో శిక్షణ పొందిన నర్తకుల ఒక వర్గాన్ని అతను వర్ణిస్తాడు.25 ఏటా ఒకసారి వారు తమ నైపుణ్యాన్ని చూపించడానికి గోల్కొండ ఆస్థానంలో కూడేవారు. ఉత్తములకు బహుమతులు ఇచ్చేవారు.25 స్థానిక గవర్నర్ బహిరంగ దర్బారు జరిపినప్పుడు కూడా, పెళ్లిళ్లు, విందులు, ఓడల రాకపోకల సమయంలో డబ్బు తీసుకుని కూడా వారు నాట్యం చేసేవారు.25 ఆలయ ఉత్సవాల్లో అతను తోలుబొమ్మలాటవాళ్లను, గారడీవాళ్లను, డప్పులు, బూరలు, సన్నాయిలతో ఊరేగింపులను చూశాడు.26

పేరు తెలియని రచయిత రాసిన ఒక డచ్ కథనం మరిన్ని విషయాలు జోడిస్తుంది.27 దాని రచయిత సుమారు ఆరు సంవత్సరాలు నిజాంపట్నంలో నివసించాడు.27 హిందూ పాలకుల కింద ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఇలాంటి స్త్రీలు రోజుకు రెండుసార్లు ఆలయాల్లో నాట్యం చేసేవారని అతను చెబుతాడు.27 గోల్కొండ రాజ్యంలో ఆలయ నాట్య ఆచారం లేదు. దానికి బదులుగా, మొదటి కుతుబ్ షాహీ రాజు జ్ఞాపకార్థం నాట్యం చేయడానికి ఈ స్త్రీలను ప్రతి ఏప్రిల్‌లో భాగ్‌నగర్‌కు పిలిచేవారు.27

గోల్కొండలో నమోదైన వేశ్యలు చాలామంది ఉండేవారని ఫ్రెంచి యాత్రికుడు తావెర్నియర్ చెబుతాడు.28 వారిలో కొందరు ప్రతి శుక్రవారం తమ సంగీతకారులతో రాజ బాల్కనీ ముందు హాజరు కావాలి. రాజు ఉంటే వారు నాట్యం చేసేవారు.28

రెండు శతాబ్దాల తర్వాత సయ్యద్ అలీ అస్గర్ బిల్గ్రామీ చివరి రాజు అబుల్ హసన్ తానీషా ముద్దుపేరును వివరించారు.29 అది రాజుకు సంగీతంపై ఉన్న ప్రేమను సూచిస్తుందని ఆయన చెప్పారు.29 కానీ ఆయన రెండవ, తెలుగు వివరణను కూడా ఇచ్చారు.29

త్యాగరాజు, క్షేత్రయ్య, దక్షిణాది ఆస్థానాలు

విజయనగరం పతనం తర్వాత తంజావూరు, మధురలలో తెలుగు మాట్లాడే రాజవంశాలు పాలించాయి.30 తమిళ దేశంలో తెలుగు ఆస్థాన సాహిత్య, సంగీత భాష అయింది.30 ఈ “దక్షిణాది శాఖ” ఒక్క పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలోనే ఇరవైకి పైగా నాటకాలను అందించిందని చెంచయ్య, భుజంగరావు పేర్కొంటారు.30 తెలుగు ప్రధాన ప్రాంతం ఎనిమిది శతాబ్దాల్లో అందించిన దానికంటే అది ఎక్కువ.30

దాని రచయితల్లో, తెలుగు కావ్యం రాధికా సాంత్వనం రాసిన ముద్దుపళని పేరును వారు చెబుతారు.31 ఆమెను తంజావూరు (అప్పుడు టాంజోర్) ప్రతాపసింహుని ఆస్థాన వేశ్యగా వారు వర్ణిస్తారు.31 తెలుగు సాహిత్యానికి తంజావూరు ఇచ్చిన అత్యంత గొప్ప కానుక త్యాగరాజు అని వారు పిలుస్తారు.32 అతను “దక్షిణ భారతదేశమంతటా పాటలు పాడబడే భక్తి గేయకర్త, సంగీతకారుడు”.32

సి. ఆర్. డే (C. R. Day) 1891లో ఒక సర్వే రాశారు.33 విజయనగరం పతనం నుండి దక్షిణాదిలో హిందూ సంగీతానికి తంజావూరు ఒక్కటే కేంద్రంగా ఉందని ఆయన రాశారు.33 అక్కడి సంగీతకారుల ఒక శాఖ “త్యాగయ్యరాజు”లో శిఖరానికి చేరింది.33

డే త్యాగరాజును తంజావూరు జిల్లాలోని “త్రివాడి” (తిరువయ్యారు) వాసిగా వర్ణిస్తారు.34 త్యాగరాజు చాలా భక్తి గీతాలు (కృతులు) రచించాడు. అవి భారతదేశమంతటా ప్రజాదరణ పొందాయి.34 డే అతని కాలాన్ని సుమారు 1820–1840 అని చెబుతారు.34 1921లో రాసిన పాప్లీ దానికి బదులుగా సుమారు 1800–1850 అని ఇస్తారు.35 త్యాగరాజు సంగతులు, అంటే ఒక రాగ మాధుర్యంపై అంచెలంచెలుగా చేసే మార్పులు, ప్రవేశపెట్టాడని, అతని పాటల్లో ఎక్కువ భాగం కృతులు అని ఆయన చెబుతారు.35

స్వరాల పేర్ల కోసం డే తెలుగు అక్షరాలను వాడారు, “అది దక్షిణ భారతదేశంలో అత్యంత సంగీతమయమైన భాష కాబట్టి”.36 “లెక్కలేనన్ని పదాలు అనే ప్రేమ పాటలను” రచించిన కవి, సంగీతకారుడు “క్షేత్రయ్య”ను కూడా డే పేర్కొంటారు.37 తెలుగు ఉత్తర ప్రాంతంలో కూడా సంగీతకారులను ఆయన గుర్తిస్తారు. సీతాపూర్‌కు చెందిన ఒక వీణ వాద్యకారుడు విజయనగరం మహారాజాకు ఆస్థాన పండితుడు (ఆస్థాన పండిత).37

చెంచయ్య, భుజంగరావు మరో రూపాన్ని, జావళి అనే ప్రేమ పాటను, సమర్థిస్తారు.38 “బహిరంగ స్త్రీలు” పాడేవారు కాబట్టి దానిని చిన్నచూపు చూశారు.38 కానీ వారు దానిని ఉన్నత కవిత్వంగా పరిగణిస్తారు.38

గ్రామాల్లో ప్రదర్శకులు

పందొమ్మిదవ శతాబ్దపు జిల్లా మాన్యువళ్లు అనేక ప్రదర్శక వర్గాలను వర్ణిస్తాయి. విశాఖపట్నం (అప్పుడు విజాగపటం) లో భాగవతులు అనేక నాటకాలను ప్రదర్శించిన “నాటకకారులు”.39 భాగవతులను ఎడ్గర్ థర్స్టన్ తెలుగు దేశంలోని నాటక నటులుగా నమోదు చేశారు.40 వారు ప్రదర్శించిన భాగవతం కథల నుండి వారికి ఆ పేరు వచ్చింది.40

పంట కాలంలో ప్రజాదరణ పొందిన నాటకాలను, ముఖ్యంగా కృష్ణుని కథ అయిన భాగవతంను, ప్రదర్శించేవారని 1886 కర్నూలు మాన్యువల్ చెబుతుంది.41 నటులు సాధారణంగా నాట్యగత్తెలు, “కానీ ముఖ్య నటులు పత్తికొండ తాలూకాలోని కోటకొండకు చెందిన ఒక బ్రాహ్మణ కుటుంబానికి చెందినవారు, వారి పూర్వీకులు మొదట గుంటూరు జిల్లాలోని కూచిపాడి నుండి వచ్చారు”.41 ఈ పేజీ కోసం వాడిన ఆధారాల్లో ప్రదర్శనకు సంబంధించి ఆ స్థలం గురించి దొరికిన ఏకైక ప్రస్తావన ఇదే.

సంచార నటులు, తోలుబొమ్మలాటవాళ్లు అన్ని చోట్లా పనిచేశారు. అనంతపురంలో సాధారణంగా కిళ్లెక్యాత వర్గానికి చెందిన సంచార నటులు రామాయణం, మహాభారతం దృశ్యాలను ప్రదర్శించేవారు.42 వారికి డబ్బు గానీ, వేదిక దీపాల కోసం నూనె గానీ ఇచ్చేవారు. అమ్మాయిలు కోలాటం (కర్రల నృత్యం) ఆడేవారు.42

కడప (అప్పుడు కడ్డపా) లో కోలాటంను పిల్లలతో పాటు యువకులు కూడా ఆడేవారు.43 బొమ్మలాటం అనే నీడ బొమ్మలాట “చాలా సాధారణం”.43 దాని కాగితపు బొమ్మలను వెలిగించిన గుడ్డ తెర వెనుక కదిలించేవారు. గాయకులు కథను వివరించేవారు.43 గోదావరి జిల్లాలో కూడా నీడ బొమ్మలాటలు సాధారణం.44

విశాఖపట్నంలో శనివారం సాయంత్రాలు బృందాలు రామ భజనలకు, అంటే రాముని స్తుతిస్తూ పాడటానికి, కూడేవి.45 వీరగాథలు, బొమ్మలాటలు, గ్రామ నాటకాల గురించి మరిన్ని విషయాలు జానపద గీతాలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు పేజీలో ఉన్నాయి.

పాట గ్రామ పూజలో భాగం. కర్నూలులో బైనేనులు అనే డప్పు వాయించేవారు లేదా గాయకులు, ఆసాదులు పెద్దమ్మ దేవత ఊరేగింపుకు ముందు నాట్యం చేస్తూ నడిచేవారు.46 గ్రామస్తులు తమ నైవేద్యాలు తెస్తుండగా ఆసాదులు ఆమె ముందు పాడుతూ, నాట్యం చేస్తూనే ఉండేవారు.46 గ్రామదేవత పండుగ సమయంలో ఆమె స్తుతిని పాడే వంశపారంపర్య హక్కు ఉన్న మాల కుటుంబాలుగా ఆసాదులను హెన్రీ వైట్‌హెడ్ వర్ణిస్తారు.47

బాలసంతలు అనే వీరగాథా గాయకులు బొబ్బిలి ముట్టడి కథను, ఇతర కథలను చెప్పేవారు.48 సిరాజ్ ఉల్ హసన్ హైదరాబాద్ రాష్ట్రాన్ని సర్వే చేశారు.49 భట్రాజులను వెలమ, కాపు కులాలకు వంశపారంపర్య కవులుగా ఆయన వర్ణిస్తారు.49 సంచార వైష్ణవ భిక్షు సన్యాసుల ఒక బృందం చేసే భాగవత్ నృత్యాన్ని కూడా ఆయన వర్ణిస్తారు.50 అందులో స్త్రీ వేషం వేసిన ఒక మగవాడు డప్పు, తాళాలకు అనుగుణంగా నాట్యం చేసేవాడు.50

వృత్తి నర్తకులు ప్రత్యేక వర్గాలుగా ఉండేవారు. హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని నర్తకుల తెలుగు వర్గమైన భోగంవారిని సిరాజ్ ఉల్ హసన్ వర్ణిస్తారు.51 వారు ఏడెనిమిది సంవత్సరాల వయసు నుండి పాట, నృత్యం, అభినయం (భావ ప్రకటన చేష్టలు) లో శిక్షణ పొందిన వృత్తి నర్తకులు, సంగీతకారులు.51 ఒక నర్తకి ఒక డప్పు, రెండు సారంగుల (కమానుతో వాయించే తీగల వాద్యాలు) సంగీతానికి అనుగుణంగా పాడేది. ఆమె పాటల్లో ఎక్కువ భాగం కృష్ణుని గురించి.51

థర్స్టన్ విశాఖపట్నం మాన్యువల్‌ను ఉదహరించారు.52 ఆయన తెలుగు సానులను విందుల్లో నాట్యంతో పాటు వేశ్యావృత్తితో కూడా నిర్వచించారు.52 పైన చెప్పినట్లు, మధ్యయుగ ఆలయ నర్తకుల విషయంలో పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ఆ వ్యాఖ్యానాన్ని సవాలు చేస్తారు.7

హైదరాబాద్ దర్గాల్లో సంగీతం

హైదరాబాద్‌లో సంగీతం సూఫీ దర్గాలతో ముడిపడి ఉండేది. మౌలాలీ కొండపైకి వెళ్లే ఊరేగింపు దారిలో సంగీతకారుడు ఖుష్‌హాల్ ఖాన్ ఒక తోరణం, ఒక సమాధి, ఒక ఆషూర్‌ఖానా (మొహర్రం వేడుకల మందిరం) కట్టించాడని బిల్గ్రామీ నమోదు చేశారు.53 ఖుష్‌హాల్ ఖాన్ మాహ్ లఖా బాయికి గురువు. బిల్గ్రామీ అతనిని అతని కాలపు గొప్ప సంగీతకారుడిగా పిలుస్తారు.53

సాధువు మీరాంజీ సాహెబ్ సమాధి దగ్గర ఒక సమా ఖానా ఉండేది.54 సాధువు వర్ధంతి రోజు ఏటా ఒక సమూహం కూడే మందిరం ఇది. స్త్రీపురుషులైన గొప్ప సంగీతకారుల పాటలు వినడానికి వారు వచ్చేవారు.54

సంస్కరణ, రంగస్థలం, జాతీయ ఉద్యమం

పందొమ్మిదవ శతాబ్దం చివర్లో నాట్యగత్తెలను పెట్టుకునే ఆచారంపై దాడి మొదలైంది.55 రాజమహేంద్రవరానికి చెందిన కందుకూరి వీరేశలింగం తన పత్రిక వివేకవర్ధనిలో ప్రచారం చేశారు.55 నాట్యగత్తెలను ఉంపుడుగత్తెలుగా పెట్టుకున్న అధికారులపై ఆయన దాడి చేశారు.55 ఆ ఆచారపు గౌరవం క్షీణించడం ఈ ప్రచారంతోనే ప్రారంభమైందని ఆయన జీవిత చరిత్రకారుడు డి. ఆంజనేయులు ఘనత ఇస్తారు.55

అయినా, తాను జరిపించిన మొదటి వితంతు పునర్వివాహంలో ఊరేగింపులో ఒక నాట్య బృందాన్ని వీరేశలింగం అనుమతించారు.56 కానీ దానిని తన ఇంట్లోకి రానివ్వలేదు.56 ఆయన రంగస్థలాన్ని కూడా వాడారు. ప్రదర్శించబడిన నలభైకి పైగా చిన్న వచన ప్రహసనాలను (ప్రహసనాలు) ఆయన రాశారు.57 వాటిలో చాలా నాట్యగత్తెల పోషకులను ఎగతాళి చేశాయి.57

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో అమ్మాయిలను ఇంకా దేవతలకు అంకితం చేస్తున్నారని 1931 జనాభా లెక్కలు నివేదించాయి.58 ఆది-హిందూ సోషల్ సర్వీస్ లీగ్ గ్రామ సభలు, కుల పంచాయతీల ద్వారా దీనికి వ్యతిరేకంగా ప్రచారం చేస్తోంది.58

జాతీయ ఉద్యమం సంగీతాన్ని విస్తృతంగా వాడింది. సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమంలో భజనలు, సంకీర్తనలు, ఉదయపు ఊరేగింపులు క్రమం తప్పని భాగాలని సరోజిని రేగాని రాస్తారు.59 హరికథల్లో (మత కథా కాలక్షేపం) దేశభక్తి పాటలు, వీరగాథలు పాడేవారు. యాచకులు తమ తిరుగుళ్లలో జాతీయ గీతాలు పాడేవారు.59

బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా గరిమెళ్ల సత్యనారాయణ రాసిన పాటలకు ఆయన జైలు శిక్షలు అనుభవించారు.60 రైతులు సాయంత్రాలు కోలాటం ఆడుతూ వాటిని పాడేవారని రేగాని చెబుతారు.60 కొడాలి ఆంజనేయులు రాసిన ఒక రాజకీయ నాటకాన్ని రంగస్థలంపై నిషేధించారు.61

యామినీ పూర్ణతిలకం వృత్తి నాట్య వర్గానికి చెందిన స్త్రీ.62 గాంధీ ప్రభావంతో ఆమె తన వృత్తిని వదిలి, ఒక హర్తాళ్ (సమ్మె) నిర్వహించడంలో సహాయం చేసింది.62 హైదరాబాద్‌లో మహబూబ్‌నగర్‌లో కొత్తగా ఏర్పడిన ఒక భజన బృందాన్ని విడిపోవాలని నిజాం ప్రభుత్వం ఆదేశించిందని రేగాని జోడిస్తారు.63 కొత్త భజన సంఘాలు ప్రారంభం కాకుండా కూడా అది ఆపింది.63

ఈ పేజీ ఇంకా చెప్పనివి

ఆధారాల గురించి. ఈ అంశంలోని అనేక విషయాల గురించి ఇక్కడ వాడిన ఆధారాలు తక్కువ చెబుతాయి. తర్వాత కూచిపూడిగా పేరు పొందిన సంప్రదాయం పైన చెప్పిన ఒక్క కర్నూలు ప్రస్తావనలో మాత్రమే కనిపిస్తుంది. పేరిణి గురించి, తిరుపతి రికార్డులకు మించి అన్నమాచార్యుల జీవితం, రచనల గురించి, క్షేత్రయ్య నేపథ్యం గురించి ఉదహరించగల ఏదీ ఇంకా దొరకలేదు. త్యాగరాజు పాటల పాఠాలు, అసఫ్ జాహీ ఆస్థానపు హిందుస్తానీ సంగీతం, బుర్రకథ, 1947 తర్వాతి సంగీతం, నృత్యం విషయంలోనూ ఇదే పరిస్థితి. సంగీతంపై గ్రంథాలయంలోని ముఖ్య గ్రంథాలు, డే (1891), పాప్లీ (1921) రాసినవి, మొత్తం దక్షిణ భారతదేశాన్ని సర్వే చేస్తాయి. అవి తెలుగు జిల్లాల గురించి కాకుండా తంజావూరు గురించి చెబుతాయి. ఆధారాలు చేర్చినప్పుడు ఈ ఖాళీలు నిండుతాయి.

Footnotes

  1. James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 43 and pl. XXXII, fig. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  2. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 50 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  3. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 59 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  4. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 71 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  5. A. H. Longhurst, The Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), pp. 48–49 and pl. XLIV (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  6. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 286–287 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  7. Parabrahma Sastry, Kakatiyas of Warangal (1978), p. 286 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  8. G. Yazdani, The Temples at Palampet (1922), p. 175 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  9. Yazdani, Temples at Palampet (1922), p. 176 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  10. Yazdani, Temples at Palampet (1922), p. 177 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  11. Yazdani, Temples at Palampet (1922), pp. 178, 180 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  12. Yazdani, Temples at Palampet (1922), p. 184, verse 38 in L. D. Barnett’s translation (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  13. Parabrahma Sastry, Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 294–295 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  14. Parabrahma Sastry, Kakatiyas of Warangal (1978), p. 303 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  15. S. Krishnaswami Aiyangar, A History of Tirupati, Vol. II (1941), p. 216 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  16. Krishnaswami Aiyangar, History of Tirupati, Vol. II (1941), pp. 217–218, 266 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  17. Krishnaswami Aiyangar, History of Tirupati, Vol. II (1941), pp. 237–238, record No. 141 of 1540 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  18. Krishnaswami Aiyangar, History of Tirupati, Vol. II (1941), list of T. T. Devasthanams publications, PDF pp. 607–608 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  19. Krishnaswami Aiyangar, History of Tirupati, Vol. II (1941), pp. 216–218 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  20. Robert Sewell, A Forgotten Empire (1900), “Narrative of Domingos Paes” (Gutenberg (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  21. H. A. Popley, The Music of India (1921), p. 18 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  22. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 66 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  23. Chenchiah and Bhujanga Rao, History of Telugu Literature (1928), p. 82 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  24. Ferishta, tr. J. Briggs, History of the Rise of the Mahomedan Power in India, Vol. III (1829), p. 335 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  25. W. H. Moreland (ed.), Relations of Golconda in the Early Seventeenth Century (1931), p. xxv (archive.org (opens in a new tab)) and pp. 17–18 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  26. Moreland, Relations of Golconda (1931), pp. 20–21 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  27. Moreland, Relations of Golconda (1931), p. xl (archive.org (opens in a new tab)) and pp. 71–72 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  28. J.-B. Tavernier, tr. V. Ball, Travels in India, Vol. I (1889), pp. 157–158 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  29. Syed Ali Asgar Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), p. 181, note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  30. Chenchiah and Bhujanga Rao, History of Telugu Literature (1928), pp. 91, 94 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  31. Chenchiah and Bhujanga Rao, History of Telugu Literature (1928), p. 92 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  32. Chenchiah and Bhujanga Rao, History of Telugu Literature (1928), p. 92 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  33. C. R. Day, The Music and Musical Instruments of Southern India and the Deccan (1891), p. 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  34. Day, Music of Southern India (1891), pp. 71, 155 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  35. Popley, Music of India (1921), pp. 22, 88 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  36. Day, Music of Southern India (1891), p. 30, note (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  37. Day, Music of Southern India (1891), p. 156 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  38. Chenchiah and Bhujanga Rao, History of Telugu Literature (1928), p. 100 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  39. D. F. Carmichael, A Manual of the District of Vizagapatam (1869), p. 67 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  40. Edgar Thurston and K. Rangachari, Castes and Tribes of Southern India, Vol. I (1909), pp. 222–223 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  41. N. G. Chetty, A Manual of the Kurnool District (1886), p. 157 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  42. W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (1905), p. 32 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  43. C. F. Brackenbury, Madras District Gazetteers: Cuddapah (1915), pp. 62–63 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  44. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari (1907), p. 45 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  45. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam (1907), p. 74 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  46. Chetty, Kurnool (1886), pp. 150–152 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  47. Henry Whitehead, The Village Gods of South India (1921), p. 44 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  48. Chetty, Kurnool (1886), p. 140 (archive.org (opens in a new tab)); Thurston, Castes and Tribes, Vol. I (1909), pp. 133–134 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  49. Syed Siraj ul Hassan, The Castes and Tribes of H.E.H. the Nizam’s Dominions, Vol. I (1920), p. 56 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  50. Siraj ul Hassan, Castes and Tribes (1920), p. 158 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  51. Siraj ul Hassan, Castes and Tribes (1920), pp. 94–95 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  52. Thurston, Castes and Tribes, Vol. VI (1909), p. 292 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  53. Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), p. 16 and note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  54. Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), p. 61 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  55. D. Anjaneyulu, Kandukuri Veeresalingam (1976), pp. 19–20 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  56. Anjaneyulu, Veeresalingam (1976), p. 34 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  57. Anjaneyulu, Veeresalingam (1976), pp. 81–82 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  58. Census of India 1931, Vol. XXIII: H.E.H. the Nizam’s Dominions, Part I: Report (1933), appendix, p. 237 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  59. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (1956), p. 75 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  60. Regani, Highlights (1956), pp. 75–76 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  61. Regani, Highlights (1956), p. 78 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  62. Regani, Highlights (1956), pp. 72, 89 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  63. Regani, Highlights (1956), p. 173 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

వ్యక్తులు

జాయప సేనాని

సుమారు క్రీ.శ. 1209–1253

దివి అయ్య కుటుంబానికి చెందిన కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుని సేనాపతి, మంత్రి. గణపతి ఆయన ఇద్దరు సోదరీమణులను పెళ్లి చేసుకుని, ఆయనను గజదళానికి అధిపతిగా, వెలనాడు పాలకుడిగా చేశాడు. ఆయన 1231లో దివిలో గణపేశ్వర దేవాలయాన్ని కట్టించాడు. నృత్యంపై సంస్కృత గ్రంథం నృత్త రత్నావళి రాశాడు.

రేచర్ల సింగభూపాలుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1384–1399

రాచకొండ రేచర్ల వెలమ రాజు (14వ శతాబ్దం చివర), అనపోత నాయకుని కొడుకు. ఆయన రసార్ణవసుధాకరం రాశాడు. అది నాటకంపై సంస్కృత గ్రంథం. దాని ప్రారంభ పద్యాలు ఆయన కుటుంబం గురించిన అత్యంత పూర్తి తొలి కథనం. తర్వాతి సంప్రదాయం ఆయనను, లేదా తర్వాతి శతాబ్దపు అదే పేరుగల మరొకరిని, శ్రీనాథుడు, పోతనల పోషకుడు సర్వజ్ఞ ('సర్వం తెలిసినవాడు') సింగ అంటుంది. ఎవరు ఎవరు అనేది వివాదాస్పదం.

కుమారగిరిరెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1386–1402

కొండవీడు రెడ్డి రాజు (దాదాపు 1386–1402), అనవోత కొడుకు. ఆయన వసంతోత్సవం, ఆయన ఆస్థానపు విదేశీ వ్యాపారం కోసం, కాళిదాసుపై తన వ్యాఖ్యానానికి కాటయ వేముడు ఎవరి పేరు పెట్టాడో ఆ పోషకుడిగా ఆయనను గుర్తుంచుకుంటారు. ఆయన రాజమహేంద్రవరం చుట్టూ ఉన్న గోదావరి ప్రాంతాన్ని తన మంత్రి, బావమరిది కాటయ వేమునికి ఇచ్చాడు. తన పాలన చివరలో ఆయన కొండవీడును తన బంధువు పెదకోమటి వేమునికి కోల్పోయాడు.

పెదకోమటి వేమారెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1402–1420

కొండవీటి ఐదవ రెడ్డి రాజు (దాదాపు 1402–1420), ప్రోలయ వేముని అన్న మాచ మనవడు. ఆయన పండిత రాజుగా ప్రసిద్ధుడు. అమరుశతకంపై శృంగారదీపిక వ్యాఖ్యానాన్ని, ఇతర రచనలను ఆయనకు ఆపాదిస్తారు. కవి శ్రీనాథుడు ఆయన దగ్గర విద్యాధికారిగా పనిచేసి, ఆయన దానశాసనాలను రచించాడు. ఆయన పాలన రాజమహేంద్రవరం రెడ్లు, విజయనగరం, రేచర్ల వెలమలతో యుద్ధాలలో గడిచింది.

క్షేత్రయ్య

దక్షిణ భారతదేశమంతటా నర్తకులు, సంగీతకారులు పాడిన రాధాకృష్ణుల ప్రేమ గీతాలైన పదాల తెలుగు కవి, స్వరకర్త. కె. సీతారామయ్య, పి. టి. రాజు ఆయనను 17వ శతాబ్దంలో, తంజావూరు విజయరాఘవ నాయకుని కాలంలో ఉంచుతారు. 1891లో సి. ఆర్. డే ఆయనను పదాల అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన స్వరకర్త అన్నారు.

తంజావూరు రఘునాథ నాయకుడు

17వ శతాబ్దం మొదటి భాగంలో తంజావూరు (అప్పుడు టాంజోర్) తెలుగు నాయక పాలకుడు. ఆయన స్వయంగా తెలుగు, సంస్కృతాలలో కవి, సంగీతంపై రచయిత. ఆయన ఆస్థానం తెలుగు సాహిత్యపు 'దక్షిణాది శాఖ'ను మొదలుపెట్టింది: ఆయన సొంత వాల్మీకి చరిత్రము తొలి తెలుగు గద్య రచనలలో ఒకటి. చేమకూర వేంకటకవి అక్కడ విజయవిలాసము రాశాడు. ఆయన కొడుకు, ఆయన మంత్రి, ఆయన ఆస్థానంలోని ఒక కవయిత్రి రాసిన కావ్యాలు విజయనగర సింహాసనం కోసం ఆయన చేసిన యుద్ధాలను వర్ణిస్తాయి.

రామరాజభూషణుడు (భట్టుమూర్తి)

16వ శతాబ్దం చివరి భాగపు తెలుగు కవి, వసుచరిత్రము రచయిత. ద్వంద్వార్థాలతో నిండిన పద్యాలలో చెప్పిన వసు రాజు పెళ్లి కథ అది. అది తర్వాతి కవులకు నమూనా అయింది. ఆయన బిరుదుకు 'రామరాజు ఆస్థానానికి ఆభరణం' అని అర్థం. ఆయన సొంత పేరు భట్టుమూర్తి. ఆయన వసుచరిత్రమును తిరుమలరాయలకు, కావ్యశాస్త్ర గ్రంథం నరసభూపాలీయమును రామరాయల సోదరుని లేదా సోదరి కొడుకుకు అంకితం ఇచ్చాడు. ఆ రెండు పేర్లు ఒకే కవికి చెందినవా అని పండితులు చాలా కాలం వాదించుకున్నారు.

తాళ్లపాక అన్నమాచార్యులు

తిరుపతి వేంకటేశ్వర స్వామిపై భక్తి గీతాలు (సంకీర్తనలు) రచించిన తెలుగు వాగ్గేయకారుడు. ఆలయ కవుల తాళ్లపాక కుటుంబంలో ఆయన మొదటివాడు. 1941లో ఆయన పాటలను ముద్రించినప్పుడు తిరుపతి దేవస్థానం ఆయన కాలాన్ని 1408–1503గా ఇచ్చింది. ఎస్. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ అధ్యయనం చేసిన 1530–1558 నాటి ఆలయ రికార్డులు ఆయన కొడుకు తిరుమలై అయ్యంగార్‌ను ఆలయం నియమించిన గాయకుడిగా, ఆయన మనవడు తన గురువుగా ఆయన విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించినట్లు చూపిస్తాయి.

త్యాగరాజు

తంజావూరు జిల్లాలోని తిరువైయారుకు చెందిన తెలుగు గాయకుడు, కవి, వాగ్గేయకారుడు. రామునిపై ఆయన భక్తి గీతాలు (కృతులు, కీర్తనలు) దక్షిణ భారతదేశమంతటా పాడతారు. 1891లో సి. ఆర్. డే ఆయనను దాదాపు 1820–1840 నాటివానిగా, 1921లో హెచ్. ఎ. పాప్లీ దాదాపు 1800–1850 నాటివానిగా చెప్పారు. పి. టి. రాజు ఆయనను 18వ శతాబ్దంలో ఉంచారు. చెంచయ్య, భుజంగరావు ఆయనను తెలుగు సాహిత్యానికి తంజావూరు ఇచ్చిన గొప్ప కానుక అన్నారు.

తంజావూరు విజయరాఘవ నాయకుడు

తంజావూరు (అప్పుడు టాంజోర్) తెలుగు నాయక పాలకుడు, రఘునాథ నాయకుని కొడుకు. ఆయన స్వయంగా తెలుగు నాటకాల రచయిత. వాటిలో తన తండ్రిని స్తుతించే రఘునాథాభ్యుదయము ఒకటి. కె. సీతారామయ్య, పి. టి. రాజు ఆయనను పదకర్త క్షేత్రయ్య పోషకునిగా పేర్కొంటారు. మదురై నాయకునితో పెళ్లి సంబంధాన్ని ఆయన ఎలా తిరస్కరించాడో, మదురై సైన్యం తంజావూరుపై దాడి చేసినప్పుడు ఆయన ఎలా పోరాడుతూ చనిపోయాడో తంజావూరు రాజుల తెలుగు చరిత్ర ఒకటి చెబుతుంది.

వినుకొండ వల్లభరాయుడు

15వ శతాబ్దపు తెలుగు కవి, విజయనగర రాజు రెండవ దేవరాయల కింద వినుకొండ పాలకుడు. వరంగల్ వీధుల సజీవ పర్యటనను నాటకంగా చెప్పే క్రీడాభిరామము కర్తగా ఆయన పేరు చెబుతారు. మొదటి బుక్కరాయల కాలం నుంచి ఆయన కుటుంబం విజయనగర రాజులకు మంత్రులుగా, సేనానులుగా, రాజ రత్నాల భాండాగారికులుగా సేవ చేసింది. పి. టి. రాజు, కె. సీతారామయ్య దానికి బదులు క్రీడాభిరామమును శ్రీనాథునికి ఆపాదిస్తారు.

కట్టడాలు

రామప్ప దేవాలయం

క్రీ.శ. 1213

పాలంపేటలో రామప్ప చెరువు పక్కన 1213లో కాకతీయ సేనాని రేచర్ల రుద్రుడు స్థాపించిన రుద్రేశ్వర ఆలయం. దాని దూలపు బొమ్మలు, చెక్కిన నల్లరాతి స్తంభాలు, తేలికైన ఇటుకల శిఖరం దీన్ని ప్రసిద్ధం చేశాయి. 2021 నుంచి ఇది యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (26)
  1. James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta in the Krishna District, Madras Presidency, Surveyed in 1882 (opens in a new tab), Trübner & Co. for the Archaeological Survey of Southern India, 1887, pp. 43, 50, 59, 71. [Public domain]
  2. A. H. Longhurst, The Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda, Madras Presidency (Memoirs of the Archaeological Survey of India No. 54) (opens in a new tab), Manager of Publications, Delhi, 1938, pp. 48–49. [Public domain in India]
  3. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal, Government of Andhra Pradesh, 1978, pp. 286–287, 294–295, 303. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  4. G. Yazdani, The Temples at Palampet (Memoirs of the Archaeological Survey of India, No. 6) (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, India, 1922, pp. 175–178, 180, 184. [Public domain]
  5. S. Krishnaswami Aiyangar, A History of Tirupati, Vol. II (Sri Venkateswara Oriental Institute Series) (opens in a new tab), Tirumalai-Tirupati Devasthanam Committee, Madras, 1941, pp. 216–218, 237–238, 266; publications list (PDF pp. 607–608). Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  6. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar): A Contribution to the History of India (opens in a new tab), Swan Sonnenschein & Co., London, 1900, Narrative of Domingos Paes. [Public domain]
  7. H. A. Popley, The Music of India (The Heritage of India Series) (opens in a new tab), Association Press, Calcutta / Oxford University Press, 1921, pp. 18, 22, 88, 91. [Public domain]
  8. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (The Heritage of India Series) (opens in a new tab), Association Press (Y.M.C.A.), Calcutta / Oxford University Press, London, 1928, pp. 7, 40, 66, 82, 92, 94, 100–101. [Public domain]
  9. Muhammad Qasim Ferishta (tr. John Briggs), History of the Rise of the Mahomedan Power in India till the Year A.D. 1612, Vol. III (opens in a new tab), Longman, Rees, Orme, Brown and Green, London, 1829, pp. 335. [Public domain]
  10. W. H. Moreland (ed.), Relations of Golconda in the Early Seventeenth Century (Hakluyt Society, 2nd ser., No. 66) (opens in a new tab), Hakluyt Society, London, 1931, xxv, xl, 17–18, 20–21, 71–72. [Public domain in India]
  11. Jean-Baptiste Tavernier (tr. V. Ball), Travels in India, Vol. I (opens in a new tab), Macmillan & Co., London, 1889, pp. 157–158. [Public domain]
  12. Syed Ali Asgar Bilgrami, Landmarks of the Deccan: A Comprehensive Guide to the Archaeological Remains of the City and Suburbs of Hyderabad (opens in a new tab), Government Central Press, Hyderabad-Deccan, 1927, pp. 16, 61, 181. [Public domain]
  13. C. R. Day, The Music and Musical Instruments of Southern India and the Deccan (opens in a new tab), Novello, Ewer & Co., London and New York, 1891, pp. 3, 30, 71, 155–156. [Public domain]
  14. Narahari Gopalakristnamah Chetty, A Manual of the Kurnool District in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1886, pp. 140, 150–152, 157. [Public domain]
  15. D. F. Carmichael, A Manual of the District of Vizagapatam in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Government of Madras (Asylum Press), 1869, pp. 67. [Public domain]
  16. Edgar Thurston and K. Rangachari, Castes and Tribes of Southern India, Vol. I (A and B) (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1909, pp. 133–134, 222–224. [Public domain]
  17. Edgar Thurston and K. Rangachari, Castes and Tribes of Southern India, Vol. VI (P to S) (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1909, pp. 292. [Public domain]
  18. W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (opens in a new tab), Government of Madras (Addison & Co.), 1905, pp. 32. [Public domain]
  19. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 74. [Public domain]
  20. C. F. Brackenbury, Madras District Gazetteers: Cuddapah, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1915, pp. 62–63. [Public domain]
  21. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 45. [Public domain]
  22. Henry Whitehead, The Village Gods of South India (2nd ed.) (opens in a new tab), Association Press, Calcutta / Oxford University Press, 1921, pp. 44. [Public domain]
  23. Syed Siraj ul Hassan, The Castes and Tribes of H.E.H. the Nizam's Dominions, Vol. I (opens in a new tab), Times Press, Bombay, 1920, pp. 56, 94–95, 158. [Public domain]
  24. D. Anjaneyulu, Kandukuri Veeresalingam (opens in a new tab), Publications Division, Government of India, 1976, pp. 19–20, 34, 81–82. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  25. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (opens in a new tab), Ministry of Cultural Affairs, Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1956, pp. 72, 75–76, 78, 89, 173. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  26. Khan, Gulam Ahmad, Census of India 1931 vol.23 H.E.H. the Nizamʼs dominions (Hyderabad State); pt.1- Report (opens in a new tab), 1933, appendix, 237. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: