సోమేశ్వరుడు (హొయసల)

సోమేశ్వరుడు, లేదా వీర సోమేశ్వరుడు, 1233 నుంచి దాదాపు 1254 వరకు హొయసలుల రాజు.¹² ఆయన శాసనాలు కృష్ణా నదిని ఆయన రాజ్యపు ఉత్తర సరిహద్దుగా చెబుతాయి.¹ 1240లో ఆయన నెల్లూరు తెలుగు చోడ నాయకుడు తిక్కనతో పోరాడాడు; గెలిచింది తానేనని తిక్కన ప్రకటించుకున్నాడు.³⁴

ఆయన ఎవరు

సోమేశ్వరుడు రెండవ నరసింహునికి, రాణి కళలె దేవికి పుట్టిన కొడుకు.¹ 1254 నాటి ఒక శాసనం ఆయన 21వ పాలనా సంవత్సరంలో ఉన్నందున, ఆయన 1233లో రాజయ్యాడని బి. లూయిస్ రైస్ లెక్కించారు.¹ ఆయన యుద్ధాలు చాలావరకు దక్షిణాదిలోనే జరిగాయి.¹ చోళ దేశంలో, శ్రీరంగానికి ఉత్తరాన తాను కట్టించిన కణ్ణనూరులో ఆయన ఏళ్ల తరబడి నివసించాడు.² 1254లో ఆయన చనిపోయినప్పుడు రాజ్యాన్ని ఆయన కొడుకులు మూడవ నరసింహుడు, రామనాథుడు పంచుకున్నారు.²

ఉత్తర సరిహద్దు

ఆయన శాసనాలు రాజ్యపు సరిహద్దులను ఇలా చెబుతాయి: తూర్పున కంచి, పడమరన బేలూరు, దక్షిణాన వైనాడు, ఉత్తరాన పెద్దొరె అంటే కృష్ణా నది.¹ వీర సోమేశ్వరుని కాలంలో హొయసల రాజ్యం ఉత్తరాన “కృష్ణా సరిహద్దుల వరకు, బహుశా ఇంకాస్త ముందుకు” విస్తరించిందని ఎస్. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ (1921) రాశారు.⁵ చాలా దూరం వాయవ్యంలో ఉన్న పండరిపురంలో సోమేశ్వరుని శాసనం ఒకటి ఉందని కూడా ఆయన గుర్తించారు.⁵

తిక్కనతో యుద్ధం

చోళ దేశంలో హొయసలులకు తెలుగు చోడ నాయకుడు తిక్కన ఎదురయ్యాడు; ఆయనకు మొదటి తిరుకాళత్తి, గండగోపాలుడు అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.³⁶ తిక్కన నెల్లూరు నుంచి పాలిస్తూ, ఆనాటి బలహీనుడైన చోళ రాజు తరఫున పోరాడాడు.⁴ 1240లో సోమేశ్వరుడు సింగన అనే సేనానితో కలిసి తిక్కనపై దాడి చేశాడని రాబర్ట్ సూయెల్ రాశారు.³ ఈ దండయాత్రలో ఉండగానే తనకు కొడుకు పుట్టాడని సోమేశ్వరునికి తెలిసిందని మైసూరులోని కడూరు జిల్లా శాసనం ఒకటి చెబుతుంది.³ అదే శాసనం ఆధారంగా రైస్ ఆయన కొడుకు మూడవ నరసింహుని జన్మను బహుశా 1240 ఆగస్టు 12గా లెక్కించారు.²

తిక్కన హొయసల రాజును ఓడించాడని కడప గెజిటీర్ (1915) చెబుతుంది; అది ఆ రాజును వీర సోమేశ్వరుడు అంటుంది.⁴ హొయసలుని విజయవంతంగా ఎదుర్కొన్నానని తిక్కన ప్రకటించుకున్నాడని, అలా చోళరాజ్యస్థాపనాచార్య (“చోళ రాజ్యాన్ని నిలబెట్టినవాడు”) అనే బిరుదు పొందాడని నెల్లూరు గెజిటీర్ (1942) చెబుతుంది.⁶ మొదటి తిక్కన చూడండి.

ఆధారాలు భిన్నంగా చెప్పే విషయాలు

• 1240లో గెలిచింది ఎవరు. సోమేశ్వరుడు తిక్కనపై దాడి చేశాడని మాత్రమే సూయెల్ నమోదు చేశారు.³ తిక్కన ఆయనను ఓడించాడని కడప గెజిటీర్ చెబుతుంది.⁴
• ఆయన పాలన ముగింపు. రైస్ ఆయన మరణాన్ని 1254కి వేశారు.² నెల్లూరు గెజిటీర్ ఆయనకు 1233 నుంచి 1263 వరకు ఇస్తుంది.⁷
• కడప గెజిటీర్‌లో ఆయన తేదీలు. అది వీర సోమేశ్వరునికి 1234 నుంచి 1253 వరకు ఇస్తుంది.⁴

Footnotes

1. B. Lewis Rice, Mysore and Coorg from the Inscriptions (1909), p. 105 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

2. Rice, Mysore and Coorg from the Inscriptions (1909), p. 106 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

3. Robert Sewell and S. Krishnaswami Aiyangar, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 144 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

4. C. F. Brackenbury, Madras District Gazetteers: Cuddapah (1915), p. 32 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

5. S. Krishnaswami Aiyangar, South India and her Muhammadan Invaders (1921), p. 67 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

6. Gazetteer of the Nellore District, brought up to 1938 (1942), p. 44 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased except for the short phrase quoted. ↩ ↩²

7. Gazetteer of the Nellore District (1942), p. 45 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩