హొయసలులు

హొయసలులు మైసూరు దేశపు రాజులు. వారి రాజధాని ఇప్పటి హళేబీడు అయిన దోరసముద్రం.¹ 12వ శతాబ్దం చివరి నుండి వారు అనంతపురం, కడప (అప్పుడు కడ్డపా) ప్రాంతంలోని కొన్ని భాగాలను పాలించారు.²³ వారు కాకతీయులకు, దేవగిరి సేవుణులకు, పాండ్యులకు పొరుగువారు, ప్రత్యర్థులు.⁴⁵ వారి చివరి గొప్ప రాజు మూడవ బల్లాలుడు 1340 వరకు అనంతపురంలో కొంత భాగాన్ని పట్టుకున్నాడు.⁶

పుట్టుక, రాజధాని

హొయసలులు తాము కృష్ణుని కుటుంబానికి చెందిన యాదవులమని చెప్పుకున్నారు.⁷ వారి స్థాపకుడు సళుడు అని చెప్పేవారు.⁷ బి. లూయిస్ రైస్ (B. Lewis Rice, 1909) ఆ పేరు వెనుక కథను చెప్పారు.⁷ పులి దాడి చేసినప్పుడు ఒక తపస్వి పోయ్ సళ (“కొట్టు, సళా!”) అని అరిచాడు. సళుడు ఆ జంతువును చంపాడు.⁷ వారి చిహ్నం పులిని పొడుస్తున్న సళుని చూపిస్తుంది.⁷

మొదట హొయసలులు పశ్చిమ చాళుక్యులకు సేవ చేశారు. కానీ విష్ణువర్ధనుని కాలంలో వారు స్వతంత్రులయ్యారు.¹ వారి రాజధాని దోరసముద్రం, సంస్కృతంలో ద్వారసముద్రం, “ఇప్పుడు బేలూరు తాలూకాలోని హళేబీడు”.¹ వారి శాసనాలు దక్షిణాన తంజావూరు (అప్పుడు టాంజోర్) నుండి ఉత్తరాన షోలాపూర్ వరకు కనిపిస్తాయని రైస్ రాశారు.⁷

రెండవ బల్లాలుడు, అనంతపురం ప్రాంతం

రెండవ బల్లాలుడు 1173 జూలై 22న దోరసముద్రంలో పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు.⁸ గదగ్ దగ్గరి సొరటూరు వద్ద సేవుణ సైన్యంపై అతను తన గొప్ప విజయాన్ని సాధించాడు.⁹ అతని ఉత్తర సరిహద్దు భీమా నది వరకు జరిగింది.⁹ అప్పుడు అతనిని “దక్షిణ చక్రవర్తి” అని పిలిచారు.⁹

రెండవ బల్లాలుడు తెలుగు దేశంలోకి చేరాడు.²¹⁰

• అతను నొళంబవాడిని తీసుకున్నాడని, అతని శాసనాలు అనంతపురంలోని హేమావతిలో కనిపిస్తాయని 1904 బళ్లారి గెజిటీర్ రాసింది.²
• హిందూపురం తాలూకాలోని పరిగిలో శక 1100 (1178; శక అనేది సంవత్సరాలు లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి) నాటి ఒక రికార్డు అతను తన రాణితో దోరసముద్రంలో పాలిస్తున్నట్లు చూపిస్తుంది.¹¹ భీమేశ్వర ఆలయానికి ఇచ్చిన ఒక గంటను అది నమోదు చేస్తుంది.¹¹ అనంతపురం జిల్లాలో అతను సర్వాధికారి అని చూపడానికి సూయెల్, అయ్యంగార్ (1932) ఈ రికార్డును ఉదహరించారు.¹²
• హేమావతిలో 1205–06 నాటి అతని శాసనం ఒకటి నొలంబేశ్వర ఆలయానికి ఇచ్చిన కానుకను నమోదు చేస్తుంది.¹⁰
• హరిహర్‌లోని ఒక శాసనంలో అతను గుత్తిని తీసుకున్నానని చెప్పుకుంటాడు.¹⁰ కొంచెం తర్వాత సేవుణ రాజు సింఘణుని అధికారి ఒకరు అదే స్థలాన్ని తీసుకున్నాడని చెబుతారు.¹⁰

చోళ దేశం కోసం పోరాటం

బల్లాలుని కుమారుడు రెండవ నరసింహుడు 1220లో పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు.¹³ అతను తనను “చోళ రాజ్య స్థాపకుడు” అని పిలుచుకున్నాడు.¹³ పల్లవ నాయకుడు కొప్పెరుంజింగుడు చోళ రాజును బందీగా పట్టుకున్నాడు.¹⁴ నరసింహుడు ఒక సైన్యాన్ని పంపి, అతనిని విడిపించి, అతని కిరీటాన్ని తిరిగి ఇచ్చాడు.¹⁴¹⁵

అతని కుమారుడు సోమేశ్వరుడు 1233లో సింహాసనం ఎక్కాడు.¹⁴ అతను చోళ దేశంలో శ్రీరంగం దగ్గరి కణ్ణనూరులో సంవత్సరాల పాటు నివసించాడు.¹⁶ సోమేశ్వరుని పాలన ఉత్తరాన కృష్ణా వరకు, బహుశా కొంచెం అవతల వరకు చేరిందని ఎస్. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ (1921) రాశారు.¹⁷ కడప గెజిటీర్ ప్రకారం, నెల్లూరు తెలుగు చోడ నాయకుడు తిక్క అతనిని ఓడించానని చెప్పుకున్నాడు.¹⁸ పాండ్య రాజు జటావర్మ సుందర పాండ్యుడు సోమేశ్వరునితో పోరాడాడు. సోమేశ్వరుడు ఈ యుద్ధంలో చనిపోయినట్లు కనిపిస్తుంది.¹⁹²⁰

1254లో సోమేశ్వరుని మరణంతో రాజ్యం విభజించబడింది.¹⁶ మూడవ నరసింహుడు దోరసముద్రంతో సహా పాత కన్నడ రాజ్యాన్ని తీసుకున్నాడు.¹⁶ అతని సవతి సోదరుడు రామనాథుడు దక్షిణాన తమిళ జిల్లాలను తీసుకున్నాడు.¹⁶ రాయచోటి తాలూకాలోని దేవగుడిపల్లెలో నరసింహుని ఒక శాసనాన్ని కడప గెజిటీర్ గుర్తించింది.¹⁸ అప్పటికి ఒకప్పుడు ఆ ప్రాంతాన్ని పట్టుకున్న వైదుంబులు “చెల్లాచెదురయ్యారు” అని అది రాసింది.¹⁸ 13వ శతాబ్దం చివర్లో హొయసల భూముల్లో రాయచోటి తాలూకాను అది లెక్కించింది.³

మూడవ బల్లాలుడు, ఢిల్లీ, కాకతీయులు

మూడవ బల్లాలుడు 1292 జనవరి 31న పట్టాభిషిక్తుడై రాజ్యాన్ని మళ్లీ ఏకం చేశాడు.²¹ 1311లో ఢిల్లీ సేనాని మాలిక్ కాఫూర్ దోరసముద్రం చేరాడు.²² రాజు ఓడిపోయి బందీగా పట్టుబడ్డాడని, నగరాన్ని దోచుకున్నారని రైస్ రాశారు.²¹ బందీగా తీసుకెళ్లిన అతని కుమారుడు 1313లో ఇంటికి తిరిగి వచ్చాడు.²¹ 1316 నాటికి రాజధానిని మళ్లీ కట్టారు.²¹

మూడవ బల్లాలుడు అనంతపురం జిల్లాలో కొంత భాగాన్ని ఇంకా పాలించాడు.²³²⁴

• అక్కడ 1317, 1323, 1340లలో అతని రికార్డులను సూయెల్, అయ్యంగార్ జాబితా చేశారు.²³²⁴⁶
• హిందూపురం తాలూకాలోని కొడిగెపల్లెలో శక 1250 (1328) నాటి ఒక రికార్డు అతని మంత్రి పెనుగొండలో పాలిస్తున్నట్లు చూపిస్తుంది.²⁵ అప్పుడు పెనుకొండ హొయసల భూభాగంలో ఉందని ఇది చూపిస్తుందని వి. రంగాచార్య (1919) భావించారు.²⁵

బల్లాలుడు తమిళ దేశం వైపు కూడా తిరిగాడు.²⁶ అతను కంచిని తీసుకున్నాడని, కానీ కొద్దికాలం మాత్రమే పట్టుకున్నాడని పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి (1978) రాశారు.²⁶ ఆయన కథనంలో, కాకతీయ సేనాని పెద రుద్రుడు బల్లాలుని, అతని మిత్రులను ఓడించి కంచిని ఆక్రమించాడు.²⁶ బల్లాలునికి వ్యతిరేకంగా చిన్న రాజ్యమైన కంపిలికి సహాయం చేయడానికి ప్రతాపరుద్రుడు నిరాకరించాడని కూడా పరబ్రహ్మ శాస్త్రి రాశారు.²⁷

ముహమ్మద్ తుగ్లక్ పంపిన రెండవ ఢిల్లీ సైన్యం దోరసముద్రాన్ని నాశనం చేసింది.²¹ బల్లాలుడు తన ఆస్థానాన్ని తిరువణ్ణామలైకి మార్చాడు.²¹ 1342 సెప్టెంబర్ 8న మధురై సుల్తాన్‌తో పోరాడుతూ అతను చంపబడ్డాడు.²⁸ అతని కుమారుడు నాలుగవ బల్లాలుడు 1343లో ఇంకా కిరీటం ధరించాడు, కానీ హొయసల అధికారం ముగిసింది.²⁹

1344 తిరుగుబాటు

1344లో ఏర్పడిన ఒక హిందూ కూటమి గురించి కడప గెజిటీర్ చెప్పింది.³ అది వరంగల్ ప్రతాపరుద్రుని కుమారుని, ఒక విజయనగర నాయకుని, “మైసూరు నుండి హొయసల రాజును” కలిపింది.³ వారంతా కలిసి ఢిల్లీ సైన్యాలను వరంగల్ నుండి వెళ్లగొట్టారు.³ కాకతీయ కృష్ణుడు ఈ కూటమిలో చేరమని హొయసల రాజును ఒప్పించాడని ఫెరిష్తా చెబుతాడని సూయెల్, అయ్యంగార్ గుర్తించారు.³⁰ తెలుగు దేశంలో ఢిల్లీ సుల్తానులు చూడండి.

ఆధారాలు ఎక్కడ విభేదిస్తాయి

• రెండవ బల్లాలుని పాలన. 1173–1220 (రైస్), లేదా 1191 నుండి సుమారు 1212 వరకు (1905 అనంతపురం గెజిటీర్).⁸¹⁰
• అనంతపురంలో హొయసల పాలన ఎప్పుడు ముగిసింది. సుమారు 1310–12 నాటి మాలిక్ కాఫూర్ దాడుల తర్వాత హొయసలులు “దాదాపు అంతరించిపోయారు” అని గెజిటీర్లు చెప్పాయి.² సూయెల్, అయ్యంగార్ అనంతపురం జిల్లాలో 1340 నాటి వరకు మూడవ బల్లాలుని శాసనాలను జాబితా చేశారు.⁶
• మూడవ బల్లాలుడు ఎక్కడ చనిపోయాడు. రైస్ ఆ స్థలాన్ని “బెరిబి” అని చదివారు.²⁹ రాతిపై అయ్యంగార్ చదివిన దానిని అనుసరిస్తూ సూయెల్, అయ్యంగార్ దానిని తిరుచిరాపల్లి (అప్పుడు ట్రిచినాపల్లి) దగ్గరి కణ్ణనూరులో ఉంచారు.²⁸
• 1344లో ఏ రాజు చేరాడు. సూయెల్, అయ్యంగార్ ఫెరిష్తా చెప్పిన రాజును నాలుగవ బల్లాలునిగా చదివారు.³⁰ కడప గెజిటీర్ అతనిని కేవలం హొయసల రాజు అని పిలిచింది.³

Footnotes

1. Rice, Mysore and Coorg from the Inscriptions (1909), p. 96 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

2. W. Francis, Madras District Gazetteers: Bellary (1904), p. 31 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

3. Brackenbury, Cuddapah (1915), p. 35 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

4. Krishnaswami Aiyangar, South India and her Muhammadan Invaders (1921), p. 68 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

5. Krishnaswami Aiyangar, South India and her Muhammadan Invaders (1921), p. 69 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

6. Sewell and Aiyangar, Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 186 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³

7. B. Lewis Rice, Mysore and Coorg from the Inscriptions (1909), p. 95 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

8. Rice, Mysore and Coorg from the Inscriptions (1909), p. 102 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

9. Rice, Mysore and Coorg from the Inscriptions (1909), p. 103 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

10. W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (1905), p. 16 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

11. Rangacharya, Topographical List I (1919), p. 16, Anantapur No. 97 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

12. Robert Sewell and S. Krishnaswami Aiyangar, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 120 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

13. Rice, Mysore and Coorg from the Inscriptions (1909), p. 104 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

14. Rice, Mysore and Coorg from the Inscriptions (1909), p. 105 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

15. Gazetteer of the Nellore District, brought up to 1938 (1942), p. 44 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

16. Rice, Mysore and Coorg from the Inscriptions (1909), p. 106 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

17. Krishnaswami Aiyangar, South India and her Muhammadan Invaders (1921), p. 67 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

18. C. F. Brackenbury, Madras District Gazetteers: Cuddapah (1915), p. 32 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

19. S. Krishnaswami Aiyangar, South India and her Muhammadan Invaders (1921), p. 50 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

20. Krishnaswami Aiyangar, South India and her Muhammadan Invaders (1921), p. 51 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

21. Rice, Mysore and Coorg from the Inscriptions (1909), p. 107 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

22. Krishnaswami Aiyangar, South India and her Muhammadan Invaders (1921), pp. 93–94 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

23. Sewell and Aiyangar, Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 180 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

24. Sewell and Aiyangar, Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 182 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

25. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency, Vol. I (1919), p. 12, Anantapur No. 70 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

26. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 133. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

27. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 135. Cite-only; paraphrased. ↩

28. Sewell and Aiyangar, Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 188 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

29. Rice, Mysore and Coorg from the Inscriptions (1909), p. 108 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

30. Sewell and Aiyangar, Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 189 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²