నెల్లూరు

తూర్పు తీరం దగ్గర పెన్నా ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. దాని మధ్యయుగ శాసనాలు దీన్ని విక్రమసింహపుర అని పిలుస్తాయి. సుమారు 1205 నుంచి ఇది మధురాంతక పొత్తపి-చోళులైన తెలుగు చోడుల రాజధాని. తమ్ముసిద్ధి అక్కడ పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు. మొదటి తిక్క, రెండవ మనుమసిద్ధి అక్కడి నుంచి పాకనాడును పాలించారు. కాకతీయ సైన్యాలు మనుమసిద్ధిని అక్కడ మళ్లీ నిలబెట్టాయి. పాండ్య రాజు సుందర పాండ్యుడు అక్కడ పట్టాభిషిక్తుడైనట్లు చెప్పుకున్నాడు. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో ఇది కర్ణాటక (ఆర్కాటు) నవాబులకు చెందినది. వారి సోదరుడు నజీబుల్లా దాన్ని తన చేతిలో ఉంచుకుని 1757లో తిరుగుబాటు చేశాడు. నవాబు సైన్యం, ఒక ఇంగ్లీషు దళం చేసిన దాడిని ఆయన తిప్పికొట్టాడు. 1801లో ఇది ఒక బ్రిటిష్ జిల్లాకు కేంద్రం అయింది.

ఒక్క చూపులో

నెల్లూరు పెన్నా నదికి కొంచెం దక్షిణాన ఉన్న పట్టణం. తెలుగు చోడ కాలపు దాని శాసనాలు దాన్ని విక్రమసింగపుర అని పిలుస్తాయి. తెలుగు చోడ కుటుంబానికి చెందిన తమ్ముసిద్ధి 1205–06లో అక్కడ పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు.^1,4,9
తిక్క, ఆయన కొడుకు మనుమసిద్ధి నెల్లూరు నుంచి పాకనాడును పాలించారని బ్రాకెన్‌బరీ నమోదు చేస్తారు. రెండవ మనుమసిద్ధిని తరిమేసినప్పుడు, కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుడు ఆయనను మళ్లీ నిలబెట్టాడు. పాండ్య రాజు మొదటి జటావర్మ సుందర పాండ్యుడు సుమారు 1258–60లో నెల్లూరు వరకు దండెత్తినట్లు చెప్పుకున్నాడు.^2,10,11
పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో నెల్లూరు కర్ణాటక నవాబులకు చెందినది. 1757లో నవాబు సోదరుడు నజీబుల్లా దండు నవాబు సైన్యానికి, ఒక ఇంగ్లీషు దళానికి వ్యతిరేకంగా పట్టణాన్ని నిలుపుకుంది. 1801లో బ్రిటిష్ వారు దాని పాలనను శాశ్వతంగా చేపట్టారు.^1,3,20,25

నెల్లూరు పెన్నా నదికి కొంచెం దక్షిణాన ఉన్న పట్టణం.¹ ఇది తెలుగు చోడ రాజుల కేంద్రం. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో ఇది కర్ణాటక నవాబులకు చెందినది.²³

విక్రమసింహపుర

నెల్లూరులోని తెలుగు చోడ కాలపు తమిళ శాసనాలు పట్టణాన్ని నెల్లూరు అలియాస్ విక్రమసింగపుర అని పిలుస్తాయి. వాటిలో ఒకటి రంగనాయక ఆలయంలో ఉంది.⁴ మధురాంతకపొత్తపిచోళ అలియాస్ తమ్ముసిద్ధరస నెల్లూరులోని తిరుప్పాల్కడల్ వద్ద పల్లికొండపెరుమాళ్ దేవుడికి పన్ను లేని ఒక గ్రామాన్ని ఇచ్చాడని అది నమోదు చేస్తుంది.⁴ ఈ దానాన్ని ఒక చోళ కులోత్తుంగుడి 26వ పాలన సంవత్సరంలో చేశారు.⁴

ఇతర శాసనాలు ఈ దానాలను నమోదు చేస్తాయి:⁵⁶⁷

మధురాంతక పొత్తపి-చోళ నల్లసిద్ధరస అనుచరుడు ఒకరు అదే దేవుడికి ఇచ్చిన దానం⁵⁶⁷
మనుమసిద్ధరస నగరేశ్వర దేవుడికి ఇచ్చిన దానం⁵⁶⁷
నల్లసిద్ధరస మనుమసిద్ధీశ్వర ఆలయానికి ఇచ్చిన దానం⁵⁶⁷

1942 నాటి నెల్లూరు గెజిటీర్ కూడా ఈ కాలంలో పట్టణం పేరును విక్రమసింహపురగా ఇస్తుంది.⁸

తెలుగు చోడుల రాజధాని

పొత్తపి తెలుగు చోడ కుటుంబానికి చెందిన తమ్ముసిద్ధి 1205–06లో “నెల్లూరు పట్టణంలో” పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు.⁹ కాంచీపురంలోని ఆయన శాసనం నుంచి ఇది తెలుస్తుంది.⁹

అప్పటి వరకు పొత్తపి మధురాంతక పొత్తపి-చోళుల కేంద్రం.² “తిక్క, ఆయన కొడుకు, వారసుడు మనుమసిద్ధి ఇద్దరూ నెల్లూరు నుంచి పాకనాడును పాలించారు” అని బ్రాకెన్‌బరీ (Brackenbury) కడప గెజిటీర్ (1915) నమోదు చేస్తుంది.² పొత్తపి, నెల్లూరు తెలుగు చోడులు పేజీ చూడండి.

కాకతీయ, పాండ్య సైన్యాలు

రెండవ మనుమసిద్ధిని నెల్లూరు నుంచి తరిమేసినప్పుడు, కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుడు ఆయనను మళ్లీ నిలబెట్టాడు. నెల్లూరును తగలబెట్టినవారిని గణపతి చంపాడని నాయనపల్లె శాసనం చెబుతుంది.¹⁰ ఆయన అక్కడ మనుమసిద్ధికి పట్టాభిషేకం చేసి, నెల్లూరులో ఒక పెద్ద చెరువు కట్టించి, కొన్ని నెలలు ఉన్నాడని ఒక తెలుగు సాహిత్య కథనం జోడిస్తుంది.¹⁰

పాండ్య రాజు మొదటి జటావర్మ సుందర పాండ్యుడు సుమారు 1258–60లో నెల్లూరు వరకు దండెత్తినట్లు చెప్పుకున్నాడు.¹¹¹²¹³ అక్కడ విజయ అభిషేకం జరుపుకున్నట్లు కూడా ఆయన చెప్పుకున్నాడు.¹¹¹²¹³ సూయెల్ ఈ దండయాత్రను అనుమానించారు, నెల్లూరు గెజిటీర్ దాన్ని అంగీకరించింది.¹¹¹²¹³

నెల్లూరులో పట్టాభిషిక్తుడై, రంగనాయక ఆలయంలో ఒక మండపానికి దానం ఇచ్చిన తర్వాతి కాలపు ఒక సుందర పాండ్యుడిని కూడా గెజిటీర్ నమోదు చేస్తుంది.¹⁴ తెలుగు చోడ శాసనాలు ముగిసిన 1305 తర్వాత నెల్లూరులో కాకతీయుల శాసనాలు మళ్లీ కనిపిస్తాయని అది గుర్తిస్తుంది.¹⁴

ఆర్కాటు నవాబులు

పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో నెల్లూరు కర్ణాటక నవాబులకు చెందినది.³ వారి సీమ “తన రాజధాని నుంచి … ఆర్కాటు అనే పేరు కూడా పొందింది, దానిలో నెల్లూరు జిల్లా ఉంది” అని నెల్లూరు మాన్యువల్ చెబుతుంది.³ “నవాబు అన్వరుద్దీన్, ఆయన వారసుల కాలం నుంచి” నెల్లూరు ప్రధాన ఫౌజ్‌దారులను (సైనిక పాలకులను) మాన్యువల్ జాబితా చేస్తుంది.¹⁵¹⁶ సాదతుల్లా ఖాన్ కింద ఫౌజ్‌దారుగా ముస్తఫర్ సాహిబ్ అనే వ్యక్తి పేరు అది చెబుతుంది.¹⁵¹⁶ కర్ణాటక (ఆర్కాటు) నవాబులు పేజీ చూడండి.

పట్టణం “దక్షిణ భారతదేశంపై ఆధిపత్యం కోసం ఇంగ్లీషువారు, ఫ్రెంచివారు పోటీపడుతున్న పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో మొదట చారిత్రక ప్రాముఖ్యం పొందింది” అని Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) చెబుతుంది.¹⁷ అది “ఉత్తర ప్రధాన రహదారిపై, పెన్నా దాటే చోటుపై” ఆధిపత్యం కలిగి ఉంది.¹⁷ గెజిటీర్ ప్రకారం, దాని కోట, “దాని గోడ, కందకంలోని కొన్ని భాగాలు ఇప్పటికీ కనిపిస్తాయి, బహుశా ఈ కాలంలోనే కట్టి ఉండవచ్చు”.¹⁷

నజీబుల్లా

1750లలో నవాబు ముహమ్మద్ అలీ సోదరుడు నజీబుల్లా ఖాన్ చేతిలో పట్టణం ఉండేది. సాహసికుడు ముహమ్మద్ కమాల్ అకస్మాత్తుగా పట్టణంపై దాడి చేసి, ఆయనను ఆర్కాటుకు తరిమేశాడు.¹⁸¹⁹ 1753లో నజీబుల్లా ఆజ్ఞతో కమాల్ తల నరికేశారు.¹⁸¹⁹

1757లో నజీబుల్లా తిరుగుబాటు చేశాడు.¹²⁰²¹ నవాబు సైన్యం, ఫోర్డ్ నాయకత్వంలోని ఒక ఇంగ్లీషు దళం పట్టణం ముందు శిబిరం వేశాయి.¹²⁰²¹ పట్టణం “పెన్నా నదికి సుమారు 500 గజాలు దక్షిణాన ఉంది” అని ఓర్మ్ (Orme) కథనం చెబుతుంది.¹ అది “ఆ సమయంలో తూర్పు నుంచి పడమరకు సుమారు 1,200 గజాలు, మిగిలిన వైపులా 600 గజాలు విస్తరించి ఉంది”.¹ “గోడలు మట్టితో చేసినవి, ద్వారం, కొన్ని బురుజులు మాత్రమే రాతివి.”¹ గండిపై జరిగిన దాడిని దండు తిప్పికొట్టింది. ముట్టడి చేసినవారు వెనక్కి వెళ్లిపోయారు.²⁰

ముట్టడి తర్వాతి సంఘటనలు:²²²³²⁴

1758లో నజీబుల్లా నెల్లూరు ముందు మరాఠా సేనాని బల్వంత్ రావుకు డబ్బిచ్చి వెనక్కి పంపాడు.²²²³
సెప్టెంబర్ 4న ఆయన ఫ్రెంచి సేనాని బుస్సీని అక్కడ “ఒక మిత్రుడిగా, సహాయకుడిగా” ఆహ్వానించాడు.²³
1759లో ఆయన ఇంగ్లీషువారితో సంధి చేసుకున్నాడు.²²²³²⁴
1762 ఫిబ్రవరిలో కైలాడ్ నాయకత్వంలోని ఒక ఇంగ్లీషు సైన్యం నెల్లూరు కోటను తీసుకుని, జిల్లాను నవాబుకు అప్పగించింది.²⁴

ముహమ్మద్ అలీ ఖాన్ వాలాజా, బల్వంత్ రావు మెండ్లే పేజీలు చూడండి.

కంపెనీ

1781లో నవాబు కర్ణాటక ఆదాయాన్ని కంపెనీకి కేటాయించాడు.²⁴ అప్పుడు “నెల్లూరు మొదటిసారిగా ప్రత్యక్ష బ్రిటిష్ నిర్వహణ కిందకు వచ్చింది” అని Imperial Gazetteer చెబుతుంది.²⁴ 1790లో టిప్పు సుల్తాన్‌తో యుద్ధం మొదలైంది. కంపెనీ నవాబు ఆదాయాన్ని స్వాధీనం చేసుకుంది, “మిస్టర్ డైటన్‌ను నెల్లూరు మొదటి కలెక్టర్‌గా నియమించారు”.²⁵²⁶ 1792లో పాలనను నవాబుకు తిరిగి ఇచ్చారు, “కానీ 1801లో బ్రిటిష్ వారు దాన్ని శాశ్వతంగా చేపట్టారు”.²⁵²⁶

నెల్లూరు మాన్యువల్ పటం “1801లో స్వాధీనం చేసుకున్న తేదీ నాటి నెల్లూరు, ఒంగోలు జిల్లా”ను చూపిస్తుంది.²⁷ 1800లో “ఇంగ్లీషువారు నెల్లూరును స్వాధీనం చేసుకున్నారు” అని చార్లెస్ ఫిలిప్ బ్రౌన్ (Charles Philip Brown) Carnatic Chronology (కర్ణాటక కాలక్రమం) చెబుతుంది.²⁸

ఆధారాలు ఎక్కడ విభేదిస్తాయి

బ్రిటిష్ వారు పాలన చేపట్టిన సంవత్సరం. 1801లో బ్రిటిష్ వారు నెల్లూరు పాలనను “శాశ్వతంగా చేపట్టారు” అని Imperial Gazetteer చెబుతుంది.²⁵ నెల్లూరు మాన్యువల్ పటం కూడా ఆ స్వాధీనాన్ని 1801 నాటిదిగా చూపిస్తుంది.²⁷ బ్రౌన్ Carnatic Chronology ఇంగ్లీషువారు నెల్లూరును తీసుకోవడాన్ని 1800లో పెడుతుంది.²⁸

Boswell, Nellore District (1873), p. 452, following Orme (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
C. F. Brackenbury, Madras District Gazetteers: Cuddapah (1915), p. 32 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
John A. C. Boswell, A Manual of the Nellore District (1873), p. 444 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Butterworth and Venugopaul Chetty, Nellore Inscriptions II (1905), Nellore No. 72, p. 843 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Alan Butterworth and V. Venugopaul Chetty, A Collection of the Inscriptions on Copper-Plates and Stones in the Nellore District, Part II (1905), Nellore No. 67, pp. 836–837 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Butterworth and Venugopaul Chetty, Nellore Inscriptions II (1905), Nellore No. 82, p. 852 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Butterworth and Venugopaul Chetty, Nellore Inscriptions II (1905), Nellore No. 86, p. 853 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
W. E. Johns, Gazetteer of the Nellore District, brought up to 1938 (1942), p. 40 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩
H. Lüders, “Two Further Inscriptions of Tammusiddhi”, Epigraphia Indica VII (1903), p. 152 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
V. Venkatasubba Ayyar, “Nayanapalle Inscription of Ganapatideva”, Epigraphia Indica XXVII (1956), p. 194 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²
Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 154 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³
Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 155 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³
Johns, Nellore District Gazetteer (1942), p. 45 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³
Johns, Nellore District Gazetteer (1942), p. 47 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²
Boswell, Nellore District (1873), p. 472 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Boswell, Nellore District (1873), p. 473 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (1908), p. 366 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Boswell, Nellore District (1873), p. 449 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Boswell, Nellore District (1873), p. 450 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Boswell, Nellore District (1873), p. 453 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Boswell, Nellore District (1873), p. 454 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Boswell, Nellore District (1873), p. 455 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Boswell, Nellore District (1873), p. 456 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 345 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 367 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Boswell, Nellore District (1873), p. 464 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Boswell, Nellore District (1873), p. 474, and the map facing it (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
C. P. Brown, Carnatic Chronology (1863), p. 77 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²