టి. అంజయ్య · తెలుగు చరిత్ర

టి. అంజయ్య 1980 నుంచి 1982 వరకు ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రిగా పనిచేసిన హైదరాబాద్ కాంగ్రెస్ నాయకుడు.¹² ఆయన కూలీగా జీవితం మొదలుపెట్టారు.¹ జి. వెంకటరామారావు తెలుగు చరిత్ర గ్రంథం తెలంగాణ చరిత్ర (2014) ఆయనను “‘గరీబోళ్ల’ బిడ్డ” అంటుంది.¹ రాష్ట్రంలో అత్యున్నత పదవులు అందుకున్న జిల్లా రాజకీయ నాయకుల్లో “దివంగత” టి. అంజయ్య పేరును హైదరాబాద్ జిల్లా జనగణన హ్యాండ్‌బుక్ పేర్కొంటుంది.³

కూలీ నుంచి ముఖ్యమంత్రి వరకు

అంజయ్య ఒకప్పుడు ఆల్విన్ ఫ్యాక్టరీలో రోజుకు ఆరు అణాల కూలీకి పనిచేశారని వెంకటరామారావు రాశారు.¹ అక్కడి నుంచి అంచెలంచెలుగా ఎదిగి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.¹ అంతకుముందు ఆయన కేంద్ర మంత్రిగా పనిచేశారు.¹

1980లో ఇందిరాగాంధీ ఎం. చెన్నారెడ్డిని ముఖ్యమంత్రి పదవి నుంచి దించారు. ఆయన స్థానంలో అంజయ్య వచ్చారు.⁴¹⁵ వెంకటరామారావు ఆయనను రాష్ట్ర ఎనిమిదో ముఖ్యమంత్రిగా లెక్కిస్తారు.¹ మచ్చలేని పేరు, స్నేహస్వభావం, అందరినీ కలుపుకుపోగలరనే నమ్మకం వల్లే అంజయ్యకు ఆ పదవి దక్కిందని ఆయన రాశారు.¹

“ఎయిర్‌బస్” మంత్రివర్గం

అంజయ్య 22 మంది మంత్రులతో మొదలుపెట్టారు.¹ 1980 నవంబర్ 2న మరో 38 మందిని చేర్చుకోవడంతో మంత్రుల సంఖ్య 61కి పెరిగింది. రాష్ట్ర చరిత్రలో అదే అతిపెద్ద మంత్రివర్గం.¹ శాసనసభలోని 291 మంది సభ్యుల్లో దాదాపు వందమందికి మంత్రి పదవో, కార్పొరేషన్ ఛైర్మన్ పదవో దక్కింది.¹

మంత్రులు ఎంత ఎక్కువమంది ఉంటే పాలన అంత బాగుంటుందని అంజయ్య నమ్మారు.¹ తన మంత్రివర్గాన్ని “ఎయిర్‌బస్”తో పోల్చారు: విమానం ఎంత పెద్దదైతే ప్రయాణం అంత హాయి అని ఆయన భావన.¹ విమర్శలు వెల్లువెత్తడంతో మంత్రివర్గాన్ని తగ్గించమని ఇందిరాగాంధీ చెప్పారు.¹ ఏర్పడిన తొమ్మిది వారాలకే మంత్రుల సంఖ్య 45కు తగ్గింది.¹

కాంగ్రెస్‌లోని రకరకాల వర్గాలను సంతృప్తిపరచడానికే అంత పెద్ద మంత్రివర్గం ఏర్పాటు చేశారని పి. రఘునాథరావు భావిస్తారు.⁵ దానివల్ల అంజయ్య సామర్థ్యంపై అనుమానాలు తలెత్తాయని, ఆయన అపహాస్యం పాలయ్యారని ఆయన రాశారు.⁵⁶

స్థానిక సంస్థల ఎన్నికలు

పదకొండేళ్ల తర్వాత పంచాయతీరాజ్ సంస్థలకు ఎన్నికలు జరిపించిన ఘనత అంజయ్యదేనని వెంకటరామారావు అంటారు.¹ పంచాయతీ సమితులు, మునిసిపాలిటీలు, విజయవాడ, విశాఖపట్నం నగర కార్పొరేషన్లకు ఆయన ప్రభుత్వం ఎన్నికలు జరిపిందని రఘునాథరావు చెబుతారు.⁵ విశాఖపట్నం కార్పొరేషన్‌లో భారతీయ జనతా పార్టీ మెజారిటీ సాధించింది.⁷ విజయవాడలో కమ్యూనిస్టు పార్టీలు గెలిచి మేయర్, డిప్యూటీ మేయర్ పదవులు చేపట్టాయి.⁷

పతనం

ఇందిరాగాంధీ పట్ల విధేయతే అంజయ్య బలమని, పార్టీ పెద్దలు ఎప్పుడు దిగిపొమ్మంటే అప్పుడు దిగిపోవడానికి ఆయన సిద్ధంగా ఉండేవారని వెంకటరామారావు రాశారు.⁸ పదవులు పోగొట్టుకున్న మంత్రులు అసమ్మతివర్గంగా ఏర్పడి ఆయన ప్రభుత్వాన్ని పడగొట్టడానికి పనిచేశారు.⁵ ఈ అసమ్మతికి ఎన్. జనార్దనరెడ్డి, కోన ప్రభాకరరావు నాయకులని వెంకటరామారావు పేర్కొన్నారు.⁸ పదవి నుంచి తొలగించే ముందు రాజీవ్‌గాంధీ కలుగజేసుకుని అంజయ్యను బహిరంగంగా అవమానించారని కూడా ఆయన రాశారు.⁸

1982 ఫిబ్రవరి 20న అంజయ్య రాజీనామా సమర్పించారు.⁹ ఆయన స్థానంలో భవనం వెంకట్రామిరెడ్డి వచ్చారు.⁸⁵ కార్పొరేషన్ ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్ ఓటమికి అంజయ్యను తొలగించడం ఒక కారణమని రఘునాథరావు రాశారు.⁷ నిబద్ధతతో పనిచేసే అట్టడుగు మనిషి ఎన్ని శిఖరాలైనా ఎక్కగలడని అంజయ్య నిరూపించారని, కళలను కూడా ప్రోత్సహించారని వెంకటరామారావు ముగిస్తారు.⁸

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

ఆయన ఎప్పుడు ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. అంజయ్య 1980 ఆగస్టు 13న ప్రమాణం చేశారని వెంకటరామారావు చెబుతారు.¹ రఘునాథరావు జాబితా 1980 అక్టోబర్ 11 అంటుంది; చెన్నారెడ్డి 1980 అక్టోబర్‌లో రాజీనామా చేశారని ఆయన పాఠ్యం చెబుతుంది.²⁵
మంత్రివర్గం పరిమాణం. వెంకటరామారావు 61 మంది మంత్రులు అంటారు.¹ రఘునాథరావు ఒక చోట 63, మరో చోట 61 అని రాశారు.⁵⁶
ఆయన తర్వాతి ముఖ్యమంత్రి ఎప్పుడు వచ్చారు. భవనం వెంకట్రామిరెడ్డి 1982 ఫిబ్రవరి 16న ప్రమాణం చేశారని వెంకటరామారావు చెబుతారు.⁸ రఘునాథరావు జాబితా 1982 ఫిబ్రవరి 24 అంటుంది.² భారత ప్రభుత్వ వార్షిక గ్రంథం అంజయ్య రాజీనామాను 1982 ఫిబ్రవరి 20 నాటిదిగా చూపిస్తుంది.⁹

Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 339 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷ ↩¹⁸ ↩¹⁹
Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), Appendix 3, list of Chief Ministers of Andhra Pradesh, p. 369 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³
Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Hyderabad District (2006), p. 25 (PDF p. 54) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩
G. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 338 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩
P. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (Telugu, revised edition 1997), p. 289 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 291 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²
Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 290 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³
Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 340 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Research and Reference Division, India 1983: A Reference Annual (1983), p. 531, events of 20 February 1982 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²