తెలుగు చరిత్రTelugu History

మర్రి చెన్నారెడ్డి

మర్రి చెన్నారెడ్డి తెలంగాణకు చెందిన కాంగ్రెస్ నాయకుడు. 1952 నుంచి హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో మంత్రిగా పనిచేశారు. 1956 పెద్దమనుషుల ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు. 1969లో ప్రత్యేక రాష్ట్రం కోరిన తెలంగాణ ప్రజాసమితికి నాయకత్వం వహించారు. 1978 నుంచి 1980 వరకు, 1989 నుంచి 1990 వరకు రెండుసార్లు ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నారు. తర్వాత పలు రాష్ట్రాలకు గవర్నర్‌గా పనిచేశారు. తమిళనాడు గవర్నర్‌గా ఉండగా చనిపోయారు; 1997 జనవరిలో తమిళనాడు శాసనసభ ఆయనకు సంతాపం తెలిపింది.

మర్రి చెన్నారెడ్డి తెలంగాణకు చెందిన కాంగ్రెస్ నాయకుడు.1 ఆయన రెండుసార్లు ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రిగా పనిచేశారు.1 1952లో హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో మొదటిసారి మంత్రి అయ్యారు. 1969లో ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్ర ఉద్యమాన్ని నడిపారు.23 తమిళనాడు గవర్నర్‌గా ఉండగా ఆయన జీవితం ముగిసింది.4

ఈ పేజీ ఎక్కువగా జి. వెంకటరామారావు తెలంగాణ చరిత్ర (2014) మీద ఆధారపడింది.5 ఆ పుస్తకం ఆయన జీవితాన్ని వివరంగా చెబుతుంది; తరచు ఆయనను విమర్శిస్తుంది కూడా.5 పి. రఘునాథరావు చరిత్ర గ్రంథం, భారత ప్రభుత్వ వార్షిక గ్రంథం India, తమిళనాడు శాసనసభలోని సంతాప ప్రసంగాలు కూడా ఇక్కడ వాడాం.674

హైదరాబాద్ రాష్ట్రం, 1956 విలీనం

ఆయన స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో పాల్గొన్నారని 1997 నాటి సంతాప తీర్మానంలో తమిళనాడు శాసనసభ గుర్తుచేసింది.4 చెన్నారెడ్డి నిజాం పాలనకు వ్యతిరేకంగా పోరాడి యువకుడిగానే జైలుకు వెళ్లారని ముఖ్యమంత్రి ఎం. కరుణానిధి చెప్పారు.4

మొదటి సార్వత్రిక ఎన్నికల తర్వాత 1952లో బూర్గుల రామకృష్ణారావు హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో మంత్రివర్గం ఏర్పాటు చేశారు.8 చెన్నారెడ్డి అందులో సరఫరాల శాఖ కేబినెట్ మంత్రి.82 కొద్దికాలంలోనే ఆయనకు ముఖ్యమంత్రితో విభేదాలు వచ్చాయని వెంకటరామారావు రాశారు.8 1955లో రాష్ట్ర కాంగ్రెస్ అధ్యక్ష ఎన్నికలో ఆయన జె. వి. నరసింగరావును బలపరిచారు; నరసింగరావు గెలిచారు.8 1955 మే 2న ముఖ్యమంత్రి ఆయన నుంచి ప్రణాళిక, అభివృద్ధి శాఖలను తీసేసుకున్నారు.8

తెలంగాణ, ఆంధ్ర విలీనం కోసం 1956 ఫిబ్రవరిలో కుదిరిన పెద్దమనుషుల ఒప్పందంపై సంతకం చేసిన నలుగురు హైదరాబాద్ నాయకుల్లో చెన్నారెడ్డి ఒకరు.9 అదే ఏడాది ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడినప్పుడు, బూర్గుల రామకృష్ణారావు నాయకత్వం చేపట్టే ప్రయత్నాన్ని ఆయన వ్యతిరేకించారు.10 ఫలితంగా ఆయనకు ఏ పదవీ దక్కలేదని వెంకటరామారావు రాశారు.11

మంత్రి పదవి, పోయిన ఎన్నిక, 1962–1968

1962 ఎన్నికల తర్వాత నీలం సంజీవరెడ్డి రెండోసారి మంత్రివర్గం ఏర్పాటు చేశారు. చెన్నారెడ్డి అందులో చేరారు.12 ఐదేళ్ల తర్వాత ఆయనకు మళ్లీ పదవి వచ్చిందని వెంకటరామారావు గుర్తుచేస్తారు.12 తర్వాత 1964లో ముఖ్యమంత్రి అయిన కె. బ్రహ్మానందరెడ్డి వర్గంలో ఆయన చేరారు.13

1967లో కొత్త రాష్ట్ర మంత్రివర్గం ప్రమాణం చేసిన వారం రోజులకే చెన్నారెడ్డిని కేంద్ర మంత్రిగా నియమించారు.13 ఆయనను రాష్ట్ర రాజకీయాలకు దూరంగా ఉంచడానికే ముఖ్యమంత్రి ఢిల్లీకి పంపారని కొందరు అనుకున్నారని వెంకటరామారావు రాశారు.13 1968 ఏప్రిల్‌లో ఆయనపై ఉన్న ఎన్నికల పిటిషన్‌లో హైదరాబాద్ హైకోర్టు వ్యతిరేక తీర్పు ఇచ్చింది.14 సుప్రీంకోర్టు కూడా ఆయనకు వ్యతిరేకంగా తీర్పు ఇవ్వడంతో కేంద్ర మంత్రి పదవికి, రాజ్యసభ సభ్యత్వానికి రాజీనామా చేయాల్సి వచ్చింది.1415 ఆరేళ్ల పాటు ఏ ఎన్నికల పదవికీ అర్హత లేకుండా పోయిందని వెంకటరామారావు జోడిస్తారు.16

తెలంగాణ ప్రజాసమితి నాయకుడు, 1969–1973

1956 రక్షణలపై 1969లో తెలంగాణ అంతటా ఉద్యమం చెలరేగింది. ఆ కథ తెలంగాణ, జై ఆంధ్ర ఉద్యమాలు పేజీలో ఉంది.3 చెన్నారెడ్డి తెలంగాణ ప్రజాసమితి అధ్యక్షుడయ్యాక ఉద్యమానికి బలం వచ్చిందని వెంకటరామారావు రాశారు.3 1969 ఏప్రిల్ 10న ప్రధానమంత్రి ఆహ్వానం మేరకు ఆమెను కలిసిన నలుగురు తెలంగాణ నాయకుల్లో ఆయన ఒకరు.17

ఉద్యమ కాలంలో ప్రజాసమితి నాయకుడైన చెన్నారెడ్డిని ప్రభుత్వం అరెస్టు చేసిందని రఘునాథరావు రాశారు.18 తర్వాత సమితి ప్రధానమంత్రి పథకాన్ని ఒప్పుకుని కాంగ్రెస్‌లో విలీనమైంది.19 బ్రహ్మానందరెడ్డిని గద్దె దించడానికి ప్రధానమంత్రి చెన్నారెడ్డిని వాడుకున్నారనే ప్రచారం జరిగిందని వెంకటరామారావు చెబుతారు.19

జై ఆంధ్ర ఉద్యమ కాలంలో, 1973 జనవరి 21న ఆయన అధ్యక్షతన తెలంగాణ కాంగ్రెస్ సభ్యులు హైదరాబాద్‌లో సమావేశమయ్యారు.20 ప్రత్యేక రాష్ట్రం కోసం పోరాడాలని తీర్మానించి “తెలంగాణ కాంగ్రెస్ ఫోరం” ఏర్పాటు చేశారు.20 1968–69 తెలంగాణ పోరాటంలో ఆయన పాత్రను కరుణానిధి ఆయన జీవితంలోని బంగారు అధ్యాయంగా వర్ణించారు.421

ముఖ్యమంత్రి, 1978–1980

జె. వెంగళరావు ప్రభుత్వ కాలంలో చెన్నారెడ్డిని ఉత్తరప్రదేశ్ గవర్నర్‌గా నియమించారు.22 1978 జనవరి 18న ఆయనను ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కొత్తగా ఏర్పడిన ఇందిరా కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడిగా నియమించారు.23 1978 ఫిబ్రవరి శాసనసభ ఎన్నికల్లో ఇందిరా కాంగ్రెస్ 175 స్థానాలు గెలిచింది.236

1978 మార్చి 6న చెన్నారెడ్డి ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణం చేశారు.2417 ఆయన మంత్రివర్గంలో 19 మంది మొదటిసారి మంత్రులయ్యారని, ఆంధ్ర, తెలంగాణ ప్రాంతాలకు 3:2 నిష్పత్తిలో పదవులు దక్కాయని వెంకటరామారావు రాశారు.24 ఇకపై ప్రత్యేక తెలంగాణ సమస్య ఉండదని ఆయన ప్రకటించారని రఘునాథరావు చెబుతారు.6

మూడు నెలల్లోనే అసంతృప్తి మొదలైంది.25 1980లో ఇందిరాగాంధీ మళ్లీ అధికారంలోకి వచ్చాక, ఆయన మంత్రుల్లో పదిహేను మంది ఆయనపై ఆరోపణల పత్రంపై సంతకాలు చేశారు.25 255 మంది కాంగ్రెస్ శాసనసభ్యుల్లో 167 మంది సంతకాలు తమకు ఉన్నాయని ఒక అసమ్మతి నాయకుడు ప్రకటించారు.25 30 నెలల పాలన తర్వాత చెన్నారెడ్డి 1980 అక్టోబర్ 10న రాజీనామా చేశారు.5

చొరవ, సాహసం ఉన్న సమర్థుడైన పాలకుడే కానీ సహనం లేనివాడని వెంకటరామారావు ఆయనను అంచనా వేస్తారు.5 ఆయన పాలనలో అవినీతి ఆరోపణలు విస్తృతంగా వచ్చాయని రాస్తూనే, పత్రికా స్వేచ్ఛను గౌరవించారని, ఎప్పుడూ హుందాతనం కోల్పోలేదని కూడా ఆయన రాశారు.5

మళ్లీ ముఖ్యమంత్రి, 1989–1990

1989 శాసనసభ ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్ గెలిచింది. అప్పటి రాష్ట్ర కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడైన చెన్నారెడ్డి రెండోసారి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.26 1989 డిసెంబర్ 3న ఆయన నాయకత్వంలో 19 మంది సభ్యుల మంత్రివర్గం ప్రమాణం చేసింది.271

ఈ పాలన మొదటి నుంచీ ఒడిదుడుకుల మధ్యే సాగిందని వెంకటరామారావు రాశారు.26 1990 డిసెంబర్ మొదటి వారంలో హైదరాబాద్ పాతబస్తీలో జరిగిన మత ఘర్షణల్లో 71 మంది చనిపోయారు.28 కోస్తా జిల్లాల్లో తుఫాను ప్రాంతాల్లో శాశ్వత పనుల కోసం ప్రపంచ బ్యాంకు రుణాలు సాధించిన ఘనతను కూడా ఆయన చెన్నారెడ్డికి ఇస్తారు.29 1990 డిసెంబర్‌లో చెన్నారెడ్డి ముఖ్యమంత్రి పదవికి రాజీనామా చేశారు.29

గవర్నర్, మరణం

చెన్నారెడ్డి నిర్వహించిన పదవులను తమిళనాడు శాసనసభలో కరుణానిధి ఇలా చెప్పారు:4

  • పంజాబ్, రాజస్థాన్, ఉత్తరప్రదేశ్, తమిళనాడు రాష్ట్రాల గవర్నర్
  • ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి
  • కేంద్ర మంత్రి
  • ప్రణాళికా సంఘం ఉపాధ్యక్షుడు4

“No delay, no postponement” (ఆలస్యం వద్దు, వాయిదా వద్దు) అనేదే ఆయన నినాదమని కరుణానిధి చెప్పారు.21 తమిళనాడు గవర్నర్‌గా ఉండగా, మనవడి పెళ్లికి రెండు రోజుల ముందు చెన్నారెడ్డి హఠాత్తుగా చనిపోయారు.2130 1997 జనవరి 24న తమిళనాడు శాసనసభ ఆయన జ్ఞాపకార్థం రెండు నిమిషాలు మౌనం పాటించింది.30

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

  • రెండో పదవీకాలం ఎప్పుడు ముగిసింది. వెంకటరామారావు శీర్షికలో ఆ కాలం “3-12-1989 నుండి 7-12-1990” అని ఉంది.26 ఆయన పాఠ్యంలో చెన్నారెడ్డి 1990 డిసెంబర్ 15న రాజీనామా చేశారని ఉంది.29
  • తర్వాతి ముఖ్యమంత్రులు ఎప్పుడు వచ్చారు. మొదటి పదవీకాలం తర్వాత టి. అంజయ్య 1980 ఆగస్టు 13న ప్రమాణం చేశారని వెంకటరామారావు చెబుతారు; కానీ చెన్నారెడ్డి రాజీనామాను ఆయనే 1980 అక్టోబర్ 10 అని చెబుతారు.531 రఘునాథరావు ముఖ్యమంత్రుల జాబితా 1980 అక్టోబర్ 11 అంటుంది.1 రెండో పదవీకాలం తర్వాత ఎన్. జనార్దనరెడ్డి 1990 డిసెంబర్ 17న పదవి చేపట్టారని వెంకటరామారావు, 1990 డిసెంబర్ 22న అని రఘునాథరావు చెబుతారు.291

Footnotes

  1. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), Appendix 3, list of Chief Ministers of Andhra Pradesh, p. 369 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  2. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 286 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  3. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 320 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  4. Tamil Nadu Legislative Assembly Debates, 24 January 1997, condolence resolution on the death of Dr M. Chenna Reddy, speech of the Chief Minister, p. 17 (in Tamil) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  5. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 338 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  6. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 289 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  7. Research and Reference Division, India 1979: A Reference Annual (1979), p. 475, events of March 1978 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  8. G. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 263 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  9. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 294 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  10. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 301 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  11. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 302 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  12. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 309 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  13. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 311 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  14. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 312 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  15. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 313 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  16. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 317 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  17. Lok Sabha Debates, 25 July 1969, written answer to Starred Question 128, cols. 33–34 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  18. P. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (Telugu, revised edition 1997), p. 284 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  19. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 325 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  20. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 286 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  21. Tamil Nadu Legislative Assembly Debates, 24 January 1997, p. 18 (in Tamil) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  22. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 332 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  23. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 335 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  24. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 336 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  25. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 337 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  26. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 348 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  27. India 1990: A Reference Annual (1990), p. 863, events of 3 December 1989 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  28. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 349 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  29. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 350 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  30. Tamil Nadu Legislative Assembly Debates, 24 January 1997, p. 19 (in Tamil) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  31. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 339 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (6)
  1. G. Venkataramarao; C. Narayana Reddy (chief ed.) and J. Chennayya (ed.), Telangana Charitra (తెలంగాణ చరిత్ర) (opens in a new tab), Andhra Saraswata Parishat, Hyderabad, 2014, pp. 263, 286, 294, 301–302, 309, 311–313, 317, 320, 325, 332, 335–338, 348–350. Cite-only; paraphrased. In Telugu. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. P. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (ఆధునిక ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర), Telugu version of History of Modern Andhra Pradesh (opens in a new tab), Sterling Publishers, New Delhi, 1997, pp. 284, 286, 289, 369. Cite-only; paraphrased. In Telugu. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. Lok Sabha, Written answers on the Telangana agitation and talks with its leaders (Lok Sabha debates, 25 July 1969) (opens in a new tab), Lok Sabha Secretariat, 1969, cols. 33–34. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  4. Research and Reference Division, Ministry of Information and Broadcasting, India 1979: A Reference Annual (opens in a new tab), Publications Division, New Delhi, 1979, pp. 475. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  5. Research and Reference Division, Ministry of Information and Broadcasting, India 1990: A Reference Annual (opens in a new tab), Publications Division, New Delhi, 1990, pp. 863. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  6. Tamil Nadu Legislative Assembly, Condolence resolutions on the death of former Governor M. Chenna Reddy and member A. Periannan (Assembly debates, 24 January 1997) (opens in a new tab), Tamil Nadu Legislative Assembly, 1997, pp. 17–19. Cite-only; paraphrased. In Tamil. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: