ఆంధ్ర రాష్ట్రం, ఆంధ్రప్రదేశ్

ఆంధ్ర రాష్ట్రం 1953లో ప్రారంభమైంది. దాని ప్రభుత్వం కర్నూలులో ఉంది.¹ 1956లో హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలంగాణ జిల్లాలను దానితో కలిపి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ను ఏర్పాటు చేశారు. హైదరాబాద్ నగరం రాజధాని అయింది.² 2014 నాటి ఒక చట్టం ఆ రాష్ట్రాన్ని మళ్లీ తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లుగా విభజించింది.³

ఈ పేజీ 1953 నుండి 2014 వరకు తెలుగు జిల్లాల చరిత్రను చెబుతుంది.¹³ ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఎలా ఏర్పడిందో సంస్కరణ, స్వాతంత్ర్య, ప్రజా ఉద్యమాలు అనే పేజీలో ఉంది.

ఆధారాల గురించి. 1956 తర్వాతి సంవత్సరాలకు ఈ ప్రాజెక్టు గ్రంథాలయంలో ఎక్కువగా అధికారిక పత్రాలే ఉన్నాయి. అవి రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ నివేదిక, తెలంగాణకు ఇచ్చిన రక్షణలపై 1969 నాటి ఒక కేంద్ర కమిటీ నివేదిక, శాసనసభల చర్చలు, 2014 చట్టం. ఇవి నిర్ణయాలను, వాటికి చెప్పిన కారణాలను నమోదు చేస్తాయి. కానీ రాష్ట్ర ఆర్థిక, సామాజిక చరిత్ర గురించి ఇవి చాలా తక్కువ చెబుతాయి. అందుకే ఈ పేజీ ముఖ్యంగా రాజకీయ, రాజ్యాంగ మార్పుల గురించే చెబుతుంది.

రెండు తెలుగు రాష్ట్రాలు, 1953–1956

ఆంధ్ర రాష్ట్రం 1953 అక్టోబర్ 1న ప్రారంభమైంది.¹ శ్రీకాకుళం, విశాఖపట్నం, తూర్పు గోదావరి, పశ్చిమ గోదావరి, కృష్ణా, గుంటూరు, నెల్లూరు, కర్నూలు, అనంతపురం, కడప (అప్పుడు కడ్డపా), చిత్తూరు జిల్లాలు అందులో ఉన్నాయి.¹ బళ్లారి జిల్లాలోని మూడు తాలూకాలను (జిల్లాలోని ఉపవిభాగాలు) కూడా కలిపారు. దాని ప్రభుత్వం కర్నూలులో ఉంది.¹

కొత్త రాష్ట్రంపై ప్రధానమంత్రి 1953 మార్చిలో ఒక ప్రకటన చేశారు.⁴ ఆ ప్రకటన మద్రాసు నగరాన్ని కొత్త రాష్ట్రంలో చేర్చలేదు.⁴ మద్రాసు, మైసూరు రాష్ట్రాలతో సరిహద్దుల కోసం తర్వాత ఒక సరిహద్దు కమిషన్‌ను వేస్తామని కూడా అది హామీ ఇచ్చింది.⁴

పోలీసు చరిత్ర ప్రకారం, రాష్ట్రం మొదటి సంవత్సరాలు “దాదాపు ఎప్పుడూ అశాంతిగానే” (“more or less continually unsettled”) ఉన్నాయి.⁵ రాజధాని స్థలం, ప్రభుత్వ బంజరు భూముల (బంజర్) పంపకం, మద్యనిషేధం, దక్షిణ సరిహద్దు విషయాలపై ఉద్యమాలు జరిగాయి.⁵ గుంటూరు జిల్లాలో కమ్యూనిస్టులు బంజర్ భూముల ఆక్రమణలను నడిపారు.⁵

అవిశ్వాస తీర్మానం తర్వాత, 1954 నవంబర్ 15న గవర్నర్ పరిపాలనను చేపట్టారు.⁶ 1955 ప్రారంభంలో ఉద్రిక్త వాతావరణంలో మధ్యంతర ఎన్నికలు జరిగాయి. ఇది “అంతర్జాతీయ ఆసక్తిని ఆకర్షించింది” అని పోలీసు చరిత్ర చెబుతుంది.⁶ 1956 ప్రారంభంలో అనేక పట్టణాల్లో విద్యార్థులు విశాలాంధ్ర కోసం ప్రదర్శనలు చేశారు. విశాలాంధ్ర అంటే తెలుగు ప్రాంతాలన్నీ కలిసిన ఒకే రాష్ట్రం. అది వెంటనే ఏర్పడాలని వారు కోరారు.⁷

తెలంగాణ జిల్లాలు ఇంకా హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోనే ఉన్నాయి. 1949 డిసెంబర్‌లో అక్కడి సైనిక ప్రభుత్వం స్థానంలో ఎం. కె. వెల్లోడి అనే పౌర ముఖ్యమంత్రి వచ్చారు.⁸ ఆయన హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్‌కు చెందిన నలుగురు సభ్యులను పరిపాలనలోకి తీసుకున్నారు.⁸ మొదటి సాధారణ ఎన్నికలు 1952 మార్చిలో జరిగాయి. వాటి తర్వాత బి. రామకృష్ణారావు నాయకత్వంలో మంత్రివర్గం ఏర్పడింది.⁸

1952 సెప్టెంబర్‌లో వరంగల్‌లో విద్యార్థులు రాష్ట్ర ఉద్యోగాల్లో నాన్-ముల్కీల (రాష్ట్రానికి స్థానికులు కానివారు) నియామకానికి వ్యతిరేకంగా ఉద్యమం ప్రారంభించారు.⁹ అది హైదరాబాద్, సికింద్రాబాద్‌లకు వ్యాపించింది. అక్కడ పోలీసు కాల్పుల్లో ఎనిమిది మంది చనిపోయారు.⁹ కాల్పులు సమర్థనీయమేనని ఒక న్యాయ విచారణ తేల్చింది.⁹

రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్, 1955

రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ 1955లో నివేదిక ఇచ్చింది. ఎస్. ఫజల్ అలీ, హెచ్. ఎన్. కుంజ్రు, కె. ఎం. పణిక్కర్ దాని సభ్యులు.¹⁰ హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని రాయచూరు, గుల్బర్గా అనే రెండు కన్నడ జిల్లాలు కొత్త కర్ణాటక రాష్ట్రానికి వెళ్లాలని అది అప్పటికే సిఫారసు చేసింది.¹⁰ భాష ప్రకారం హైదరాబాద్ రాష్ట్రాన్ని విడదీయాలనే ప్రజాభిప్రాయం “బలంగా, పట్టుదలగా” (“overwhelming and insistent”) ఉందని అది గుర్తించింది.¹⁰

తెలుగు ప్రాంతాల విషయంలో కమిషన్ వాదనకు రెండు వైపులనూ చెప్పింది.¹¹ విశాలాంధ్రకు అనుకూలంగా ఈ అంశాలను అది పేర్కొంది:¹¹

• సుమారు 32 మిలియన్ల (3.2 కోట్ల) జనాభా, పెద్ద ఎత్తున నీరు, విద్యుత్, ఖనిజ వనరులు ఉన్న రాష్ట్రం
• కృష్ణా, గోదావరి ప్రాజెక్టులపై ఒకే నియంత్రణ
• సిద్ధంగా ఉన్న రాజధానిగా హైదరాబాద్, దానితో ఆంధ్ర రాజధాని కోసం వెతుకులాట ముగుస్తుంది¹¹

తెలంగాణలోని భయాలను కూడా కమిషన్ నమోదు చేసింది:¹²

• ఆర్థికంగా బలహీనమైన ఆంధ్ర తెలంగాణకు స్థిరంగా వచ్చే ఆదాయాలను మింగేయవచ్చు
• కృష్ణా, గోదావరి నీటిపై దాని హక్కులను పట్టించుకోకపోవచ్చు
• చదువులో వెనుకబడిన దాని ప్రజలు “ముందున్న తీరప్రాంత ప్రజల చేతిలో మునిగిపోయి, దోపిడీకి గురి కావచ్చు”¹²

తెలంగాణకు ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో వాటా వంటి రక్షణలు ఇవ్వడానికి ఆంధ్ర నాయకులు సిద్ధంగా ఉన్నారు.¹³ కానీ కేంద్ర పర్యవేక్షణ లేకుండా అవి పనిచేస్తాయా అని కమిషన్ సందేహించింది.¹³

ప్రస్తుతానికి తెలంగాణ హైదరాబాద్ రాష్ట్రం అనే పేరుతో వేరే రాష్ట్రంగా ఉండాలని కమిషన్ తేల్చింది.¹⁴ సుమారు 1961లో జరుగుతాయనుకున్న సాధారణ ఎన్నికల తర్వాత అది ఆంధ్రతో కలవవచ్చు.¹⁴ అందుకు దాని శాసనసభ మూడింట రెండు వంతుల మెజారిటీతో విలీనానికి ఓటు వేయాలి.¹⁴ తెలంగాణలో ప్రజాభిప్రాయం విలీనానికి వ్యతిరేకంగా మారితే, అది వేరుగానే ఉంటుంది.¹⁴

ఆంధ్ర ప్రభుత్వం మళ్లీ మద్రాసు నగరం కావాలని కోరింది.¹⁵ కమిషన్ ఆ విషయం ఇప్పటికే తేలిపోయిందని భావించింది.¹⁵

1955 నవంబర్ 25న కర్నూలులో ఆంధ్ర శాసనసభ నివేదికపై చర్చించింది.¹⁶ ముఖ్యమంత్రి బి. గోపాలరెడ్డి ప్రభుత్వ తీర్మానాన్ని ప్రవేశపెట్టారు.¹⁶ 1961 వరకు ఆగకుండా తెలంగాణ, ఆంధ్రలను వెంటనే కలపాలని అది భారత ప్రభుత్వాన్ని కోరింది.¹⁶ ప్రభుత్వం, హైకోర్టు హైదరాబాద్‌లో ఉండాలని అది కోరింది.¹⁶

అదే తీర్మానం తెలంగాణకు ఈ హామీలు ఇచ్చింది:¹⁶

• దాని అభివృద్ధిని రాష్ట్రం ఒక ప్రత్యేక బాధ్యతగా (విధిగా) చూస్తుంది
• జనాభా నిష్పత్తిలో ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో, కళాశాలల్లో దానికి రిజర్వు చేసిన స్థానాలు ఉంటాయి
• దాని సాగునీటి వసతిని అభివృద్ధి చేస్తారు¹⁶

ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటు, 1956

వేరే హైదరాబాద్ రాష్ట్రం అనే కమిషన్ సూచనను ప్రభుత్వం స్వీకరించలేదు.¹⁷ 1956 ఫిబ్రవరి 20న న్యూఢిల్లీలోని హైదరాబాద్ గెస్ట్ హౌస్‌లో రెండు రాష్ట్రాల నాయకులు సమావేశమయ్యారు:¹⁷

• ఆంధ్ర తరఫున: బి. గోపాలరెడ్డి, సంజీవరెడ్డి, జి. లచ్చన్న, ఎ. సత్యనారాయణరాజు
• హైదరాబాద్ తరఫున: బి. రామకృష్ణారావు, కె. వి. రంగారెడ్డి, చెన్నారెడ్డి, జె. వి. నరసింగరావు¹⁷

ఒకే రాష్ట్రంలో తెలంగాణకు రక్షణల మీద వారు ఒప్పుకున్నారు. దీనికి “పెద్దమనుషుల ఒప్పందం” అనే పేరు వచ్చింది.¹⁷ దాని ఆధారంగా తయారైన ఒక నోట్‌ను 1956 ఆగస్టు 10న లోక్‌సభ ముందు ఉంచారు.¹⁷

1969లో ఒక కేంద్ర కమిటీ ఆ ఒప్పందం యొక్క ఒక పాఠాన్ని తిరిగి ప్రచురించింది.¹⁸ ఆ పాఠం ప్రకారం, ఒప్పందంలో ఇవి ఉన్నాయి:¹⁸

• శాసనసభలోని తెలంగాణ సభ్యులతో ఒక ప్రాంతీయ కమిటీ, అది అభివృద్ధి, స్థానిక ప్రభుత్వం, విద్య, వ్యవసాయ భూముల అమ్మకం, ఇతర విషయాలను చూస్తుంది
• ఐదు సంవత్సరాల పాటు కింది స్థాయి ఉద్యోగాల నియామకాలకు తెలంగాణను ఒక యూనిట్‌గా చూడటం
• ఐదు సంవత్సరాల పాటు పరిపాలనలో, కోర్టుల్లో ఉర్దూకు ఇప్పుడున్న స్థానం కొనసాగడం
• కొత్త రాష్ట్రం సాధారణ ఖర్చులను నిష్పత్తి ప్రకారం పంచుకోవడం, తెలంగాణ మిగతా ఆదాయాన్ని దాని అభివృద్ధికే ఉంచడం¹⁸

ఆంధ్రప్రదేశ్ 1956 నవంబర్ 1న ఏర్పడింది.² ఆ రోజు ఉదయం నీలం సంజీవరెడ్డి, ఆయన మంత్రులు పదవీ ప్రమాణం చేశారు.¹⁹ అదే రోజు హైదరాబాద్ నుండి రేడియో ప్రసంగంలో, తెలంగాణ ప్రాంతంలోని అల్పసంఖ్యాక వర్గాలకు, ఉద్యోగులకు ఎలాంటి కష్టమూ రాదని ఆయన హామీ ఇచ్చారు.¹⁹ నాయకులు చేసుకున్న ఒప్పందాన్ని అక్షరాలా అమలు చేస్తామని కూడా హామీ ఇచ్చారు.¹⁹ హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలంగాణ జిల్లాలను ఆంధ్ర రాష్ట్రంతో కలిపారు. హైదరాబాద్ నగరం రాజధాని అయింది.² ఆ జిల్లాలు హైదరాబాద్, మెదక్, మహబూబ్‌నగర్, నిజామాబాద్, వరంగల్, ఖమ్మం, నల్గొండ, కరీంనగర్, ఆదిలాబాద్లో ఎక్కువ భాగం. పొరుగు జిల్లాల నుండి మార్చిన కొన్ని తాలూకాలను కూడా కలిపారు.²

పోలీసు చరిత్ర ఈ సంఘటనను “జాతీయ ప్రాముఖ్యం ఉన్నది” అని, “చాలా కాలంగా కన్న కల” నెరవేరడం అని పిలుస్తుంది.² రెండు పరిపాలనలను కలపాల్సి వచ్చింది. రెండు వేర్వేరు పోలీసు వ్యవస్థలను కలపడానికి “తీవ్రమైన శాఖాపరమైన పని” జరిగిన కాలాన్ని పోలీసు చరిత్ర వర్ణిస్తుంది.²⁰

ఈ మార్పు గుర్తులు ఇతర అధికారిక రికార్డుల్లో కూడా కనిపిస్తాయి. 1956లో తెలంగాణ శాసనాల ఒక సంకలనం (కార్పస్) ప్రచురితమైంది. అది ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వాన్ని ప్రచురణకర్తగా పేర్కొంటుంది.²¹ దాని ముందుమాట హైదరాబాద్‌లో 1956 అక్టోబర్ 28 తేదీతో ఉంది. దానిపై బి. రామకృష్ణారావు ముఖ్యమంత్రిగా సంతకం చేశారు.²¹ ఆంధ్ర, హైదరాబాద్ రాష్ట్రాల తెలుగు జిల్లాల శాసనాలను ముందుమాట రెండు వేర్వేరు సముదాయాలుగా చూస్తుంది.²¹

సంపాదకుని ముందుమాట (ప్రిఫేస్) 1956 అక్టోబర్ 20 తేదీతో ఉంది.²¹ అది రామకృష్ణారావును హైదరాబాద్ ముఖ్యమంత్రిగా, కేరళకు కాబోయే గవర్నర్‌గా (తదుపరి గవర్నర్‌గా ఎంపికైనవారు) పేర్కొంటుంది.²¹

1950ల మధ్యలో రాసిన Epigraphia Indica (శాసనాల పత్రిక) వ్యాసాలు శ్రీకాకుళం, కర్నూలు, అనంతపురం జిల్లాల్లోని స్థలాలను “ఆంధ్ర రాష్ట్రంలోని” అని పేర్కొంటాయి.²² 1957–58 సంపుటం ఒక దొరికిన స్థలాన్ని ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని శ్రీకాకుళం జిల్లాలో ఉన్నట్లు చెబుతుంది.²² 1960 ఆగస్టులో మద్రాసు ప్రభుత్వం నదీ జలాల గురించి తన శాసనసభకు చెప్పింది. ఆంధ్ర నదీ జలాలను మద్రాసుకు తెచ్చే విషయంలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌తో ఇటీవల ఏ ఒప్పందమూ చేసుకోలేదని అది చెప్పింది.²³

వివాదంలో రక్షణలు, 1956–1974

1956 రక్షణలు చాలా కాలం వివాదాంశంగా మిగిలాయి. ఆధారాలు అధికారిక స్పందనలను నమోదు చేస్తాయి, ఉద్యమాలను కాదు.²⁴ ఈ భాగంలో ఎక్కువ భాగం భారత ప్రభుత్వం లోక్‌సభలో ఇచ్చిన జవాబులు, ప్రకటనల మీద ఆధారపడింది.²⁵²⁶

ప్రాంతీయ కమిటీ, నివాస నిబంధనలు, 1957–1969

1956లో ఒప్పుకున్న రక్షణల్లో ఒకటి తెలంగాణ ప్రాంతానికి ఒక ప్రాంతీయ కమిటీ.²⁵ పార్లమెంటు ఏడవ సవరణ ద్వారా రాజ్యాంగంలోని అధికరణ 371(1)లో దానికి ఏర్పాటు చేసింది.²⁵ ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రాంతీయ కమిటీ ఉత్తర్వు, 1958 1958 ఫిబ్రవరి 1న జారీ అయింది. ఆ రోజే కమిటీ ఏర్పడింది.²⁵

ఆ ఉత్తర్వు ప్రకారం, కమిటీ సక్రమంగా పనిచేసేలా చూడటం గవర్నర్ ప్రత్యేక బాధ్యత (ఆయనే స్వయంగా చూడాల్సిన విధి).²⁷ కమిటీ సొంత నియమాలు దాని కార్యకలాపాలను రహస్యమైనవిగా, గోప్యమైనవిగా చూశాయి.²⁵ ప్రాంతీయ బిల్లులపై దాని నివేదికలు శాసనసభకు వెళ్లేవి.²⁵

1956కు ముందు హైదరాబాద్ రాష్ట్రానికి సొంత నివాస నిబంధనలు ఉండేవి. అవే ముల్కీ నిబంధనలు.²⁶ వాటి ప్రకారం, ముల్కీ కాని వ్యక్తికి నిజాం అనుమతి లేకుండా ప్రభుత్వ ఉద్యోగం రాదు.²⁶ రాష్ట్రంలో కనీసం 15 సంవత్సరాలు నివసిస్తే ఒక వ్యక్తి ముల్కీ కావచ్చు.²⁶ 1948 తర్వాత కూడా ఈ నిబంధన అమలులో ఉంది.²⁶

1957లో పార్లమెంటు ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల (నివాస అర్హత) చట్టాన్ని (Public Employment (Requirement as to Residence) Act) ఆమోదించింది.²⁶ ఆ చట్టంలోని సెక్షన్ 2 ముల్కీ నిబంధనలను రద్దు చేసింది.²⁶ కొన్ని ఉద్యోగాలకు తెలంగాణలో నివాసం తప్పనిసరి చేసే నియమాలు చేసే అధికారాన్ని సెక్షన్ 3 కేంద్ర ప్రభుత్వానికి ఇచ్చింది.²⁶

ఆ నియమాల ప్రకారం, కింది స్థాయి ఉద్యోగాలకు, తహసీల్దార్ (తాలూకా అధిపతి) ఉద్యోగాలకు అభ్యర్థి తెలంగాణలో 15 సంవత్సరాలు నివసించి ఉండాలి.²⁶ పాత ముల్కీ నిబంధనలు అన్ని ఉద్యోగాలకూ వర్తించేవి.²⁶ ఆ చట్టం, దాని నియమాలు 1959లో ఐదు సంవత్సరాల కోసం అమలులోకి వచ్చాయి.²⁶ తర్వాత వాటిని రెండుసార్లు, 1974 మార్చి వరకు పొడిగించారు.²⁶

1969 మార్చి 17న కేంద్ర హోం శాఖ సహాయ మంత్రి ఆ చట్టాన్ని మరో ఐదు సంవత్సరాలు పొడిగించడానికి లోక్‌సభలో ఒక బిల్లు ప్రవేశపెట్టారు.²⁸ 1969 మార్చి 28న తెలంగాణ ప్రాంతానికి సంబంధించి సెక్షన్ 3ను, దాని నియమాలను సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేసింది.²⁶ ఆ కేసు ఎ. వి. ఎస్. నరసింహారావు, ఇతరులు వర్సెస్ ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం.²⁶

1969 తెలంగాణ ఉద్యమం

1969 జనవరి నాటికి రక్షణలను సక్రమంగా అమలు చేయాలని తెలంగాణ ప్రాంతంలో ఉద్యమం జరుగుతోంది.²⁵ 1969 జనవరి 19న ముఖ్యమంత్రి రాష్ట్ర శాసనసభలోని అన్ని పార్టీల నాయకులను ఒక సమావేశానికి పిలిచారు.²⁵ తెలంగాణలో కొన్ని ఉద్యోగాలను అక్కడ నివాసం (స్థిర నివాసం) ఉన్నవారికి రిజర్వు చేయడానికి వారు అంగీకరించారు.²⁵ తెలంగాణ మిగులు ఆదాయాన్ని దాని అభివృద్ధికే వాడటానికి కూడా అంగీకరించారు.²⁵ అదే ఒప్పందంలో, కొన్ని వర్గాలు లేవనెత్తిన ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్ర నినాదాన్ని వారు ఖండించారు.²⁵

అల్లర్లు సింగరేణి బొగ్గు గనులకు వ్యాపించాయి.²⁹ 1969 జనవరి 31న గోదావరిఖనిలో ఒక గుంపుపై పోలీసులు కాల్పులు జరిపారు.²⁹ 1969 ఫిబ్రవరి 4న రామకృష్ణాపూర్‌లో మళ్లీ కాల్పులు జరిపారు.²⁹ ఈ అల్లర్లు “తెలంగాణ రక్షణల ప్రశ్నపై” జరిగాయని ఒక మంత్రి లోక్‌సభకు చెప్పారు.²⁹

1969 మార్చి 8, 9 తేదీల్లో హైదరాబాద్‌లో తెలంగాణ ప్రజల సదస్సు జరిగింది.³⁰ ప్రత్యేక తెలంగాణ కోసం విద్యార్థుల కార్యాచరణ కమిటీ, ప్రజా సమితి దానిని ఏర్పాటు చేశాయి.³⁰ తెలంగాణకు రాష్ట్ర హోదా కోరుతూ అది ఒక తీర్మానం ఆమోదించింది.³⁰ హోం మంత్రిత్వ శాఖ ప్రకారం, ఏ జాతీయ పార్టీ అందులో పాల్గొనలేదు.³⁰

1969 ఏప్రిల్ 10న డాక్టర్ చెన్నారెడ్డితో సహా నలుగురు నాయకులు ప్రధానమంత్రిని ఆమె కోరిక మేరకు కలిశారు.³¹ అదే నెలలో తర్వాత ఆమె రాష్ట్రంలోని ఇతర నాయకులను కలిశారు.³¹ వారిలో కొండా లక్ష్మణ్ బాపూజీ, జె. వెంగళరావు, జి. లచ్చన్న ఉన్నారు.³¹

1969 ఏప్రిల్ 11న ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ లోక్‌సభలో తెలంగాణపై ఒక ప్రకటన చేశారు.³² ఆమె ఎనిమిది చర్యలను ప్రకటించారు. వాటిలో ఇవి ఉన్నాయి:³²

• తెలంగాణ మిగులు ఆదాయాన్ని లెక్కించడానికి సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి అధ్యక్షతన ఒక ఉన్నత స్థాయి కమిటీ
• ఆ ప్రాంత ప్రణాళికలను పర్యవేక్షించడానికి ముఖ్యమంత్రి అధ్యక్షతన తెలంగాణ అభివృద్ధి కమిటీ
• ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో తెలంగాణకు రాజ్యాంగంలో రక్షణలపై న్యాయ నిపుణుల (చట్ట నిపుణులు) కమిటీతో ఒక అధ్యయనం
• ప్రధానమంత్రికి, రాష్ట్ర నాయకులకు మధ్య ప్రతి ఆరు నెలలకు ఒకసారి సమీక్షా సమావేశాలు³²

“ప్రస్తుత ఉద్యమాన్ని” ముగించాలని ఆమె తెలంగాణ ప్రజలకు విజ్ఞప్తి చేశారు.³²

ఉద్యమం కొనసాగింది.³¹ కేంద్ర హోం మంత్రి 1969 జూన్ 7, 8 తేదీల్లో హైదరాబాద్‌ను సందర్శించారు.³³ తెలంగాణ ప్రజా సమితితో సహా అనేక బృందాలను ఆయన కలిశారు. అన్ని ఉద్యమాలనూ ఆపాలని కోరారు.³³ తెలంగాణ అభివృద్ధి కమిటీ మొదటిసారి 1969 జూన్ 26న సమావేశమైంది.³³

1969 జూలై చివరి నాటికి న్యాయ నిపుణుల కమిటీ తన నివేదికను పంపింది.³³ తెలంగాణ నుండి ఒక ఉప ముఖ్యమంత్రితో రాష్ట్ర మంత్రివర్గాన్ని పునర్వ్యవస్థీకరించారు.³³ తెలంగాణ నాన్-గెజిటెడ్ (కింది స్థాయి) అధికారులు తమ సమ్మెను విరమించారు.³³

1969లో భారత ప్రభుత్వం సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి జస్టిస్ వశిష్ఠ భార్గవ అధ్యక్షతన ఒక కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది.²⁴ 1956 నవంబర్ 1 నుండి తెలంగాణ మిగులు ఆదాయంలో దాని అభివృద్ధికి ఖర్చు చేయాల్సి ఉండి, ఖర్చు చేయనిది ఎంత అని తేల్చడం దాని పని.²⁴

ఈ కమిటీ రెండు సంఘటనల తర్వాత వచ్చింది:²⁴

• 1969 జనవరి 19న రాష్ట్రంలో అఖిలపక్ష ఒప్పందం
• 1969 ఏప్రిల్ 11న లోక్‌సభలో తెలంగాణపై ప్రధానమంత్రి ప్రకటన²⁴

కమిటీ రెండు ప్రాంతాల ప్రతినిధుల వాదనలు విన్నది.³⁴ పెద్దమనుషుల ఒప్పందమే విచారణకు ఆధారమని వారు అంగీకరించారు. కానీ దాని షరతులపై విభేదించారు.³⁴ ఆంధ్ర ప్రతినిధులు అసలు సమావేశ వివరాల్లోని (మినిట్స్) ఒక నిబంధనను ఉదహరించారు. పార్లమెంటు ముందు ఉంచిన నోట్‌లో ఈ నిబంధనను వదిలేశారు.³⁴ దాని ఆధారంగా, మిగులును ఐదు సంవత్సరాలకే, లేదా ఎక్కువలో ఎక్కువ పది సంవత్సరాలకే లెక్కించాలని వారు వాదించారు.³⁴

కమిటీ దీనిని తిరస్కరించింది. తన అభివృద్ధికి ప్రత్యేక శ్రద్ధ చూపాలనే షరతు మీదనే తెలంగాణ కలవడానికి ఒప్పుకుందని అది కారణం చెప్పింది.³⁴ అది 1969 అక్టోబర్ 25న నివేదిక ఇచ్చింది.³⁴

1956–57 నుండి 1967–68 వరకు తెలంగాణలో ఖర్చు చేయని మిగులు రూ. 2,834.31 లక్షలు అని కమిటీ లెక్కించింది.³⁵ ఈ డబ్బును తెలంగాణకు ఉంచడం ఒక్కటే ఆ ప్రాంతం ఆంధ్ర ప్రాంతంతో సమానంగా ఎదగడానికి సరిపోతుందా అని అది సందేహించింది.³⁶ అందుకే తెలంగాణ అభివృద్ధి వేగం పెరగడానికి సరిపడా నిధులు ఇవ్వాలని అది రాష్ట్ర ప్రభుత్వాన్ని కోరింది.³⁶

ముల్కీ తీర్పు, 1972–1973 ఉద్యమం

1972 అక్టోబర్ 3న సుప్రీంకోర్టు మరో తీర్పు ఇచ్చింది.²⁶ 1957 చట్టంలోని సెక్షన్ 2 కూడా తెలంగాణ ప్రాంతానికి చెల్లదని అది తీర్పు చెప్పింది.²⁶ కాబట్టి ముల్కీ నిబంధనల్లోని నివాస నియమం అక్కడ ఇంకా అమలులోనే ఉంది.²⁶ ఆ నిబంధనలు “గతం నుండి వర్తించేలా, ఏ పరిమితీ లేకుండా” మళ్లీ ప్రాణం పోసుకున్నాయని హోం మంత్రి తర్వాత లోక్‌సభకు చెప్పారు.³⁷

ఇప్పుడు రెండు ప్రాంతాలు వ్యతిరేక డిమాండ్లు చేశాయి.²⁶ అన్ని ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలకూ 15 సంవత్సరాల నివాస నియమం కావాలని తెలంగాణ కోరింది.²⁶ అంతకుముందున్న, పరిమితమైన రక్షణలు మాత్రమే కొనసాగాలని ఆంధ్ర ప్రాంతం కోరింది.²⁶

1972 అక్టోబర్ 25న ఆంధ్ర ప్రాంతంలో ముల్కీ నిబంధనలకు వ్యతిరేకంగా ఉద్యమం ప్రారంభమైంది.³⁸ రైల్వే మంత్రి ప్రకారం, మొదట విద్యార్థులు స్టేషన్లలో రైళ్లను ఆపారు. ఇది ముఖ్యంగా విజయవాడ రైల్వే డివిజన్‌లో జరిగింది.³⁸ 1972 నవంబర్ 21న గుంపులు తెనాలి, ఒంగోలు, ఆదోని స్టేషన్లపై దాడి చేశాయి.³⁸ అక్కడ పోలీసులు కాల్పులు జరిపారు. కొంతమంది చనిపోయారు.³⁸

రాష్ట్ర నాయకులు తమలో తాము ఒక అంగీకారానికి రాలేకపోయారు.³⁹ 1972 నవంబర్ 27న ప్రధానమంత్రి లోక్‌సభలో కేంద్రం నిర్ణయాలను ప్రకటించారు.³⁹ హోం మంత్రిత్వ శాఖ తర్వాత వాటిని ఐదు సూత్రాల పథకం అని పిలిచింది.⁴⁰ అవి ఇవి:³⁹

• ముల్కీ నివాస నియమం తెలంగాణలో నాన్-గెజిటెడ్ ఉద్యోగాలకు, తహసీల్దార్, సివిల్ అసిస్టెంట్ సర్జన్, జూనియర్ ఇంజనీర్ ఉద్యోగాలకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది
• ఈ రక్షణలు 1980 డిసెంబర్‌లో ముగుస్తాయి, హైదరాబాద్, సికింద్రాబాద్‌లలో 1977 డిసెంబర్‌లో ముగుస్తాయి
• మొదటి లేదా రెండవ గెజిటెడ్ స్థాయి వరకు ఉద్యోగ కేడర్లను ప్రాంతాల వారీగా విభజిస్తారు
• జంట నగరాల కళాశాలల్లో తెలంగాణ విద్యార్థుల స్థానాలు కొనసాగుతాయి
• హైదరాబాద్, సికింద్రాబాద్‌లకు కలిపి ఒకే పోలీసు దళం ఉంటుంది³⁹

1972 డిసెంబర్ 21న లోక్‌సభ ముల్కీ నిబంధనల బిల్లును 233 ఓట్లకు 40 ఓట్లతో ఆమోదించింది.⁴¹ హోం మంత్రిత్వ శాఖ ప్రకారం, ఆ తర్వాత ఉద్యమం పెరిగింది. ఇది ముఖ్యంగా ఆంధ్ర ప్రాంతంలో జరిగింది.⁴⁰

1973 జనవరి 17న ముఖ్యమంత్రి పి. వి. నరసింహారావు తన మంత్రిమండలితో సహా రాజీనామా చేశారని గవర్నర్ నివేదించారు.⁴⁰ మరే పార్టీ ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయలేదని గవర్నర్ గుర్తించారు.⁴⁰ 1973 జనవరి 18న అధికరణ 356 కింద (రాష్ట్రపతి పాలన) రాష్ట్రపతి రాష్ట్ర ప్రభుత్వాన్ని చేపట్టారు.⁴⁰ శాసనసభను రద్దు చేయలేదు, సస్పెన్షన్‌లో ఉంచారు.⁴⁰

ఆరు సూత్రాల పథకం, అధికరణ 371డి, 1973–1974

1973లో మరో పరిష్కారం వచ్చింది.⁴² 1974 ఏప్రిల్‌లో తమిళనాడు శాసనసభ రాజ్యాంగ (ముప్పై రెండవ సవరణ) బిల్లును ధృవీకరించింది. దానిని ప్రవేశపెట్టిన మంత్రి దాని నేపథ్యాన్ని క్లుప్తంగా చెప్పారు.⁴² 1957లో పార్లమెంటు తెలంగాణలో కొన్ని ఉద్యోగాలను స్థానికులకు రిజర్వు చేస్తూ ఒక చట్టం చేసింది.⁴² దానిలోని కొన్ని నిబంధనలను సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేసింది.⁴² రక్షణల అమలు కొన్నిసార్లు తెలంగాణలో, కొన్నిసార్లు ఇతర ప్రాంతాల్లో అసంతృప్తికి కారణమైంది.⁴²

1973 సెప్టెంబర్ 21న ఆంధ్రప్రదేశ్ నాయకులు ఆరు సూత్రాల పథకం అనే దానికి అంగీకరించారు.⁴² రాష్ట్రమంతటా సమతుల్య అభివృద్ధి, విద్యలో, ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో సమాన అవకాశాలు దాని లక్ష్యం.⁴²

ఈ పథకం కేంద్ర ప్రభుత్వంతో జరిగిన చర్చల నుండి వచ్చింది.⁴³ ప్రత్యేక తెలంగాణ కోసం కాంగ్రెస్ ఫోరం నాయకులు ఆ చర్చల్లో పాల్గొన్నారు.⁴³ రాష్ట్రంలోని కొందరు నాయకులు 1973 అక్టోబర్ 22 నాటి ఒక ప్రకటనలో పథకాన్ని మరింత వివరించారు.³⁷

హోం మంత్రి ప్రకారం, పథకం నాలుగు ఆలోచనల మీద ఆధారపడింది:³⁷

• తెలంగాణలోనే కాకుండా, రాష్ట్రంలోని అన్ని ప్రాంతాల్లోని వెనుకబడిన ప్రాంతాల వేగవంతమైన అభివృద్ధి
• రాష్ట్రమంతటా ఒకే ప్రాతిపదికన కళాశాలల ప్రవేశాల్లో స్థానిక అభ్యర్థులకు ప్రాధాన్యం, హైదరాబాద్‌లో ఒక కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయం
• మళ్లీ రాష్ట్రమంతటా ఒకే ప్రాతిపదికన కొన్ని కింది స్థాయి ఉద్యోగాల్లో స్థానిక అభ్యర్థులకు ప్రాధాన్యం
• ప్రభుత్వ ఉద్యోగ వివాదాల కోసం ఒక పరిపాలనా ట్రైబ్యునల్³⁷

1973 డిసెంబర్ 10న రాష్ట్రపతి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో రాష్ట్రపతి పాలనను ఎత్తివేశారు.⁴⁴ కొత్త మంత్రివర్గం ఏర్పడి, పథకాన్ని ఆమోదించింది.³⁷ జె. వెంగళరావు 1973 నుండి 1978 వరకు ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నారు.⁴⁵

1973 డిసెంబర్ 18న లోక్‌సభ సవరణ బిల్లును 311 ఓట్లకు 8 ఓట్లతో ఆమోదించింది.³⁷ అక్కడ దానిని రాజ్యాంగ (ముప్పై మూడవ సవరణ) బిల్లు అని పిలిచారు.³⁷ అదే రోజు సభ ముల్కీ నిబంధనల (రద్దు) బిల్లును కూడా ఆమోదించింది.³⁷

పథకాన్ని అమలు చేయడానికి ఈ సవరణ రాజ్యాంగంలో 371డి, 371ఇ అధికరణలను చేర్చింది.⁴² ఉద్యోగ వివాదాల కోసం ఒక పరిపాలనా ట్రైబ్యునల్‌ను, రాష్ట్రానికి ఒక కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయాన్ని అది ఏర్పాటు చేసింది.⁴² ప్రాంతీయ కమిటీని రద్దు చేయాలని పథకం చెప్పింది. కాబట్టి ఆ కమిటీకి ఆధారమైన అధికరణ 371లోని నిబంధనను తొలగించారు.⁴²

మళ్లీ వచ్చిన డిమాండ్, శ్రీకృష్ణ కమిటీ, 2004–2013

ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్రం డిమాండ్ మళ్లీ ముందుకు వచ్చింది.⁴⁶ 2004 జూలై 13న దానికోసం నిరంతర డిమాండ్ ఉందని హోం మంత్రిత్వ శాఖ లోక్‌సభకు చెప్పింది.⁴⁶ అనేక బృందాల నుండి దానికి విజ్ఞప్తులు వచ్చాయి:⁴⁶

• తెలంగాణ అధ్యయన వేదిక (Telangana Study Forum)
• తెలంగాణ కాంగ్రెస్ నాయకులు
• ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ అధ్యాపకుల సంఘం
• తెలంగాణ ప్రజా పార్టీ, ఇంకా ఇతరులు⁴⁶

సంబంధిత పార్టీలన్నిటి మధ్య ఏకాభిప్రాయం వస్తే కేంద్ర ప్రభుత్వం పరిశీలిస్తుందని మంత్రిత్వ శాఖ చెప్పింది.⁴⁶

2009 డిసెంబర్ 10న ఆర్థిక మంత్రి ప్రణబ్ ముఖర్జీ లోక్‌సభలో తెలంగాణపై మాట్లాడారు.⁴⁷ ముందు రోజు రాత్రి చాలా పొద్దుపోయాక ఒక నిర్ణయం తీసుకున్నారని, దానిని హోం మంత్రి ప్రకటించారని ఆయన చెప్పారు.⁴⁷ కొత్త రాష్ట్రం ఏర్పాటుకు అవసరమైన అన్ని విధానాలనూ పాటిస్తామని ఆయన హామీ ఇచ్చారు.⁴⁷ చంద్రశేఖర్ రావు తన నిరాహార దీక్షను విరమించారని కూడా ఆయన చెప్పారు.⁴⁷

2010 ఫిబ్రవరిలో భారత ప్రభుత్వం విశ్రాంత న్యాయమూర్తి జస్టిస్ బి. ఎన్. శ్రీకృష్ణ అధ్యక్షతన ఐదుగురు సభ్యుల కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది.⁴⁸ ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని అన్ని పార్టీలను, బృందాలను సంప్రదించడం దాని పని.⁴⁸ ప్రత్యేక రాష్ట్రం డిమాండ్‌ను, రాష్ట్రాన్ని ఐక్యంగా ఉంచాలనే డిమాండ్‌ను రెండింటినీ అది పరిశీలించాలి.⁴⁸ అది 2010 డిసెంబర్ 30న తన నివేదికను సమర్పించింది.⁴⁸⁴⁹

నివేదిక ఆరు సాధ్యమైన మార్గాలను పేర్కొందని హోం మంత్రి తర్వాత లోక్‌సభకు చెప్పారు:⁴⁸

• రాష్ట్రాన్ని ఉన్నట్లుగానే ఉంచడం
• సీమాంధ్ర, తెలంగాణలుగా విభజించడం, హైదరాబాద్‌ను కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా చేయడం
• రాయల-తెలంగాణ, తీరాంధ్రలుగా విభజించడం, హైదరాబాద్‌ను రాయల-తెలంగాణలో ఉంచడం
• సీమాంధ్ర, తెలంగాణలుగా విభజించడం, విస్తరించిన హైదరాబాద్‌ను కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా చేయడం
• ఇప్పుడున్న సరిహద్దుల ప్రకారం విభజించడం, హైదరాబాద్‌ను తెలంగాణ రాజధానిగా, సీమాంధ్రకు కొత్త రాజధానితో
• చట్టం ద్వారా అధికారాలు ఇచ్చిన తెలంగాణ ప్రాంతీయ మండలితో రాష్ట్రాన్ని ఐక్యంగా ఉంచడం⁴⁸

2011 జనవరి 6న హోం మంత్రి రాష్ట్ర శాసనసభలోని ప్రధాన పార్టీలను కలిశారు.⁴⁸ నివేదికను అధ్యయనం చేసి ఒక అభిప్రాయానికి రావాలని ఆయన వారిని కోరారు.⁴⁸ ఈ చర్చలు ఇంకా జరుగుతున్నాయని 2011 ఆగస్టులో ఆయన చెప్పారు.⁴⁸

విభజన, 2014

హోం మంత్రి సుశీల్‌కుమార్ షిండే 2014 ఫిబ్రవరి 13న లోక్‌సభలో ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ బిల్లును ప్రవేశపెట్టారు.⁵⁰ 2014 ఫిబ్రవరి 18న లోక్‌సభ ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ బిల్లును ఆమోదించింది.⁵¹ చర్చ సమయంలో పదే పదే అంతరాయాలు, వాయిదాలు జరిగాయి.⁵¹ హోం మంత్రి సుశీల్‌కుమార్ షిండే బిల్లును ప్రతిపాదించారు.⁵² ప్రత్యేక తెలంగాణ ఉద్యమానికి “సుదీర్ఘమైన, ఎన్నో ఒడిదొడుకులున్న చరిత్ర” (“a long and chequered history”) ఉందని ఆయన సభకు చెప్పారు.⁵²

ప్రత్యేక రాష్ట్రాల ఉద్యమాలు 1960ల చివర్లో, 1970ల ప్రారంభంలో తెలంగాణలోనూ, మిగతా ఆంధ్రలోనూ తారస్థాయికి చేరాయని ఆయన చెప్పారు.⁵² ఒప్పందాలు వాటిని అప్పటికి పరిష్కరించాయి. కానీ ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో ఈ ఆశలు మళ్లీ పెరిగాయని ఆయన చెప్పారు.⁵²

చర్చ రెండు వైపులనూ నమోదు చేస్తుంది.⁵³ 1956 రక్షణలను పాటించలేదని తెలంగాణ సభ్యులు చెప్పారు. రాష్ట్ర హోదా కోసం సుదీర్ఘ పోరాటం గురించి మాట్లాడారు.⁵³ విభజన రాష్ట్రాల భాషా ప్రాతిపదికను బలహీనపరుస్తుందని తీరాంధ్ర, రాయలసీమ సభ్యులు వాదించారు.⁵³ ఒకే నగరం రెండు రాష్ట్రాలకు రాజధాని ఎలా అవుతుందని, మిగిలే రాష్ట్రానికి ఏ పరిహారం వస్తుందని వారు అడిగారు.⁵³

2014 ఫిబ్రవరి 20న రాజ్యసభ ఏ మార్పూ లేకుండా బిల్లుకు అంగీకరించింది.⁵⁴

ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014కు 2014 మార్చి 1న రాష్ట్రపతి ఆమోదం లభించింది.³ ఈ జిల్లాలతో అది కొత్త తెలంగాణ రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేసింది: ఆదిలాబాద్, కరీంనగర్, మెదక్, నిజామాబాద్, వరంగల్, రంగారెడ్డి, నల్గొండ, మహబూబ్‌నగర్, ఖమ్మం (కొన్ని గ్రామాలు తప్ప), హైదరాబాద్.³ మిగిలిన జిల్లాలు ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంగా ఉన్నాయి. తర్వాత ప్రకటించే ఒక “నిర్ణీత దినం” (“appointed day”) నుండి ఈ మార్పు అమలులోకి వస్తుంది.³

నిర్ణీత దినం 2014 జూన్ 2.⁵⁵ దానికి కొద్ది ముందు, 2014 మే 29 నాటి ఒక ఆర్డినెన్స్ చట్టంలో పేర్కొన్న సరిహద్దులను మార్చింది.⁵⁵ పోలవరం సాగునీటి ప్రాజెక్టుకు అవసరమైన ఖమ్మం జిల్లాలోని మండలాలను (జిల్లాలోని ఉపవిభాగాలు) అది ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు మార్చింది.⁵⁵ భద్రాచలం పట్టణం తెలంగాణలోనే ఉంది.⁵⁵

పది సంవత్సరాల వరకు హైదరాబాద్ రెండు రాష్ట్రాలకూ ఉమ్మడి రాజధాని.⁵⁶ ఆ తర్వాత అది తెలంగాణ రాజధాని అవుతుంది, ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు కొత్త రాజధాని వస్తుంది.⁵⁶ దాని కోసం స్థలాలను ఒక నిపుణుల కమిటీ అధ్యయనం చేయాలి.⁵⁶

చట్టం ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు 25 లోక్‌సభ స్థానాలు, 175 శాసనసభ స్థానాలు ఇచ్చింది.⁵⁷ తెలంగాణకు 17 లోక్‌సభ స్థానాలు, 119 శాసనసభ స్థానాలు ఇచ్చింది.⁵⁷ విభజనతో 1956 నుండి ఉన్న ఒకే రాష్ట్రం ముగిసింది. ఈ సైట్ కథనం కూడా అక్కడే ముగుస్తుంది.

Footnotes

1. “Prime Minister’s Statement on Andhra”, 25 March 1953, printed in Madras Legislative Assembly Debates, 2 April 1953, appendix, pp. 823–825 (archive.org↗ (opens in a new tab)); The History of the Andhra Pradesh Police (1861–1961) (1961), pp. 249–250 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

2. History of the Andhra Pradesh Police (1961), p. 260 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

3. The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014), ss. 2–4, pp. 1–2 (Gazette copy↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

4. “Prime Minister’s Statement on Andhra”, 25 March 1953, printed in Madras Legislative Assembly Debates, 2 April 1953, appendix, pp. 822–826 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

5. History of the Andhra Pradesh Police (1961), pp. 251–252 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

6. History of the Andhra Pradesh Police (1961), p. 254 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

7. History of the Andhra Pradesh Police (1961), p. 257 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

8. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (1956), p. 234 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

9. History of the Andhra Pradesh Police (1961), p. 114 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

10. Report of the States Reorganisation Commission (1955), pp. 101–102 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

11. Report of the States Reorganisation Commission (1955), p. 104 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

12. Report of the States Reorganisation Commission (1955), p. 105 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

13. Report of the States Reorganisation Commission (1955), pp. 106–107 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

14. Report of the States Reorganisation Commission (1955), pp. 107–108 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

15. Report of the States Reorganisation Commission (1955), p. 111 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

16. Andhra Legislative Assembly Debates, 25 November 1955, pp. 1–2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

17. Report of the Committee on Telangana Surpluses (1969), p. 5 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

18. Report of the Committee on Telangana Surpluses (1969), Annexure B, pp. 34–35 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

19. Andhra Pradesh (Telugu monthly of the Andhra Pradesh Information and Public Relations Department), Vol. 1, No. 1 (November–December 1956), p. 16 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

20. History of the Andhra Pradesh Police (1961), pp. 262–263 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

21. P. Sreenivasachar (ed.), A Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts of Andhra Pradesh, Part III (1956), title page, foreword and preface (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

22. A. S. Gadre, “Brahmi Inscription from Salihundam”, Epigraphia Indica XXXI (1955–56), p. 88 (archive.org↗ (opens in a new tab)); Epigraphia Indica XXXI (1955–56), PDF pp. 168, 407 (archive.org↗ (opens in a new tab)); Epigraphia Indica XXXII (1957–58), p. 201 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

23. Madras Legislative Assembly: Questions and Answers, 8 August 1960, p. 21 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

24. Report of the Committee on Telangana Surpluses (1969), resolution, p. (i), and p. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

25. Lok Sabha Debates, 14 March 1969, written answers to Unstarred Questions 3193 and 3194, cols. 196–198 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹

26. Lok Sabha Debates, 21 November 1972, calling attention on the Supreme Court judgment on the Mulki Rules, statement of the Minister of State for Home Affairs, cols. 199–201 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷ ↩¹⁸ ↩¹⁹ ↩²⁰

27. Lok Sabha Debates, 11 April 1969, written answer to Unstarred Question 6094, cols. 42–44 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

28. Lok Sabha Debates, 17 March 1969, “Public Employment (Requirement as to Residence) Amendment Bill”, cols. 201–203 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

29. Lok Sabha Debates, 17 March 1969, written answer to Unstarred Question 3315, cols. 121–122 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

30. Lok Sabha Debates, 25 April 1969, written answer to Unstarred Question 7668, cols. 131–132 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

31. Lok Sabha Debates, 25 July 1969, written answer to Starred Question 128, cols. 33–34 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

32. Lok Sabha Debates, 11 April 1969, “Statement re: Telengana” by the Prime Minister, cols. 328–332 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

33. Lok Sabha Debates, 25 July 1969, written answer to Unstarred Question 914, cols. 158–161 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

34. Report of the Committee on Telangana Surpluses (1969), pp. 4–6, 31 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

35. Report of the Committee on Telangana Surpluses (1969), p. 27 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

36. Report of the Committee on Telangana Surpluses (1969), p. 29 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

37. Lok Sabha Debates, 18 December 1973, “Constitution (Thirty-third Amendment) Bill and Mulki Rules (Repeal) Bill”, speech of the Home Minister, cols. 213–219 (archive.org↗ (opens in a new tab)), and the motions to pass the two Bills, cols. 367–378. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

38. Lok Sabha Debates, 24 November 1972, calling attention on damage to railway property by anti-Mulki Rules agitators, statement of the Minister of Railways, cols. 207–208 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

39. Lok Sabha Debates, 27 November 1972, “Statement re. Mulki Rules” by the Prime Minister, cols. 248–251 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

40. Lok Sabha Debates, 28 February 1973, statutory resolution on the Proclamation in relation to Andhra Pradesh, speech of the Minister of State for Home Affairs, cols. 230–233 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

41. Lok Sabha Debates, 21 December 1972, “Mulki Rules Bill”, motion to pass and division, cols. 347–355 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

42. Tamil Nadu Legislative Assembly Debates, 11 April 1974, pp. 384–386 (in Tamil) (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

43. Lok Sabha Debates, 14 November 1973, written answer to Unstarred Question 533, cols. 138–140 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

44. Lok Sabha Debates, 10 December 1973, “Revocation of Proclamation in relation to the State of Andhra Pradesh”, col. 335 (archive.org↗ (opens in a new tab)). The printed text dates the Proclamation “10th December, 1972”, a slip for 1973: it was published in the Gazette of India of 10 December 1973. ↩

45. Lok Sabha Debates, 25 October 1999, obituary references, PDF pp. 2–3 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

46. Lok Sabha, Unstarred Question 861, “Creation of Separate Telangana State”, answered 13 July 2004 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

47. Lok Sabha Debates, 10 December 2009, “Regarding initiative taken by the Central Government to facilitate the creation of a separate state of Telengana”, PDF p. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

48. Lok Sabha Debates, 5 August 2011, calling attention on the delay in the creation of Telangana State, statement of the Home Minister, PDF p. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). The online text of this statement leaves out the word “Telangana” wherever it should occur (for example, “the demand for a separate State of as well as …”). The list above supplies it. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

49. Lok Sabha, Unstarred Question 2494, “Srikrishna Committee on Telengana”, answered 16 August 2011 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

50. Lok Sabha Debates, 13 February 2014, “Introduction of the Andhra Pradesh Reorganisation Bill, 2014”, PDF p. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

51. Lok Sabha Debates, 18 February 2014, “Discussion on the Andhra Pradesh Reorganisation Bill, 2014”, PDF pp. 1–2, 74 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

52. Lok Sabha Debates, 18 February 2014, PDF p. 2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

53. Lok Sabha Debates, 18 February 2014, PDF pp. 6, 8, 12 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

54. Lok Sabha Debates, 21 February 2014, message from the Rajya Sabha on the Andhra Pradesh Reorganisation Bill, 2014, PDF p. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

55. Lok Sabha Debates, 8 July 2014, explanatory statement on the Andhra Pradesh Reorganisation (Amendment) Ordinance, 2014, PDF p. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

56. Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014, ss. 5–6, pp. 2–3 (Gazette copy↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

57. Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014, ss. 14, 17, p. 4 (Gazette copy↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²