తెలుగు చరిత్రTelugu History

తెలంగాణ, జై ఆంధ్ర ఉద్యమాలు, 1969–1973

నాలుగేళ్లలోపే రెండు పెద్ద ప్రజా ఉద్యమాలు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ను కుదిపేశాయి. 1969లో తెలంగాణ విద్యార్థులు, ఉద్యోగులు మొదట 1956 రక్షణలు అమలు చేయాలని, తర్వాత ప్రత్యేక రాష్ట్రం కావాలని ఉద్యమించారు. 1972–73లో సుప్రీంకోర్టు ముల్కీ నిబంధనలను సమర్థించిన తర్వాత, ఆంధ్ర ప్రాంత ప్రజలు 'జై ఆంధ్ర' ఉద్యమంలో ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోరారు. వేర్వేరు ప్రాంతాల నుంచి రాసిన రెండు తెలుగు చరిత్ర గ్రంథాల ఆధారంగా, ప్రభుత్వ ప్రకటనలతో కలిపి ఈ పేజీ రెండు కథలనూ చెబుతుంది. 1973 ఆరు సూత్రాల పథకంతో ముగుస్తుంది.

1969 నుంచి 1973 మధ్య రెండు ఉద్యమాలు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ను దాదాపు చీల్చేశాయి.1 మొదటిది 1969లో తెలంగాణలో మొదలైంది. 1956 నాటి హామీలు ఉల్లంఘనకు గురయ్యాయని అక్కడ చాలామంది భావించారు.12 రెండోది 1972–73 నాటి జై ఆంధ్ర ఉద్యమం.3 తెలంగాణలో ఉద్యోగాలపై వచ్చిన కోర్టు తీర్పు తర్వాత అది ఆంధ్ర ప్రాంతంలో మొదలైంది.3

పార్లమెంటులో ప్రభుత్వం ఈ రెండింటి గురించి చేసిన ప్రకటనలు ఆంధ్ర రాష్ట్రం, ఆంధ్రప్రదేశ్ పేజీలో ఉన్నాయి. క్షేత్రస్థాయిలో ఏం జరిగిందో ఈ పేజీ చెబుతుంది.12

ఆధారాల గురించి. ఈ పేజీ పేరున్న రచయితలు రాసిన రెండు తెలుగు చరిత్ర గ్రంథాల మీద ఆధారపడింది: ఆధునిక ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్రను వివరించే పి. రఘునాథరావు ఆధునిక ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర (1997), తెలంగాణ చరిత్రను వివరించే జి. వెంకటరామారావు తెలంగాణ చరిత్ర (2014).12 ఒకరి అభిప్రాయాలను మరొకరు పంచుకోరు. అందుకే ఎవరు ఏమన్నారో ఇక్కడ స్పష్టంగా చెప్పాం.

తెలంగాణలో అసంతృప్తి ఎందుకు

1956 రక్షణల మీదే గొడవ మొదలైందని ఇద్దరు రచయితలూ అంగీకరిస్తారు.12 ఆంధ్ర నాయకులు పెద్దమనుషుల ఒప్పందాన్ని ఉల్లంఘించారని తెలంగాణ ప్రజలు భావించారని రఘునాథరావు రాశారు.1 వారి ఇబ్బందుల్లో కొన్ని నిజమైనవే అయినా చాలావరకు ఊహాజనితాలని, ఆ అనుమానాలు తీర్చడానికి ఆంధ్ర నాయకులు ఏ ప్రయత్నమూ చేయలేదని ఆయన చెబుతారు.1

మొదటి ముఖ్యమంత్రి నీలం సంజీవరెడ్డి తెలంగాణకు ఉప ముఖ్యమంత్రి పదవి ఇవ్వలేదని ఇద్దరూ రాశారు.12 ఆ పదవిని ఆయన పనికిరాని “ఆరో వేలు”తో పోల్చారని వారు చెబుతారు.12 ఒప్పందం అమలును చూడాల్సిన ప్రాంతీయ సంఘం పేరుకు మాత్రమే మిగిలిందని వెంకటరామారావు జోడిస్తారు.2

వెంకటరామారావు ఉద్యోగుల సమస్యనే కథకు కేంద్రంగా చూపిస్తారు.2 పదిహేనేళ్లు గడిచినా సీనియారిటీ జాబితాలు తయారు కాలేదని, తెలంగాణ నిధులు ఆంధ్రకు మళ్లాయనే నమ్మకం బలపడిందని ఆయన రాశారు.4 కోస్తా నుంచి చాలామంది హైదరాబాద్‌కు వలస వచ్చారని రఘునాథరావు అంటారు.1 అర్హులైన స్థానిక అభ్యర్థులు లేకపోవడంతో తెలంగాణలోని చాలా ఉద్యోగాల్లో ఆంధ్రవారిని నియమించారని కూడా ఆయన చెబుతారు.5

1968 జూలై 10న తెలంగాణ ప్రజలు “తెలంగాణ పరిరక్షణ దినం” పాటించారు.1 తెలంగాణలో కొన్ని ఉద్యోగాలను స్థానికులకు కేటాయించిన చట్టాన్ని 1969లో సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేసిన తీర్పును కూడా వెంకటరామారావు గుర్తుచేస్తారు.2 ఆ రక్షణలను తిరిగి పొందడానికే తెలంగాణవారు ప్రత్యేక రాష్ట్రం కోరారని ఆయన రాశారు.2

1969 ఉద్యమం

1969 జనవరిలో ఖమ్మంలో ఒక విద్యార్థి నిరాహార దీక్ష మొదలుపెట్టాడు.54 ఇది తెలంగాణ ప్రజల అసంతృప్తికి “ఆజ్యం పోసింది” అని, విద్యార్థులంతా ఉద్యమం వైపు నడిచారని రఘునాథరావు రాశారు.5 ఒక వర్గం విద్యార్థులు హామీలు అమలు చేయాలని కోరితే, మరో వర్గం ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్రం కావాలంది.5 వేర్పాటు కోరిన విద్యార్థుల నాయకుడు వైద్య విద్యార్థి మల్లికార్జున్ అని వెంకటరామారావు పేర్కొంటారు.4

ముఖ్యమంత్రి కె. బ్రహ్మానందరెడ్డి 1969 జనవరి 18, 19 తేదీల్లో అఖిలపక్ష సమావేశం జరిపారు.5 తెలంగాణకు కేటాయించిన ఉద్యోగాల్లోని ఆంధ్ర ఉద్యోగులను వెనక్కి పంపాలని, తెలంగాణ మిగులు ఆదాయాన్ని లెక్కించడానికి ఒక అధికారిని నియమించాలని అది నిర్ణయించింది.56 లెక్కలు తీస్తే తెలంగాణలో 4,500 మంది గైర్ ముల్కీలు (స్థానికులు కానివారు) పనిచేస్తున్నట్టు తేలిందని వెంకటరామారావు రాశారు.7 వారిని తరలించడానికి సుప్రీంకోర్టు అడ్డు రావడంతో ముఖ్యమంత్రి తెలంగాణ కోసం కొత్తగా 2,000 ఉద్యోగాలు సృష్టించారు.7

ఈ హామీలతో ఉద్యమం ఆగలేదు:68

  • 1969 జనవరి 20న హైదరాబాద్‌లో విద్యార్థులపై పోలీసులు కాల్పులు జరిపారు; నిరసనలు మరింత పెరిగాయి
  • జనవరి 22న తెలంగాణ అంతటా ఉద్యమం హింసాత్మకమై రైల్వేలకు, ప్రభుత్వ ఆస్తులకు నష్టం జరిగింది
  • నల్లగొండలో ఒక ఆంధ్ర ఉద్యోగిని ఆందోళనకారులు తగలబెట్టారనే వదంతితో ఆంధ్ర ప్రాంతంలో పోటీ ఆందోళన మొదలైంది
  • ప్రత్యేక రాష్ట్రం వచ్చేవరకు తరగతులకు వెళ్లవద్దని మార్చి 9న విద్యార్థి కార్యాచరణ కమిటీ తెలంగాణ విద్యార్థులకు పిలుపునిచ్చింది
  • మాజీ ఉప ముఖ్యమంత్రి కె. వి. రంగారెడ్డి విద్యార్థులతో చేతులు కలిపారు68

1969 ఏప్రిల్ 11న ప్రధానమంత్రి పార్లమెంటులో ఎనిమిది అంశాల పథకాన్ని ప్రకటించారు.98 అది అసంతృప్త కాంగ్రెస్ సభ్యులను, ఇతర పార్టీలను సంతృప్తిపరచలేదని రఘునాథరావు రాశారు.8 ఆ తర్వాత ఉద్యమం విద్యార్థుల చేతుల నుంచి రాజకీయ నాయకుల చేతుల్లోకి వెళ్లింది.8 వారు తెలంగాణ ప్రజాసమితిని ఏర్పాటు చేశారు.8

ప్రజాసమితి

ఎ. మదన్‌మోహన్ కన్వీనర్‌గా ఏర్పడిన “పీపుల్స్ కన్వెన్షన్” నుంచే ప్రజాసమితి పుట్టిందని వెంకటరామారావు రాశారు.10 డా. ఎం. చెన్నారెడ్డి దాని అధ్యక్షుడయ్యాక ఉద్యమానికి బలం పెరిగింది.10 1969 ఆగస్టు 27న జరిగిన హైదరాబాద్ కార్పొరేషన్ ఎన్నికల్లో ప్రత్యేక రాష్ట్రాన్ని సమర్థించేవారే మేయర్, డిప్యూటీ మేయర్ పదవులు గెలుచుకున్నారు.10

అత్యంత కష్టమైన వారాలను రఘునాథరావు ఇలా వివరిస్తారు:83

  • 1969 మే 1న “తెలంగాణ కోర్కెల దినం” నాడు హింస చెలరేగి, పోలీసు కాల్పులు జరిగాయి
  • ప్రధానమంత్రి పదిహేను మంది ప్రజాసమితి నాయకులను ఢిల్లీకి ఆహ్వానించారు; ప్రత్యేక రాష్ట్రం లేకుండా చర్చలు అనవసరమని పదమూడు మంది తిరస్కరించారు
  • జూన్ 4న హైదరాబాద్‌లో పరిస్థితి హింసాత్మకంగా మారడంతో ప్రభుత్వం 33 గంటల కర్ఫ్యూ విధించింది
  • చెన్నారెడ్డి, మల్లికార్జున్‌లను అరెస్టు చేశారు; అయినా ఉద్యమం 1969 అక్టోబర్ వరకు కొనసాగింది83

1969 జూన్ 3, 4 తేదీల్లో సైన్యాన్ని పిలిపించాల్సి వచ్చిందని వెంకటరామారావు రాశారు.11 విశ్వవిద్యాలయంతో సహా తెలంగాణ విద్యాసంస్థలన్నీ తొమ్మిది నెలలు మూతపడ్డాయని ఆయన చెబుతారు.11 ఆయన లెక్క ప్రకారం సుమారు 400 మంది ఆందోళనకారులు చనిపోయారు.11

1969 నవంబర్ నాటికి ప్రజాసమితిలో చీలిక వచ్చింది. ముఖ్యమంత్రిని దించలేమని అసంతృప్త కాంగ్రెస్ సభ్యులు కూడా గ్రహించారు.3 ప్రధానమంత్రి గట్టి మద్దతు వల్లే బ్రహ్మానందరెడ్డి పదవిలో నిలిచారని రఘునాథరావు రాశారు.3 ఆ తర్వాత బ్రహ్మానందరెడ్డి మంత్రివర్గాన్ని విస్తరించి జె. వి. చొక్కారావును ఉప ముఖ్యమంత్రిగా చేశారని కూడా ఆయన చెబుతారు.3

వెంకటరామారావు ప్రకారం, ఆయన 1970 అని చెప్పే మధ్యంతర లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో ప్రజాసమితి తెలంగాణలో 13 స్థానాలు గెలిచింది.10 తర్వాత సమితి ప్రధానమంత్రి పథకాన్ని ఒప్పుకుని కాంగ్రెస్‌లో విలీనమైందని ఆయన రాశారు.12 తెలంగాణ వ్యక్తికి ముఖ్యమంత్రి పదవి ఇవ్వడానికి బ్రహ్మానందరెడ్డి 1971 సెప్టెంబర్‌లో రాజీనామా చేశారు.3 1971 సెప్టెంబర్ 25న పి. వి. నరసింహారావు కాంగ్రెస్ శాసనసభా పక్ష నాయకుడిగా ఎన్నికయ్యారు. ప్రజాసమితి నాయకులు కూడా తిరిగి కాంగ్రెస్‌లో చేరారు.3

జై ఆంధ్ర ఉద్యమం, 1972–1973

ముల్కీ నిబంధనల వల్ల ఆంధ్ర ప్రాంతం వారికి తెలంగాణలో ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు దొరికేవి కావు.313 ముల్కీ నిబంధనలు ఇక చెల్లవని హైకోర్టు ఫుల్ బెంచ్ 4–1 మెజారిటీతో తీర్పు ఇచ్చింది.13 ఆ తర్వాత 1972 అక్టోబర్ 3న ముల్కీ నిబంధనలు ఇంకా అమలులోనే ఉన్నాయని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు చెప్పింది.13

తమ రాజధానిలోనే తమను రెండో తరగతి పౌరులుగా చూస్తున్నారని ఆంధ్ర ప్రాంత ప్రజలు భావించారని రఘునాథరావు రాశారు.13 ఆ తీర్పు తెలంగాణవారి హక్కులపై తుది తీర్పు అని ముఖ్యమంత్రి అనడం ఆంధ్ర ప్రాంతానికి కోపం తెప్పించిందని వెంకటరామారావు జోడిస్తారు.14 పెద్ద భూస్వాములపై దెబ్బ కొట్టిన 1972 భూగరిష్ఠ పరిమితి చట్టాన్ని కూడా ఆయన ఆ కోపానికి కారణంగా చూపిస్తారు.14

కేంద్రం ఒక రాజీ మార్గం వెతికింది.13 హైదరాబాద్, సికింద్రాబాద్‌లలో 1977 చివరి వరకు, మిగిలిన తెలంగాణలో 1980 చివరి వరకు ముల్కీ నిబంధనలు అమలు చేయాలని నిర్ణయించింది.13 వివరాలు యుగం పేజీలో ఉన్నాయి.15 1972 డిసెంబర్‌లో పార్లమెంటు ముల్కీ నిబంధనల బిల్లును ఆమోదించింది.1613 ఇది ఆంధ్ర ప్రాంత ప్రజలను దిగ్భ్రాంతికి గురిచేసింది.1317 “జై ఆంధ్ర” నినాదంతో వారు ప్రత్యేక రాష్ట్రం కోరడం మొదలుపెట్టారు.1317

1972 డిసెంబర్ 31న ఆంధ్ర ప్రాంత కాంగ్రెస్ సభ్యులు తిరుపతిలో సమావేశమయ్యారు.17 ఉప ముఖ్యమంత్రి పదవికి అంతకుముందే రాజీనామా చేసిన బి. వి. సుబ్బారెడ్డి అధ్యక్షత వహించారు.17 ప్రభుత్వానికి పన్నులు కట్టవద్దని, నిషేధాజ్ఞలను ఉల్లంఘించి పాలనను స్తంభింపజేయాలని ఆ సమావేశం ప్రజలకు పిలుపునిచ్చింది.17 సుబ్బారెడ్డి అధ్యక్షతన ఒక కార్యాచరణ కమిటీని వేసింది.17 ముల్కీ నిబంధనలపై రాజీనామా చేసిన మంత్రుల్లో ఆరుగురు అందులో సభ్యులు.17

ఉద్యమం “దావాగ్నిలా” వ్యాపించి ప్రభుత్వ పాలన పూర్తిగా స్తంభించిందని రఘునాథరావు రాశారు.17 1973 జనవరి 18న రాష్ట్రపతి పాలన విధించారు.1718 తెలంగాణలో చెన్నారెడ్డి అధ్యక్షతన 1973 జనవరి 21న కాంగ్రెస్ సభ్యులు సమావేశమై, ప్రత్యేక రాష్ట్రం కోసం పోరాడేందుకు “తెలంగాణ కాంగ్రెస్ ఫోరం” ఏర్పాటు చేశారు.17

జై ఆంధ్ర ఉద్యమానికి విస్తృత ప్రజాదరణ ఉన్నా సరైన నాయకత్వం లేదని రఘునాథరావు చెబుతారు.17 దానికి దిశానిర్దేశం చేయగలిగిన ఏకైక నాయకుడు కాకాని వెంకటరత్నం 1972 డిసెంబర్ 25న గుండెపోటుతో చనిపోయారు.17 రాష్ట్ర విభజన ఇష్టం లేని కమ్యూనిస్టు పార్టీ రెండు ప్రాంతాల వేర్పాటు ఉద్యమాలకూ వ్యతిరేకంగా ర్యాలీలు జరిపింది.17 ఆంధ్ర ప్రాంత ఎన్జీవోల (నాన్-గెజిటెడ్ ఉద్యోగుల) సమ్మె 108 రోజులు సాగి 1973 మార్చి 25న ముగిసింది.19

1973 ఒప్పందం

ఉద్యమానికి మద్దతు తగ్గుతున్న సమయంలో కేంద్ర ప్రభుత్వం రెండు ప్రాంతాల నాయకులతో చర్చలు జరిపింది.20 వారు ఆరు సూత్రాల పథకానికి అంగీకరించారు.20 రఘునాథరావు దాన్ని ఇలా క్లుప్తంగా చెబుతారు:20

  • ముల్కీ నిబంధనలు, తెలంగాణ ప్రాంతీయ సంఘం రద్దవుతాయి
  • కింది స్థాయి ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో స్థానిక అభ్యర్థులకు ప్రాధాన్యం
  • ఉద్యోగ వివాదాల పరిష్కారానికి ఒక ట్రిబ్యునల్
  • వెనుకబడిన ప్రాంతాల కోసం ఉపసంఘాలతో ఒక ప్రణాళికా బోర్డు
  • హైదరాబాద్‌లో ఒక కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయం
  • ఈ అంశాల అమలు కోసం రాజ్యాంగ సవరణ20

మూడు ప్రాంతాల అభివృద్ధి మండళ్లకు కేంద్రం 100 కోట్ల రూపాయలు ఇచ్చిందని వెంకటరామారావు జోడిస్తారు.21 ఆయన కథనం ప్రకారం ఈ డబ్బును తెలంగాణ, రాయలసీమ, ఆంధ్ర ప్రాంతాల్లోని 162 వెనుకబడిన తాలూకాల్లో 5:3:2 నిష్పత్తిలో ఖర్చు చేయాలి.21

1973 అక్టోబర్ 1న జై ఆంధ్ర కార్యాచరణ కమిటీ పథకాన్ని ఆమోదించి పది నెలల ఉద్యమాన్ని విరమించింది.20 1973 డిసెంబర్‌లో రాష్ట్రపతి పాలన ముగిసింది. జలగం వెంగళరావు పదిహేను మంది మంత్రులతో ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.2223 1973 డిసెంబర్ 18న లోక్‌సభ రాజ్యాంగ సవరణను 311–8 ఓట్లతో ఆమోదించింది.20 1958లో ఏర్పడిన ప్రాంతీయ సంఘం 1974 జనవరి 1 నుంచి రద్దయింది.22 ఆ సవరణ 371డి, 371ఇ అధికరణలుగా ఎలా మారిందో యుగం పేజీలో ఉంది.20

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

  • 1969లో ఉప ముఖ్యమంత్రి ఎవరు అయ్యారు. ఉద్యమం తర్వాత బ్రహ్మానందరెడ్డి మంత్రివర్గాన్ని విస్తరించి జె. వి. చొక్కారావును ఉప ముఖ్యమంత్రిగా చేశారని రఘునాథరావు చెబుతారు.3 1969 జూలై కొత్త మంత్రివర్గంలో ఆ పదవి జె. వి. నరసింగరావుకు దక్కిందని వెంకటరామారావు రాశారు.24
  • ఎంతమంది మంత్రులు రాజీనామా చేశారు. 1972 నవంబర్ పంచసూత్ర పథకంపై తొమ్మిది మంది ఆంధ్ర మంత్రులు రాజీనామా చేశారని వెంకటరామారావు చెబుతారు.25 ముల్కీ నిబంధనలపై రాజీనామా చేసిన ఎనిమిది మంది మంత్రుల గురించి రఘునాథరావు రాశారు.17
  • 1973లో శాసనసభ ఏమైంది. శాసనసభను తాత్కాలికంగా రద్దు చేశారని రఘునాథరావు రాశారు.17 దాన్ని రద్దు చేయలేదని, సుప్త చేతనావస్థలో ఉంచారని హోం మంత్రిత్వ శాఖ లోక్‌సభకు చెప్పింది.18
  • రాష్ట్రపతి పాలన ఎప్పుడు ముగిసింది. 1973 జనవరి 18 నుంచి డిసెంబర్ 13 వరకు, మొత్తం 320 రోజులని వెంకటరామారావు చెబుతారు.25 రఘునాథరావు, లోక్‌సభ రికార్డు 1973 డిసెంబర్ 10 అని చెబుతాయి.2223
  • ముల్కీ నిబంధనల బిల్లు ఎప్పుడు ఆమోదమైంది. రఘునాథరావు 1972 డిసెంబర్ 23 అంటారు.13 లోక్‌సభ దాన్ని 1972 డిసెంబర్ 21న ఆమోదించింది.16

Footnotes

  1. P. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (Telugu, revised edition 1997), p. 280 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11

  2. G. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 316 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10

  3. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 284 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11

  4. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 317 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  5. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 281 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  6. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 282 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  7. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 319 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  8. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 283 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  9. Lok Sabha Debates, 11 April 1969, “Statement re: Telengana” by the Prime Minister, cols. 328–332 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  10. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 320 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  11. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 322 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  12. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 325 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  13. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 285 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10

  14. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), pp. 327–328 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  15. Lok Sabha Debates, 27 November 1972, “Statement re. Mulki Rules” by the Prime Minister, cols. 248–251 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  16. Lok Sabha Debates, 21 December 1972, “Mulki Rules Bill”, motion to pass and division, cols. 347–355 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  17. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 286 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14 ↩15

  18. Lok Sabha Debates, 28 February 1973, statutory resolution on the Proclamation in relation to Andhra Pradesh, speech of the Minister of State for Home Affairs, cols. 230–233 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  19. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 287 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  20. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 288 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  21. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 330 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  22. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 289 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  23. Lok Sabha Debates, 10 December 1973, “Revocation of Proclamation in relation to the State of Andhra Pradesh”, col. 335 (archive.org (opens in a new tab)). The printed text dates the Proclamation “10th December, 1972”, a slip for 1973: it was published in the Gazette of India of 10 December 1973. ↩ ↩2

  24. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), pp. 312–313 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  25. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 329 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (6)
  1. P. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (ఆధునిక ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర), Telugu version of History of Modern Andhra Pradesh (opens in a new tab), Sterling Publishers, New Delhi, 1997, pp. 280–289. Cite-only; paraphrased. In Telugu. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. G. Venkataramarao; C. Narayana Reddy (chief ed.) and J. Chennayya (ed.), Telangana Charitra (తెలంగాణ చరిత్ర) (opens in a new tab), Andhra Saraswata Parishat, Hyderabad, 2014, pp. 312–313, 316–331. Cite-only; paraphrased. In Telugu. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. Lok Sabha, Prime Minister's statement on Telangana, and a written answer on the Gentlemen's Agreement (Lok Sabha debates, 11 April 1969) (opens in a new tab), Lok Sabha Secretariat, 1969, cols. 328–332. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  4. Lok Sabha, The Mulki Rules Bill, 1972, passed (Lok Sabha debates, 21 December 1972) (opens in a new tab), Lok Sabha Secretariat, 1972, cols. 347–355. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  5. Lok Sabha, Statutory resolution on the Proclamation in relation to the State of Andhra Pradesh (Lok Sabha debates, 28 February 1973) (opens in a new tab), Lok Sabha Secretariat, 1973, cols. 230–233. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  6. Lok Sabha, Proclamation revoking President's rule in Andhra Pradesh laid on the Table (Lok Sabha debates, 10 December 1973) (opens in a new tab), Lok Sabha Secretariat, 1973, col. 335. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: