శ్రీకాకుళం గిరిజన సాయుధ తిరుగుబాటు, 1967–1970

శ్రీకాకుళం తిరుగుబాటు 1967 నుంచి 1970 మధ్య శ్రీకాకుళం జిల్లా ఏజెన్సీ (కొండ) ప్రాంతంలో గిరిజనులు చేసిన సాయుధ ఉద్యమం.¹² కమ్యూనిస్టు కార్యకర్తలు దానికి నాయకత్వం వహించారు. 1968 తర్వాత వారు పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని నక్సల్బరీ తిరుగుబాటు మార్గం పట్టారు.³ 1970 నాటికి పోలీసులు దాన్ని అణచివేశారు.²

1940ల నాటి తెలంగాణ సాయుధ పోరాటంకు ఇది వారసత్వమని చైనా రేడియో పేర్కొందని రఘునాథరావు రాశారు.⁴ ఈ పేజీ ఒక చరిత్ర గ్రంథం మీద, పార్లమెంటులో భారత ప్రభుత్వం ఇచ్చిన జవాబుల మీద ఆధారపడింది.⁵⁶ అందుకే ప్రతి భాగం ఎవరి కథనమో స్పష్టంగా చెబుతుంది.⁵⁶

ఆధారాల గురించి. ముఖ్యమైన కథనం పి. రఘునాథరావు రాసిన ఆధునిక ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర (1997) అనే తెలుగు పుస్తకంలో ఉంది. ఇది పేరున్న రచయిత పుస్తకం కాబట్టి ఇక్కడ క్లుప్తంగా సొంత మాటల్లో మాత్రమే ఇచ్చాం.⁵ భారత ప్రభుత్వ అంకెలు 1969 జూలైలో లోక్‌సభలో ఇచ్చిన రాతపూర్వక జవాబు నుంచి వచ్చాయి.⁶ కారణాల గురించి 1969లో పార్లమెంటు సభ్యులు వాదించుకున్నారు. రెండు వైపుల మాటలూ కింద ఉన్నాయి.⁷

జిల్లా, అక్కడి గిరిజనులు

రాష్ట్రంలో అత్యంత వెనుకబడిన ప్రాంతాల్లో శ్రీకాకుళం ఒకటని రఘునాథరావు రాశారు.⁵ అది మొదట గంజాం జిల్లాలో భాగం. 1936లో ఒరిస్సా రాష్ట్రం ఏర్పడినప్పుడు విశాఖపట్నం జిల్లాలో చేరింది. 1950లో ప్రత్యేక జిల్లా అయింది.⁵ తూర్పు కనుమల్లోని దాని ఏజెన్సీ ప్రాంతంలో పార్వతీపురం, పాలకొండ, సాలూరు వంటి తాలూకాలు ఉన్నాయి.⁵ జాతపులు, సవరలు, గదబలు, గోండులు వంటి ఎన్నో కొండజాతులు అక్కడ నివసించేవి.⁵

అడవుల్లో చింతపండు, తేనె, బీడీ ఆకులు, కలప పుష్కలంగా దొరికేవి.¹ విజయనగరం, బొబ్బిలి, శ్రీకాకుళం వంటి పట్టణాల వ్యాపారులు వాటిని చాలా చౌకగా కొనేవారని రఘునాథరావు రాశారు.¹ గిరిజనుల భూములను కూడా వాళ్లు కొనేసేవారు.¹ అలాంటి అమ్మకాలను చట్టాలు నిషేధించినా అవి అమలు కాలేదని, ఒక దశాబ్దంలోనే చాలా గిరిజన కుటుంబాలు అన్నీ పోగొట్టుకున్నాయని ఆయన చెబుతారు.¹

జిల్లా హైదరాబాద్‌కు సుమారు 800 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉండేది.¹ అక్కడ ఉద్యోగం చేయడాన్ని అధికారులు శిక్షగా భావించేవారని రఘునాథరావు రాశారు.¹ వ్యాపారులు, వడ్డీ వ్యాపారుల ఇళ్లలో గిరిజనులు చేసే వెట్టి (బలవంతపు ఉచిత చాకిరి)కి వ్యతిరేకంగా పోరాడేందుకు 1959లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ గిరిజన సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేసింది.¹

నిరసన నుంచి సాయుధ పోరాటం వైపు, 1965–1968

1962 తర్వాత నిద్రాణంగా ఉన్న గిరిజన సంఘం 1965లో మార్క్సిస్టు పార్టీ నాయకత్వంలో మళ్లీ చురుకైంది.⁸ దాని నిర్వాహకుల్లో పార్వతీపురం ఏజెన్సీలో ఉపాధ్యాయుడైన వెంపటాపు సత్యనారాయణ ఒకరు.¹⁸ ఆయనను అందరూ సత్యం అనేవారు.¹⁸ కష్టపడి పనిచేసి ఆయన గిరిజనుల మనసు గెలుచుకున్నారని రఘునాథరావు రాశారు.⁸ జాతపులు, సవరల మధ్య గొడవలను వారి మధ్య పెళ్లిళ్ల ద్వారా తీర్చాలని ఆయన ప్రయత్నించారు.⁸

1967 శాసనసభ ఎన్నికల్లో సంఘం అభ్యర్థి ఓడిపోయారు.⁸ ఆ తర్వాత ఉద్యమం ఈ కోర్కెలు పెట్టింది:⁸

• బంజరు భూములను గిరిజనులకు పంచాలి
• గిరిజనులు ఎన్నుకున్న ప్రతినిధులే మొత్తం ఏజెన్సీ ప్రాంతాన్ని స్వయంగా పాలించాలి
• తమ భూములను లాక్కున్న భూస్వాములను, వడ్డీ వ్యాపారులను శిక్షించాలి⁸

1967 అక్టోబర్ 31న మొండెంఖల్‌లో పెద్ద సమావేశం జరిగింది.⁸³ గిరిజనులు ఇంటికి తిరిగి వెళ్తుండగా లేవిడి అనే చోట ఒక స్థానిక భూస్వామి మనుషులు వారిని అడ్డుకుని కాల్పులు జరిపారు. ఇద్దరు చనిపోయారు.³ దాంతో కోపోద్రిక్తులైన గిరిజనులు కురుపాం, సీతంపేట వంటి చోట్ల హింసకు దిగారని రఘునాథరావు రాశారు.³ 1968 మార్చి 4న పెదకర్జలో పోలీసులు కాల్పులు జరపగా మరో ఇద్దరు గిరిజనులు చనిపోయారు.³

భూస్వాములు గానీ, ప్రభుత్వం గానీ న్యాయం చేయవని మార్క్సిస్టు పార్టీ గిరిజనులకు బోధించిందని ఆయన కథనం.³ పేలుడు పదార్థాల వాడకంలో, గెరిల్లా యుద్ధంలో వారికి శిక్షణ ఇచ్చారు.³ చౌదరి తేజేశ్వరరావు, పంచాది కృష్ణమూర్తి వంటి నాయకులకు నక్సల్బరీ తిరుగుబాటు నాయకుడు చారు మజుందార్‌తో నేరుగా సంబంధాలు ఉండేవి.³

మార్క్సిస్టు పార్టీ మాత్రం ఉద్యమాన్ని తీవ్రం చేయడానికి ఇష్టపడలేదు.³ 1968 జూన్‌లో అది మావోయిస్టు వర్గాన్ని బహిష్కరించింది.³ కార్యకర్తలకు ముందు మరింత శిక్షణ కావాలని భావించిన తరిమెల నాగిరెడ్డి కూడా వెనకడుగు వేశారు.³⁹ శ్రీకాకుళం నాయకులు చారు మజుందార్ మార్గాన్నే అనుసరించారు.⁹ 1968 అక్టోబర్ 23–25 తేదీల్లో బొడ్డపాడులో సమావేశమై సాయుధ పోరాటానికి నిర్ణయించారు.⁹

తిరుగుబాటు తీవ్రంగా సాగిన రోజులు, 1968–1969

1968 చివరి నుంచి 1969 మధ్య వరకు ఉద్యమం సాయుధ తిరుగుబాటుగా మారింది.⁹ 1969 ఫిబ్రవరిలో చారు మజుందార్ ఆంధ్రలో పర్యటించారు.⁹ 1969 ఫిబ్రవరి 28 నుంచి మార్చి 2 వరకు గుంటూరు జిల్లాలోని గుత్తికొండ వద్ద తేజేశ్వరరావు, పంచాది కృష్ణమూర్తి, మామిడి అప్పలసూరి వంటి శ్రీకాకుళం నాయకులతో ఆయన సమావేశమయ్యారు.⁹ “వర్గ శత్రు నిర్మూలన” విధానం నచ్చక సత్యం వారి కొత్త సమన్వయ సంఘంలో చేరలేదు.⁹

1969 ఏప్రిల్ 22న కమ్యూనిస్టు పార్టీ (మార్క్సిస్టు–లెనినిస్టు) ఏర్పడింది.⁹ నాగిరెడ్డి అందులో చేరలేదు. 1969 మేలో ఆయన ఆంధ్రప్రదేశ్ విప్లవ కమ్యూనిస్టు కమిటీని ఏర్పాటు చేశారు.⁹ 1969 మేలో విశాఖపట్నంలో జరిగిన సమావేశంలో, “వర్గ శత్రువుల”పై బహిరంగ దాడుల్లో 500 నుంచి 1,000 మంది గిరిజనులను పాల్గొనేలా చేయాలని శ్రీకాకుళం నాయకులు నిర్ణయించారని రఘునాథరావు రాశారు.⁹¹⁰ సత్యం, ఆదిభట్ల కైలాసం ఆ సమావేశానికి వెళ్లలేదు.¹⁰

ఆంధ్రప్రదేశ్, ఒరిస్సా ప్రభుత్వాలు కలిసి ఉద్యమాన్ని అణచివేయడానికి పూనుకున్నాయి.¹⁰ 1969 మే 27న జలంత్రకోట వద్ద జరిగిన పోలీసు ఎదురుకాల్పుల్లో పంచాది కృష్ణమూర్తి చనిపోయారు.¹⁰ ఆ తర్వాత రాష్ట్ర ప్రభుత్వం శ్రీకాకుళం ఏజెన్సీని “కల్లోలిత ప్రాంతం”గా ప్రకటించింది.¹⁰

తర్వాతి నెలలను రఘునాథరావు ఇలా వివరిస్తారు:¹⁰²

• 1969 జూలైలో ఏజెన్సీలోని 518 గ్రామాల్లో దాదాపు 300 ఉద్యమ రైతాంగ సమితి చేతిలో ఉన్నాయి; వడ్డీ వ్యాపారులను, భూస్వాములను శిక్షించడానికి అది సొంత న్యాయస్థానాలు పెట్టింది
• 1969 ఆగస్టు 4న సుమారు 1,000 మంది గిరిజనులు పాలకొండ తాలూకాలోని ఒక గ్రామంపై దాడి చేసి భూస్వాములను చంపారు
• 1969 నవంబర్ 2న పెదబుడిది గ్రామంపై అలాంటి దాడే జరిగింది
• భూస్వాములు, వ్యాపారులు, వడ్డీ వ్యాపారులు ఏజెన్సీని వదిలి విజయనగరం, శ్రీకాకుళం వంటి పట్టణాలకు వెళ్లిపోయారు¹⁰²

భారత ప్రభుత్వం ఏం చెప్పింది

1969 జూలై 25న హోం మంత్రిత్వ శాఖ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నుంచి వచ్చిన అంకెలను లోక్‌సభకు చెప్పింది.⁶ 1968 నవంబర్ నుంచి శ్రీకాకుళం జిల్లాలో పోలీసులకు, “తీవ్రవాదులకు” మధ్య 25 ఎదురుకాల్పులు జరిగాయని, వాటిలో 23 మంది నక్సలైట్లు చనిపోయారని తెలిపింది.⁶ నాటుబాంబులు, విల్లంబులతో పాటు 259 తుపాకులు స్వాధీనం చేసుకున్నట్టు చెప్పింది.⁶

పార్వతీపురం, పాలకొండ, పాతపట్నం తాలూకాల ఏజెన్సీ ప్రాంతాలను కల్లోలిత ప్రాంతాలుగా ప్రకటించామని మంత్రిత్వ శాఖ జోడించింది.⁶ ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రత్యేక పోలీసు, కేంద్ర రిజర్వు పోలీసు దళాలను పెద్ద సంఖ్యలో అక్కడికి పంపారు.⁶

కారణాల గురించి సభ్యులు విభేదించారు.⁷ సాయుధ విప్లవం అనే మాటల వెనక, శ్రీకాకుళంలో లాగా, వ్యవసాయ కూలీలు, గిరిజనులపై సాగుతున్న “భూస్వాముల భీభత్సం” దాగి ఉందని 1969 ఏప్రిల్‌లో మార్క్సిస్టు పార్టీ సభ్యుడు పి. గోపాలన్ అన్నారు.⁷ చైనా ఏజెంట్లు జనానికి శిక్షణ ఇచ్చి శ్రీకాకుళం వంటి చోట్లకు అలజడి సృష్టించడానికి పంపుతున్నారా అని మరో సభ్యుడు చెంగల్రాయ నాయుడు ప్రశ్నించారు.⁷ మావో అనుచరులకు, నక్సల్బరీ ఉద్యమానికి పెద్ద తేడా లేదని హోం మంత్రి వై. బి. చవాన్ అన్నారు.⁷

తిరుగుబాటు ముగింపు, 1969–1972

కమ్యూనిస్టుల, వారి సానుభూతిపరుల కదలికలపై పోలీసులు నిఘా పెట్టారు.² 1969 డిసెంబర్‌లో తేజేశ్వరరావును అరెస్టు చేశారు. అదే నెలలో నాగిరెడ్డి, దేవులపల్లి వెంకటేశ్వరరావు మొదలైన నాయకులను మద్రాసులో అరెస్టు చేశారు.² 1970 జూలై 10న బోరికొండ వద్ద జరిగిన పోలీసు ఎదురుకాల్పుల్లో సత్యం, కైలాసం చనిపోయారు. దాంతో తిరుగుబాటు కుప్పకూలింది.² మామిడి అప్పలసూరి, డి. నాగభూషణం పట్నాయక్ మొదలైన నాయకులను 1970 జూలై 24న కలకత్తాలో అరెస్టు చేశారు.²

ఈ తిరుగుబాటు విదేశాల దృష్టినీ ఆకర్షించింది.² 1969 డిసెంబర్ 29న నవచైనా వార్తాసంస్థ (New China News Agency) శ్రీకాకుళంపై “The Most Advanced Bulwark of India” (భారతదేశపు అత్యాధునిక కోట బురుజు) అనే శీర్షికతో వ్యాసం ప్రచురించింది.²⁴ చైనా రేడియో కూడా తన ప్రసారాల్లో ఈ ఉద్యమానికి ప్రాముఖ్యం ఇచ్చిందని రఘునాథరావు రాశారు.⁴

పోలీసులు 120 మందిపై పార్వతీపురం కుట్ర కేసు పెట్టారు.⁴ వారిలో నాగభూషణం పట్నాయక్, తేజేశ్వరరావుతో పాటు నలుగురు న్యాయవాదులు, ఇద్దరు డాక్టర్లు, ఐదుగురు ఉపాధ్యాయులు, పదిహేను మంది విద్యార్థులు ఉన్నారని రఘునాథరావు చెబుతారు.⁴ చారు మజుందార్ 1972 జూలై 16న కలకత్తాలో అరెస్టయ్యారు.⁴ జూలై 28న పోలీసు కస్టడీలోనే చనిపోయారు.⁴ పట్నాయక్‌కు మరణశిక్ష పడింది.⁴ కానీ ఎన్నో విన్నపాల తర్వాత, ఆరోగ్యం క్షీణించడంతో ఆయనను విడుదల చేశారు.⁴

శ్రీకాకుళంతో సాయుధ ఉద్యమాలు ముగియలేదని రఘునాథరావు జోడిస్తారు.⁴ అవి ఖమ్మం, వరంగల్, కరీంనగర్, ఆదిలాబాద్ వంటి తెలంగాణ జిల్లాలకు వ్యాపించాయి.⁴

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

• ఏ ప్రాంతాలను కల్లోలితంగా ప్రకటించారు. పంచాది కృష్ణమూర్తి మరణం తర్వాత రాష్ట్ర ప్రభుత్వం శ్రీకాకుళం జిల్లా ఏజెన్సీ మొత్తాన్ని కల్లోలిత ప్రాంతంగా ప్రకటించిందని రఘునాథరావు రాశారు.¹⁰ పార్వతీపురం, పాలకొండ, పాతపట్నం అనే మూడు తాలూకాల ఏజెన్సీ ప్రాంతాలను హోం మంత్రిత్వ శాఖ పేర్కొంది.⁶
• కారణాలు. 1969 ఏప్రిల్‌లో లోక్‌సభలో ఒక మార్క్సిస్టు సభ్యుడు గిరిజనులపై భూస్వాముల భీభత్సాన్ని కారణంగా చూపారు.⁷ చైనా ఏజెంట్ల శిక్షణ పొందినవారిని శ్రీకాకుళానికి పంపుతున్నారని మరో సభ్యుడు సూచించారు.⁷ వ్యాపారులు, వడ్డీ వ్యాపారులు గిరిజనులను దోచుకోవడం, జిల్లాలో బలహీనమైన పాలనను రఘునాథరావు కారణాలుగా చూపుతారు.¹

Footnotes

1. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 272 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹

2. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 277 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

3. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 274 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹

4. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 278 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹

5. P. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (Telugu, revised edition 1997), p. 271 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

6. Lok Sabha Debates, 25 July 1969, written answer to Unstarred Question 835, “Naxalites killed in Srikakulam (Andhra Pradesh) in an Encounter with Police”, cols. 85–86 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

7. Lok Sabha Debates, 25 April 1969, Starred Question 1325, “Reported large scale manufacture of Bombs and explosives in West Bengal, Kerala and Andhra Pradesh”, cols. 7–12 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

8. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 273 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

9. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 275 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

10. Raghunadha Rao, Adhunika Andhrapradesh Charitra (1997), p. 276 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸