తెలుగు చరిత్రలో స్త్రీలు

తెలుగు స్త్రీలు చరిత్రలో రాణులుగా, దాతలుగా, కవయిత్రులుగా, సంస్కర్తలుగా, పోరాటయోధులుగా కనిపిస్తారు. తొలి రికార్డులు ఎక్కువగా రాజకుటుంబాల, ధనిక కుటుంబాల స్త్రీల గురించే చెబుతాయి.¹² 19వ శతాబ్దం చివరి నుంచి జనాభా లెక్కల నివేదికలు, పత్రికలు, చరిత్రలు సామాన్య స్త్రీల బతుకును కూడా చూపుతాయి. వారి పెళ్లిళ్లు, చదువు, ప్రజా జీవితంలో వారి పాత్ర అందులో కనిపిస్తాయి.³⁴⁵ శాసనాల కాలం నుంచి 1950ల వరకు ఈ కథను ఈ పేజీ చెబుతుంది.

ఆధారాల గురించి. 1900కు ముందున్న రికార్డుల్లో చాలావరకు మగవారు, మగవారి గురించే రాశారు. వాటిలో స్త్రీలు ఎక్కువగా దానాలు చేసినవారిగానో, రాజుల భార్యలుగా, కూతుళ్లుగానో కనిపిస్తారు.¹⁶ 20వ శతాబ్దం కోసం ఈ పేజీ జనాభా లెక్కల నివేదికలను, సరోజినీ రేగాని రాసిన స్వాతంత్ర్యోద్యమ చరిత్రను, స్త్రీల పత్రిక హిందూ సుందరి గురించి ఎస్. మహబూబ్ బాషా చేసిన అధ్యయనాన్ని వాడుకుంటుంది.³⁷⁴ బాలికల బడుల కోసం బడులు, చదువు పేజీ చూడండి.

రాణులు, దాతలు

తొలి తెలుగు చరిత్రలోని గొప్ప దానాల్లో కొన్ని స్త్రీలు చేసినవే. 3వ శతాబ్దంలో నాగార్జునకొండలో ఇక్ష్వాకుల రాజధానిలోని బౌద్ధ కట్టడాలకు రాజకుటుంబపు రాణులు, రాకుమార్తెలు డబ్బు ఇచ్చారు.¹ వారిలో ముందున్నది రాజు సోదరి చాంతిసిరి.¹ సమాజం, సముదాయాలు పేజీ చూడండి.

వెయ్యేళ్ల తర్వాత కాకతీయ కుటుంబపు స్త్రీలు నిజమైన అధికారం చలాయించారు. గణపతిదేవుడి కూతురు గణపాంబ మహామండలేశ్వర (గొప్ప సామంత ప్రభువు) అనే బిరుదు ధరించింది.⁶ భర్త చనిపోయాక ఆమె అతని రాజ్యాన్ని తానే పాలించిందని దీని అర్థమని 1913–14 శాసన నివేదిక భావించింది.⁶

గణపతిదేవుడి మరో కూతురు రుద్రమదేవి శక సంవత్సరం 1182 (1260–61)లో సింహాసనం ఎక్కింది.⁶ రుద్రదేవ మహారాజు అనే మగవారి పేరుతో ఆమె పాలించింది.⁶ మార్కో పోలో ఆమెను ఆ దేశపు పాలకురాలిగా పేర్కొన్నాడని ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ చెబుతుంది.⁸

కవయిత్రులు, పోషకులు

స్త్రీలు రచనలు కూడా చేశారు.² పి. చెంచయ్య, రాజా ఎం. భుజంగరావు 1928లో రాసిన తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో కవయిత్రుల కోసం ఒక అధ్యాయమే కేటాయించారు.² ఆచారాలు, దురభిప్రాయాల వల్ల స్త్రీలకు రావాల్సిన గుర్తింపు రావడం కష్టమైందని వారు రాశారు.² అధికారంలో ఉన్న స్త్రీలు కవులను పోషించారని, రుద్రమదేవి అలా చేసిందని కూడా వారు గుర్తించారు.²

వారి జాబితా సంప్రదాయంలో మాత్రమే గుర్తున్న స్త్రీలతో మొదలవుతుంది. నన్నయ మిత్రుడు, సహాయకుడు అయిన నారాయణభట్టు కూతురు కుప్పమ్మ అలాంటివారిలో ఒకరు.⁹ తర్వాత 16వ శతాబ్దం మొదట్లోని కుమ్మరి స్త్రీ మొల్ల వస్తుంది. తెలుగు రామాయణాలన్నిటిలో ఎక్కువమంది చదివేది ఆమె రామాయణమేనని వారు అన్నారు.⁹ ముద్దుపళని, రంగాజమ్మ, తరిగొండ వెంగమాంబ వంటి తర్వాతి కవయిత్రులకు సొంత పేజీలు ఉన్నాయి. తెలుగు సాహిత్యం, యుగాలవారీగా పేజీ కూడా చూడండి.

సంస్కర్తలు, తొలి రచయిత్రులు

1870లలో సంస్కర్త కందుకూరి వీరేశలింగం స్త్రీల కోసం పాటుపడ్డారు.¹⁰ తన వివేకవర్ధని పత్రికతో పాటు స్త్రీల కోసం సతీహిత బోధిని అనే వేరే పత్రిక కూడా ప్రారంభించారు.¹⁰ ఈ పత్రికల్లో బాల్య వివాహాలకు వ్యతిరేకంగా రాశారు, వితంతు పునర్వివాహాన్ని సమర్థించారు.¹⁰ 1881లో ఆయన జరిపించిన మొదటి వితంతు వివాహం గురించి సంస్కరణ, స్వాతంత్ర్య, ప్రజా ఉద్యమాలు పేజీలో ఉంది.

1851లో పశ్చిమ గోదావరిలోని కాంతేరులో పుట్టిన ఆయన భార్య కందుకూరి రాజ్యలక్ష్మి ఈ పనిలో భాగం పంచుకున్నారు.¹¹ సంఘ సంస్కరణ చేపట్టిన ఆంధ్ర ప్రాంతపు మొదటి స్త్రీ ఆమేనని ఎన్. కనకరత్నం అంటారు.¹¹ వితంతు వివాహాలకు బ్రాహ్మణ వంటవాళ్లు రావడానికి నిరాకరించినప్పుడు, ఆమె గోదావరి నుంచి నీళ్లు మోసుకొచ్చి పెళ్లి భోజనం తానే వండారు.¹² వితంతువుల కోసం ఒక ఆశ్రమం, బడి కూడా నడిపారు. ఒక దశలో అందులో 150 మందికి పైగా ఉండేవారు. ఆమె 1910 ఆగస్టు 11న చనిపోయారు.¹²

త్వరలోనే స్త్రీలు తమ కోసం తామే రాయడం మొదలుపెట్టారు. 1902 ఏప్రిల్‌లో మొదలైన హిందూ సుందరి స్త్రీలే సంపాదకులుగా నడిపిన మొదటి తెలుగు స్త్రీల పత్రిక.¹³ అది స్త్రీల వ్యాసాలను, ప్రసంగాలను, వార్తలను ప్రచురించింది.⁴ 1903లో బండారు అచ్చమాంబ జీవిత విశేషాలను ఆమె ఫోటోతో సహా వేసింది.⁴ కొటికలపూడి సీతమ్మ, ఉప్పులూరి నాగరత్నమ్మ వంటి స్త్రీ ఉద్యమకారుల జీవిత చిత్రాలు కూడా దాని పుటల్లో వచ్చాయి.⁴

స్త్రీలు సంఘాలుగా కూడా ఏర్పడ్డారు. 20వ శతాబ్దం మొదటి నుంచి ఆంధ్రదేశమంతటా స్త్రీల సంఘాలు పుట్టుకొచ్చాయని ఎస్. మహబూబ్ బాషా రాశారు.¹⁴ సుమారు 1910 నాటికి వారు ఆంధ్ర మహిళా సభలు అనే సొంత రాష్ట్రస్థాయి సభలు జరుపుకున్నారు.¹⁴ తర్వాత వచ్చిన రెండు పత్రికలు ఈ పనిని ముందుకు తీసుకెళ్లాయి:¹⁴

• 1928 మార్చి 1 నుంచి మద్రాసు నుంచి వెలువడిన గృహలక్ష్మి
• 1944 మే 15 నుంచి వచ్చిన ఆంధ్ర మహిళ, దాని మొదటి సంపాదకురాలు దుర్గాబాయమ్మ, తర్వాత దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్గా ప్రసిద్ధురాలు¹⁴

జనాభా లెక్కలు చూపిన నిజాలు

చాలామంది బాలికలకు ఎంత చిన్న వయసులో పెళ్లవుతోందో జనాభా లెక్కలు చూపాయి. తూర్పు తీరానికి ఉత్తరాన, అంటే గంజాంలో, ఉత్తర తెలుగు జిల్లాల్లో, బాలికలకు అందరికంటే చిన్న వయసులో పెళ్లిళ్లు జరుగుతున్నాయని 1931 మద్రాసు జనాభా లెక్కలు గుర్తించాయి.¹⁵ ఈ ఉత్తర తీర విభాగంలో ఐదేళ్లలోపు హిందూ బాలికల్లో ప్రతి వెయ్యి మందిలో 47 మంది వివాహితులుగా నమోదయ్యారు. 1921లో ఈ సంఖ్య 21.¹⁵ ఐదు నుంచి పదేళ్ల హిందూ బాలికల్లో ప్రతి వెయ్యి మందిలో 268 మందికి పెళ్లయింది.¹⁵

జిల్లా జిల్లాకు ఈ అంకెలు మారాయి:¹⁵

జిల్లా (1931)	వివాహిత హిందూ బాలికలు, 0–5 ఏళ్లు, ప్రతి 1,000కి	5–10 ఏళ్లు, ప్రతి 1,000కి
విశాఖపట్నం (Vizagapatam) మైదానాలు	111	442
తూర్పు గోదావరి మైదానాలు	104	193
గుంటూరు	103	167
పశ్చిమ గోదావరి	87	177
కృష్ణా (Kistna)	57	145
నెల్లూరు	24	86

ఈ అంకెలు ఇంత ఎక్కువగా ఉండటానికి ఒక కారణం బాల్య వివాహాలను నిషేధించే కొత్త చట్టం, శారదా చట్టం. అది అమలులోకి రావడానికి ఆరు నెలల గడువు ఇచ్చింది. ఆ నెలల్లో వేలాది బాల్య వివాహాలు జరిగాయని జనాభా లెక్కలు చెబుతున్నాయి.³ అయినా స్త్రీల అక్షరాస్యతలో కృష్ణా, పశ్చిమ గోదావరి ప్రెసిడెన్సీలో నాలుగు, ఐదు స్థానాల్లో, తూర్పు గోదావరి ఏడో స్థానంలో ఉన్నాయని అదే నివేదిక గుర్తించింది.¹⁶

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో అలాంటి చట్టం లేదు. శారదా చట్టం లాంటి ఒక బిల్లును కేశవరావు హైదరాబాద్ శాసన మండలిలో ప్రవేశపెట్టారు. సనాతన హిందువులు దాన్ని వ్యతిరేకించారు. కానీ హైదరాబాద్‌లోని ఒక స్త్రీల సంఘం దానికి పూర్తి మద్దతు ఇచ్చింది.¹⁷ ఉన్నత హిందూ కులాలు వితంతువులకు మళ్లీ పెళ్లిని నిషేధించాయని జనాభా లెక్కల రచయిత పేర్కొన్నాడు. అయితే జాగీర్దార్ల (భూ దాన గ్రహీతల) వితంతువులు మళ్లీ పెళ్లి చేసుకున్నా వారి భత్యాలు కొనసాగేలా నిజాం ప్రభుత్వం అనుమతించింది.¹⁸

స్త్రీల చదువు ఎక్కువగా నగరంలోనే పెరిగింది. హైదరాబాద్ నగరంలో 1911లో ప్రతి వెయ్యి మంది స్త్రీలలో 44 మందికి చదవడం, రాయడం వచ్చు. 1931 నాటికి ఈ సంఖ్య 137కు పెరిగింది.¹⁹ వరంగల్ జిల్లాలో మాత్రం ప్రతి వెయ్యి మంది స్త్రీలలో 8 మందే అక్షరాస్యులు. 1921లోనూ అంతే.¹⁹

స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో స్త్రీలు

స్త్రీలు పెద్ద సంఖ్యలో జాతీయోద్యమంలో చేరారు. విజయవాడ కాంగ్రెస్ సమావేశాల తర్వాత గాంధీ ఆంధ్రదేశంలో పర్యటించినప్పుడు స్త్రీలు తిలక్ స్వరాజ్య నిధికి తమ నగలు ఇచ్చారు. తన నగలన్నీ ఇచ్చి, ఖద్దరు (చేనేత నూలు బట్ట) మాత్రమే కట్టుకున్న తొలి స్త్రీలలో మాగంటి అన్నపూర్ణమ్మ ఒకరు.²⁰

1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో స్త్రీలు తమ సొంత బృందాలు కట్టారు. గుంటూరులో వాలంటీర్ల మహిళా విభాగానికి ఉన్నవ లక్ష్మీబాయమ్మ, రుక్మిణీ లక్ష్మీపతి నాయకత్వం వహించారు.⁷ పశ్చిమ గోదావరిలో ఉప్పు చట్టాన్ని ఉల్లంఘించడం చూడటానికి సుమారు 500 మంది స్త్రీలు వచ్చారు. సముద్రపు నీళ్లు కాచడంలో సుమారు 100 మంది సాయం చేశారు.⁷ మద్రాసులో దుర్గాబాయమ్మ మహిళా వాలంటీర్లను నడిపించారు. ఆమెకు ఏడాది సాధారణ జైలుశిక్ష పడింది.⁷²¹ అరెస్టయిన మహిళా నాయకుల్లో ఉన్నవ లక్ష్మీబాయమ్మ, కాకినాడకు చెందిన వేదాంతం కమలాదేవి ఉన్నారు.²¹

1932లో వేలాది స్త్రీలు మళ్లీ ఉద్యమంలో చేరారు.⁵ గుడివాడలో సభలను నిషేధించే ఉత్తర్వును లెక్కచేయకుండా వల్లభనేని సీతామహాలక్ష్మమ్మ, ఆమె సహచరులు దుకాణాల ముందు పికెటింగ్ చేశారు. వారికి ఏడాది జైలుశిక్ష పడింది. వారిలో ఒకరైన మాణిక్యాంబ ఆరు నెలల పసిబిడ్డతో జైలుకు వెళ్లారు.⁵ ఆ తర్వాత పోలీసులు మహిళా వాలంటీర్లను పట్టణానికి దూరంగా నిర్జన ప్రదేశాల్లో వదిలేసేవారు. పికెటింగ్ చేస్తుండగా వారిపై మురికి నీళ్లు చిమ్మేవారు.²²

హైదరాబాద్‌లో, తెలంగాణ పోరాటంలో స్త్రీలు

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో తెలుగులో బాలికల చదువే ఒక రాజకీయ లక్ష్యమైంది. 1928 నుంచి ఆంధ్ర జనసంఘం స్త్రీల చదువును చేపట్టింది.²³ అది ఆంధ్ర బాలికా ఉన్నత పాఠశాలను స్థాపించింది. 1934లో తెలుగు మాధ్యమంలో చదివిన మొదటి బాలికల బృందం మెట్రిక్యులేషన్ పరీక్ష రాసింది.²³ ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం ఆ బడిని గుర్తించలేదు. ఆ విశ్వవిద్యాలయం దృష్టిలో “మాతృభాష” అంటే ఉర్దూ. అందుకే ఆ బాలికలు కర్వే సంస్థ ద్వారా పరీక్ష రాశారు.²³

ఆంధ్ర మహాసభ తన సమావేశాలతో పాటే ఆంధ్ర మహిళా సభ అనే స్త్రీల సభను కూడా జరిపేది.²⁴ 1942లో ధర్మవరంలో స్త్రీలు తమ సొంత సభను వేరుగా జరుపుకునేంత బలం పుంజుకున్నారు.²⁴ ఆరుట్ల కమలాదేవి వంటి స్త్రీలు ఇంకా ముందుకు వెళ్లారు. ఆమె 1942–44లో హైదరాబాద్ మహిళా సంఘం ప్రధాన కార్యదర్శిగా ఉన్నారు. 1946–48 పోరాటంలో రజాకార్లకు వ్యతిరేకంగా స్త్రీలను సంఘటితం చేశారు.²⁵

కమ్యూనిస్టు నాయకుడు పి. సుందరయ్య తాను రాసిన తెలంగాణ సాయుధ పోరాట చరిత్రలో స్త్రీల కోసం ఒక అధ్యాయం కేటాయించారు.²⁶ భూమి కోసం, కూలి పెంపు కోసం స్త్రీలు మగవారితో పాటు పోరాడారని, దళాల్లో పోరాటయోధులుగా, కొరియర్లుగా, ప్రచారకులుగా చేరారని ఆయన రాశారు.²⁶ విసునూరు దేశ్‌ముఖ్ (భూస్వామి) నుంచి తన భూమిని కాపాడుకోవడానికి పోరాడిన చాకలి ఐలమ్మను ఆ పోరాటపు తొలిదశకు చిహ్నం అన్నారు.²⁷ ముకుందాపురంలో భూమి వదులుకోవడానికి ఒప్పుకోనందుకు కుమ్మరి మట్టయ్యను ఒక షావుకారు సైనికుల సాయంతో చిత్రహింసలు పెట్టి చంపించాడు. అయినా అతని భార్య ఆ భూమిని వదిలేది లేదని నిలబడింది.²⁷ వేలాది స్త్రీలు భూమిని సాధించడానికి, కాపాడుకోవడానికి తమ మగవారితో పాటు నిలబడ్డారని సుందరయ్య చెబుతారు.²⁸

దళిత ఉద్యమ రచయిత్రులు

దళిత స్త్రీలు కూడా రాశారు. గొట్టుముక్కల మంగాయమ్మ అనే దళిత మహిళ 1935లో అయ్యోపాపం అనే కథ ప్రచురించారని కె. పురుషోత్తం పేర్కొన్నారు.²⁹ జాల మంగమ్మ రాసిన రైతుపిల్ల తెలుగులో మొదటి దళిత నవల అని ఎ. సత్యనారాయణ అంటారు.³⁰ ఆమె రాత్రి బడుల్లో పాఠాలు చెప్పారు. 1928–31లో దళిత బాలికల కోసం హాస్టళ్లు పెట్టారు.³¹ దళితుల చరిత్ర పేజీ చూడండి.

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

రుద్రమదేవి ఎప్పుడు సింహాసనం ఎక్కింది, ఆమె ఎవరు? గణపతిదేవుడి తర్వాత “ఆయన భార్యో, కూతురో” అయిన రుద్రమదేవి సుమారు 1257లో పాలనకు వచ్చిందని 1909 నాటి హైదరాబాద్ ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ చెబుతుంది.⁸ మద్రాసు శాసన నివేదికలు ఆమెను గణపతిదేవుడి కూతురు అంటాయి. ఆమె శక సంవత్సరం 1182 (1260–61)లో సింహాసనం ఎక్కిందని చెబుతాయి.⁶³²

Footnotes

1. J. Ph. Vogel, “Prakrit Inscriptions from a Buddhist Site at Nagarjunikonda”, Epigraphia Indica XX (1933), p. 4 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

2. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 102 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

3. Census of India, 1931, Vol. XIV: Madras, Part I, Report (1932), p. 159, child marriage (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

4. S. Mahaboob Basha, “Flagging off the Marathon: Print Culture and Women’s Intellectual Movement in Colonial Andhra: Story of the Hindu Sundari, 1902–1947”, Kakatiya Journal of Historical Studies, Vol. V (2010), p. 83 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

5. Regani, Highlights (1956), p. 131 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

6. Annual Report on Epigraphy, Madras, for 1913–14 (G.O. No. 920, Public, 4 August 1914), Part II, para. 40, p. 104 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

7. Regani, Highlights (1956), p. 116 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

8. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 164 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

9. Chenchiah and Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 103 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

10. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (1956), p. 18 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

11. N. Kanakarathnam, “Gendered Anomalies and 19th Century Social Reforms: Kandukuri Rajyalakshmi and Girls Education in Madras Presidency”, Kakatiya Journal of Historical Studies, Vol. XV, No. 1 (2020), p. 37 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

12. Kanakarathnam, “Kandukuri Rajyalakshmi”, KJHS XV (2020), p. 41 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

13. S. Mahaboob Basha, “Flagging off the Marathon: Print Culture and Women’s Intellectual Movement in Colonial Andhra: Story of the Hindu Sundari, 1902–1947”, Kakatiya Journal of Historical Studies, Vol. V (2010), p. 77 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

14. Basha, “Story of the Hindu Sundari”, KJHS V (2010), p. 87, notes (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

15. Census of India, 1931, Vol. XIV: Madras, Part I (1932), p. 160 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

16. Census of India, 1931, Vol. XIV: Madras, Part I (1932), p. 161 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

17. Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), p. 106 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

18. Census of India 1931, Vol. XXIII: H.E.H. the Nizam’s Dominions, Part I: Report (1933), p. 105 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

19. Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), p. 198 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

20. Regani, Highlights (1956), p. 72 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

21. Regani, Highlights (1956), p. 117 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

22. Regani, Highlights (1956), p. 132 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

23. Regani, Highlights (1956), p. 179 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

24. Regani, Highlights (1956), p. 180 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

25. Sarojini Regani (ed.), Who’s Who of Freedom Struggle in Andhra Pradesh, Vol. II (1980), p. 484 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

26. P. Sundarayya, Veera Telangana Viplava Poratam: Gunapathalu (1973), p. 401, chapter 9 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

27. Sundarayya, Veera Telangana (1973), p. 402 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

28. Sundarayya, Veera Telangana (1973), p. 403 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

29. K. Purushotham, “From Social Reform to Dandora: A Critical Perspective of Telugu Dalit Short Stories in Historical Outline”, Kakatiya Journal of Historical Studies, Vol. XV, No. 1 (2020), p. 6 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

30. A. Satyanarayana, “Articulation of Self and the Other: Emergence of the Dalit Movement in Andhra Pradesh”, Kakatiya Journal of Historical Studies, Vol. I, No. 1 (2006), p. 72 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

31. Satyanarayana, “Articulation of Self and the Other”, KJHS I (2006), p. 74 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

32. Annual Report on Epigraphy, Madras, for 1916–17 (G.O. No. 1035, Home (Education), 10 August 1917), Part II, para. 31, p. 122 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩