తెలుగు చరిత్రTelugu History

శ్రీకాకుళం (పాత జిల్లా)

పాత శ్రీకాకుళం జిల్లా ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఈశాన్య మూలన, తూర్పు కనుమలకు సముద్రానికి మధ్య ఉండేది. కళింగనగరం (ముఖలింగం) తూర్పు గాంగుల రాజధాని; శ్రీకాకుళం (చికాకోల్) గోల్కొండ చికాకోల్ సర్కారు కేంద్రం. ఇక్కడి తెలుగు తాలూకాలు చాలా కాలం గంజాం జిల్లాలో ఉండేవి. 1936లో విశాఖపట్నంలో చేరి, 1950లో ప్రత్యేక జిల్లాగా ఏర్పడ్డాయి. 1979లో కొంత ప్రాంతం విజయనగరం జిల్లాలో చేరింది. 2022లో ఈ ప్రాంతాన్ని శ్రీకాకుళం, విజయనగరం, పార్వతీపురం మన్యం జిల్లాల మధ్య విభజించారు.

పాత శ్రీకాకుళం జిల్లా ఆంధ్రప్రదేశ్ ఈశాన్య మూలన, తూర్పు కనుమలకు, బంగాళాఖాతానికి మధ్య ఉండేది.1 దీని కేంద్రం ఒకప్పుడు చికాకోల్ అని పిలిచిన శ్రీకాకుళం పట్టణం.2 1950లో ఇది ఏర్పడింది.34 2022లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఈ ప్రాంతాన్ని మూడు జిల్లాల మధ్య విభజించింది.34

తొలి చరిత్ర, రాజ్యాలు

కళింగ పేరు సముద్ర తీరాన ఉన్న కళింగపట్నం గ్రామంలో ఇప్పటికీ నిలిచి ఉందని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.5 కళింగ శతాబ్దాల పాటు బౌద్ధమతానికి బలమైన కేంద్రంగా ఉండేదని అది చెబుతుంది.5 శాలిహుండం బౌద్ధ అవశేషాలు, అరసవల్లి, శ్రీకూర్మం, శ్రీముఖలింగం గుళ్లు జిల్లా చిహ్నంలో కనిపిస్తాయి.6

కళింగ నుంచి 1,50,000 మందిని బందీలుగా తీసుకెళ్లారని, 1,00,000 మందిని చంపారని అశోకుడి శిలా శాసనం చెబుతుంది.5 అంత బలవంతుడైన చక్రవర్తిని కూడా కళింగ ఎదిరించగలిగిందని ఇది చూపిస్తుందని హ్యాండ్‌బుక్ భావిస్తుంది.5 తూర్పు చాళుక్య రాజు విష్ణువర్ధనుడు I రాగి శాసనాలు చీపురుపల్లిలో దొరికాయని హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.5 తూర్పు గాంగులు కళింగనగరం నుంచి పాలించారు.5 దాన్ని వంశధార నది ఒడ్డున ఉన్న ముఖలింగంగా గుర్తించారు.5

1078 నుంచి సుమారు 72 ఏళ్లు పాలించిన అనంతవర్మ చోడగంగ కాలంలో గాంగుల అధికారం అత్యున్నత స్థాయికి చేరింది.5 పూరీలోని ప్రసిద్ధ జగన్నాథ ఆలయాన్ని ఆయనే కట్టించాడని హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.5 ముఖలింగం ఆలయాలు, శ్రీకూర్మం ఆలయం పేజీలు చూడండి.

1434–35లో చివరి గాంగ రాజు మంత్రి సింహాసనం ఎక్కి, కటక్ రాజధానిగా గజపతి వంశాన్ని స్థాపించాడు.2 తర్వాత విజయనగర రాజు కృష్ణదేవరాయలు గజపతి ప్రతాపరుద్రుడిని ఓడించి సింహాచలం వరకు వచ్చాడు.2

చికాకోల్ సర్కారు

1571లో గోల్కొండకు చెందిన ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా శ్రీకాకుళం వరకు ప్రాంతాన్ని జయించాడు.2 దాదాపు 180 ఏళ్లు కుతుబ్ షాహీలు, తర్వాత మొగలులు ఈ “చికాకోల్ సర్కారు”ను హైదరాబాద్ నుంచి పాలించారు.2 దాని పాలకుడైన ఫౌజుదారు శ్రీకాకుళంలో ఉండేవాడు.2 1641లో పాలకుడిగా వచ్చిన షేర్ మహమ్మద్ ఖాన్ శ్రీకాకుళంలో అందమైన మసీదు కట్టించాడు.2

నిజాం నియమించిన మొదటి ఫౌజుదారు అన్వరుద్దీన్.2 ఆయన తర్వాత ఆర్కాటు నవాబు అయ్యాడు.2 1753లో ఫ్రెంచి సేనాని బుస్సీ ఉత్తర సర్కారులను పొందాడు.2 1757 జనవరి 24న ఆయన సైన్యం బొబ్బిలి కోటపై దాడి మొదలుపెట్టిందని హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.7

కంపెనీ పాలనలో

1765లో క్లైవ్ మొగల్ చక్రవర్తి నుంచి ఐదు ఉత్తర సర్కారులను పొందాడు.8 1768లో పర్లాకిమిడి జమీందారుపైకి ఇంగ్లీషువారు కల్నల్ పీచ్‌ను పంపారు.8 తర్వాత చికాకోల్, కసింకోట విభాగాలను విశాఖపట్నంలోని చీఫ్, కౌన్సిల్ కిందికి, ఇచ్ఛాపురాన్ని గంజాంలోని రెసిడెంట్ కిందికి తెచ్చారు.9

1787లో హెన్రీ క్రాఫర్డ్ చికాకోల్ విభాగానికి మొదటి కలెక్టర్ అయ్యాడు.10 తర్వాతి సంవత్సరాల్లో కరువులు, తిరుగుబాట్లతో ఈ ప్రాంతం దెబ్బతింది.11 1802లో చికాకోల్ విభాగం గంజాం జిల్లాలో చేరింది.10 1802లో బాధ్యతలు తీసుకున్న పీటర్ చెర్రీ గంజాం మొదటి కలెక్టర్.1 ఆయన శాశ్వత శిస్తు ఒప్పందాన్ని అమలు చేసి, న్యాయస్థానాలను ఏర్పాటు చేశాడు.1

1816లో గుర్రాలపై వచ్చిన సుమారు 4,000 నుంచి 5,000 మంది పిండారీలు జిల్లాపై దాడి చేసి తగలబెట్టి దోచుకున్నారు.1 ఇచ్ఛాపురం, మన్సూర్‌కోట లోయలు ఎక్కువగా నష్టపోయాయి.1 1865–66 కరువులో 10,000 నుంచి 15,000 మంది ఆకలితో చనిపోయారని హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.1 1839 నాటి 24వ చట్టం జిల్లాలోని కొన్ని భాగాలను గవర్నర్ ఏజెంటుగా కలెక్టర్ పాలన కిందికి తెచ్చింది.10

1936–2014

1936లో గంజాం జిల్లాలో ఎక్కువ భాగం కొత్త ఒరిస్సా రాష్ట్రంలో చేరింది.3 చికాకోల్, సోంపేట, టెక్కలి తెలుగు తాలూకాలు, పర్లాకిమిడి, ఇచ్ఛాపురం, బరంపురం భాగాలు మద్రాసులోనే ఉండి విశాఖపట్నం జిల్లాలో చేరాయి.3 1950లో పెరిగిన విశాఖపట్నం జిల్లాను విభజించారు.3 దాని ఉత్తర భాగం శ్రీకాకుళం జిల్లా అయింది.3

1953లో కొత్త ఆంధ్ర రాష్ట్రంలోని పదకొండు జిల్లాల్లో ఇది ఒకటి.12 1979లో దీనిలో కొంత భాగం కొత్త విజయనగరం జిల్లాకు వెళ్లింది.13 1981 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని 23 జిల్లాల్లో శ్రీకాకుళం ఒకటి.14

1985లో జిల్లాలోని 14 తాలూకాలను 37 మండలాలుగా మార్చారు.1 2014 విభజన తర్వాత ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనే ఉంది.15

విభజన, 2022

2022 ఏప్రిల్ 4న ఈ ప్రాంతాన్ని మూడు జిల్లాల మధ్య విభజించారు:4

పాలన

2001 హ్యాండ్‌బుక్ జిల్లాలో రెండు భౌగోళిక భాగాలను వివరిస్తుంది: వాయవ్యంలోని కొండల ఏజెన్సీ ప్రాంతం, సముద్రతీరంలోని ఇసుక మైదానాలు.1 దీని వాయవ్యంలో ఒరిస్సాలోని కోరాపుట్, గంజాం జిల్లాలు ఉన్నాయి.1

భూమి, వ్యవసాయం, నీరు

నాగావళి, వంశధార, బాహుదా వంటి జిల్లా ప్రధాన నదులు తూర్పు కనుమల నుంచి సముద్రానికి పారుతాయి.16 వంశధార ఒరిస్సా నుంచి జిల్లాలోకి వచ్చి కళింగపట్నం దగ్గర సముద్రంలో కలుస్తుంది.16 2001లో జిల్లాలో 1,15,381 హెక్టార్ల ఆయకట్టు (నీరందే విస్తీర్ణం)తో 9 పెద్ద సాగునీటి ప్రాజెక్టులు ఉండేవి.16 కార్మికుల్లో సుమారు 74 శాతం మంది వ్యవసాయంలో ఉండేవారు.16

చేతిపనులు, పరిశ్రమలు

ఉప్పు, జనపనార దారానికి జిల్లా పేరుపొందిందని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.17 జిల్లా చిహ్నంలో ఇక్కడ బాగా పండే జీడిమామిడి, ఉద్దానం ప్రాంతపు కొబ్బరి చెట్లు కనిపిస్తాయి.6

ప్రజలు

2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్‌లో, 2001 నాటి జిల్లా సరిహద్దుల ప్రకారం లెక్కించిన జనాభా వివరాలు 1901 నుంచి ఉన్నాయి.18 2011 జనాభా వివరాన్ని 2011 హ్యాండ్‌బుక్ నుంచి తీసుకున్నారు.19

జనాభా లెక్కల సంవత్సరంజనాభా
190110,60,467
195114,05,792
196115,55,369
198119,59,352
200125,37,593
201127,03,114

అన్ని జిల్లాల సరిహద్దుల్లో వచ్చిన మార్పుల వివరాలు పటం ఎలా మారింది అనే పేజీలో ఉంది.

Footnotes

  1. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Srikakulam District (2006), p. 15 (PDF p. 46) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  2. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Srikakulam District (2006), p. 6 (PDF p. 37) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10

  3. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Visakhapatnam District (2006), p. 15 (PDF p. 47) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  4. Government of Andhra Pradesh, Revenue (Lands-IV) Department, G.O.Ms. No. 173 (Srikakulam; Gazette No. 472), No. 174 (Vizianagaram; Gazette No. 473) and No. 175 (Parvathipuram Manyam; Gazette No. 474), 2 April 2022, final notifications printed in the Andhra Pradesh Gazette, Part I Extraordinary, 3 April 2022: notification PDF p. 1, Schedule-I PDF p. 2 (archive.org copies: 173 (opens in a new tab), 174 (opens in a new tab), 175 (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  5. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Srikakulam District (2006), p. 5 (PDF p. 36) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  6. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Srikakulam District (2006), PDF p. 4 (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  7. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Srikakulam District (2006), p. 8 (PDF p. 39) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  8. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Srikakulam District (2006), p. 10 (PDF p. 41) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  9. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Srikakulam District (2006), p. 11 (PDF p. 42) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  10. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Srikakulam District (2006), p. 14 (PDF p. 45) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  11. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Srikakulam District (2006), p. 13 (PDF p. 44) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  12. “Prime Minister’s Statement on Andhra”, 25 March 1953, printed in Madras Legislative Assembly Debates, 2 April 1953, appendix, pp. 823–825 (archive.org (opens in a new tab)); The History of the Andhra Pradesh Police (1861–1961) (1961), pp. 249–250 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  13. Purnachandra Rao, Portrait of Population (1981), p. 16 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  14. Ch. Purnachandra Rao, Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (1981), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  15. The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014), ss. 2–4, pp. 1–2 (Gazette copy (opens in a new tab)). ↩

  16. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Srikakulam District (2006), p. 18 (PDF p. 49) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  17. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Srikakulam District (2006), p. xix (PDF p. 11) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  18. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Srikakulam District (2006), p. xxvii (PDF p. 19) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  19. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh (Series 29): District Census Handbook, Srikakulam District, Part XII-A (Village and Town Directory) (2014), p. 17 (PDF p. 35) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

ఈ జిల్లాలోని ప్రదేశాలు (7)

ఈ జిల్లాలోని కట్టడాలు (2)

ఈ జిల్లాలో దొరికిన శాసనాలు (8)

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (8)
  1. Ch. Purnachandra Rao (Census of India 1981), Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (opens in a new tab), Registrar General and Census Commissioner, India, 1981, pp. 13; 16. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. Government of Andhra Pradesh, Revenue (Lands-IV) Department, Restructuring / formation of districts: final notifications, G.O.Ms. Nos. 173 to 198 (2 April 2022) (opens in a new tab), Andhra Pradesh Gazette, Part I Extraordinary, Nos. 472 to 497 (3 April 2022), 2022, PDF pp. 1–2 of each notification. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Srikakulam District (Parts A and B) (opens in a new tab), Census of India, 2006, xix, xxvii, 5–6, 8, 10–11, 13–15, 18; PDF p. 4. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  4. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Visakhapatnam District (Parts A and B) (opens in a new tab), Census of India, 2006, pp. 15. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  5. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh (Series 29): District Census Handbook, Srikakulam District, Part XII-A (Village and Town Directory) (opens in a new tab), Census of India, 2014, pp. 17. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  6. Madras Legislative Assembly, Prime Minister's Statement on the Establishment of Andhra State (Assembly debates, 2 April 1953) (opens in a new tab), Madras Legislative Assembly, 1953, pp. 823–825. [Public domain in India]
  7. Inspector-General of Police, Andhra Pradesh, The History of the Andhra Pradesh Police (1861-1961) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1961, pp. 249–250. [Public domain in India]
  8. Parliament of India, The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014) (opens in a new tab), Gazette of India, Extraordinary, Part II, Section 1 (1 March 2014), 2014, pp. 1–2 (ss. 2–4). [Public domain (Indian enactment; Copyright Act 1957, s. 52(1)(q))]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: