ధర్మసాగర్ శాసనం (మంత్రి మల్లుడు)

స్తంభం

వరంగల్ తాలూకాలోని ధర్మసాగర్‌లో ఒక రాతి స్తంభపు నాలుగు వైపులా ఈ శాసనం చెక్కబడి ఉంది.¹ శ్రీనివాసాచార్ దానిని నమోదు చేసినప్పుడు, ఆ స్తంభం బాలుర పాఠశాలకు చాలా దగ్గరగా ఉంది.¹ పి. శ్రీనివాసాచార్ తన Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts (తెలింగాణ జిల్లాల శాసన సంకలనం, 1940), రెండవ భాగంలో దానిని మొదట ఉంచారు.¹ ప్రారంభ శ్లోకాలు సంస్కృతంలో, దాన వివరాలు తెలుగు గద్యంలో ఉన్నాయి. స్తంభంలోని కొన్ని భాగాలు దెబ్బతిన్నాయి.²³⁴

రాజు, మంత్రి

ప్రారంభ ప్రార్థన తర్వాత, బ్రహ్మ కాకతీయ రాజ కుటుంబాన్ని సృష్టించాడని శ్లోకాలు చెబుతాయి.⁴ ఈ కుటుంబంలో గణప (గణపతిదేవుడు) అనే రాజు ఉన్నాడు. అతని ధైర్యాన్ని, కీర్తిని అవి పొగుడుతాయి.⁴ అతని కింద మంత్రి భాస్కరుడు సేవ చేశాడు.⁴ తర్వాత వంశం తండ్రి నుండి కుమారునికి సాగుతుంది:⁴⁵

• భాస్కరుని కుమారుడు చెన్న గన్న.⁴⁵
• చెన్న గన్న కుమారుడు గణాధిపుడు.⁴⁵
• గణాధిపుని కుమారుడు రాజ్య భారాన్ని మోసిన శివ భక్తుడు, మంత్రి మల్లుడు.⁴⁵

శ్రీనివాసాచార్ జాబితా మంత్రి పూర్తి పేరును గలంత మల్లయగా ఇస్తుంది.¹ తేదీ ఏదీ మిగిలి లేదు.¹

దానం

మూడవ వైపు శ్లోకాలు దానం చేసిన భూమి సరిహద్దులను ఇచ్చి, దానిని మూడు భాగాలుగా విభజించారని చెబుతాయి.⁵ రెండు భాగాలు దేవునికి వెళ్లాయి. మూడవదానిని మల్లయ తన సొంత వాడకానికి ఉంచుకున్నాడు.⁵

దేవుని వాటాను ఆలయ ప్రజల మధ్య మళ్లీ పంచారు.⁵ పది మంది నర్తకీమణులకు భూమి వెళ్లింది.⁵ మృదంగ వాయించేవారికి, సన్నాయి వాయించేవారికి, కాహళ కొమ్ము, జలజ-కరండ వాయించేవారికి, గోపాలకులకు నిర్ణీత వాటాలు వెళ్లాయి.⁵

చివర్లో ఉన్న తెలుగు సంగ్రహం ఆ ఎస్టేట్‌ను దాని బయటి భూమితో కలిపి విశ్వేశ్వర-సముద్రం అని, దేవుని ఎలకుర్కి ప్రసన్న విశ్వేశ్వరుడు అని పిలుస్తుంది.³⁵ అది పద్దెనిమిది మంది నర్తకీమణులకు భూమిని, పశువుల తొట్టికి, చలివేంద్రానికి ఒక్కొక్కదానికి అర వాటా ఇస్తుంది.⁵ ఒక పండితారాధ్యుని ఇద్దరు కుమారులకు అది ఒక వాటా ఇస్తుంది.⁴⁵

మిగతాది గోరగ-కుంట, రేణు-కుంట, కేసమ-రెడ్డి-కుంటల వద్ద ఆలయానికే వెళ్లింది.⁴⁵ దెబ్బతిన్న చివరి పంక్తులు దానానికి సంబంధించి వ్యాపారులను పేర్కొంటాయి.⁴⁵

ప్రాముఖ్యం

ఆలయ దానం సంగీతకారులను, నర్తకులను ఎలా పోషించిందో వివరంగా చెప్పే కొద్ది కాకతీయ శాసనాల్లో ఈ రికార్డు ఒకటి. తన పీఠికలో శ్రీనివాసాచార్ దీనిని పిల్లలమర్రి, పానగల్లుల రికార్డులతో కలిపి ఉదహరించారు.⁶ ఈ కాలంలో లలిత కళలకు ఆలయమే ముఖ్య ఆధారం అనడానికి ఆయన వాటిని సాక్ష్యంగా తీసుకున్నారు.⁶ రాజు కోసం గణపతిదేవుడు చూడండి.

సంచికలు

పాఠం, అనువాదం శ్రీనివాసాచార్ Corpus, రెండవ భాగం (1940), పే. 1–4లో, జాబితా ప్రవిష్టి పే. 183లో ఉన్నాయి.²¹

Footnotes

1. P. Sreenivasachar (ed.), A Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts, Part II (1940), p. 183, list of inscriptions, No. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

2. Sreenivasachar, Corpus, Part II (1940), p. 1, text, sides I–II (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

3. Sreenivasachar, Corpus, Part II (1940), p. 2, text, sides III–IV (archive.org↗ (opens in a new tab)). The names are quoted from the text. ↩ ↩²

4. Sreenivasachar, Corpus, Part II (1940), p. 3, text lines 69–76 and translation, verses 1–7 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹

5. Sreenivasachar, Corpus, Part II (1940), p. 4, translation, verses 8–19 and lines 63–76 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴

6. P. Sreenivasachar (ed.), A Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts, Part I: Introduction (1942), p. 33 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²