హనుమకొండ శాసనం (మంత్రి గంగాధరుడు)

రాయి

1956లో ప్రచురించినప్పుడు ఈ శాసనం హనుమకొండలోని పబ్లిక్ లైబ్రరీలో ఉంది.¹ రాతి అడుగు భాగం విరిగిపోయింది. కాబట్టి ప్రతి ముఖపు చివరి పంక్తులు పోయాయి.¹ అది సంస్కృత పద్యంలో ఉంది.¹ కాకతీయ రాజు రుద్రదేవుని మంత్రి గంగాధరుడు ప్రసన్న-కేశవునిగా విష్ణువుకు ఒక ఆలయాన్ని కట్టించాడని అది నమోదు చేస్తుంది.¹ అతని యజమానుల యుద్ధాల కథనాన్ని కూడా అది ఇస్తుంది.¹

అదే లైబ్రరీలో ఒక చిన్న శకలం ఉంది.² దాని సంపాదకుడు పి. శ్రీనివాసాచార్‌కు అది అదే రికార్డుకు గానీ దానికి సహచర రికార్డుకు గానీ చెందినదిగా కనిపించింది.² రెండూ 1956 Corpus లో ఫోటోలతో ముద్రించబడ్డాయి.²³

గంగాధరుడు

గంగాధరుడు ఆత్రేయ గోత్రానికి (వంశానికి) చెందినవాడని రికార్డు చెబుతుంది.¹ అతని పూర్వీకులు వేంగి దేశంలోని వెల్లకి అగ్రహారం (బ్రాహ్మణ గ్రామం) నుండి వచ్చారు.¹ రికార్డు కుటుంబంలో కొమ్మరాజు, నారాయణుల పేర్లను, నారాయణుని భార్యగా తురుకమాంబ పేరును చెబుతుంది.¹ గంగాధరుని తల్లిదండ్రుల పేర్లు చెప్పాల్సిన భాగం దెబ్బతిన్నది.¹ అతని కరీంనగర్ శాసనం లాగే అది అతనిని నారాయణుడు, తురుకమాంబల కుమారునిగా చేసిందని శ్రీనివాసాచార్ ఊహించారు.¹

పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి కథనంలో, రెండవ ప్రోలుడు మొదట గంగాధరుని రాజధాని అనుమకొండకు బాధ్యునిగా చేశాడని కరీంనగర్ రికార్డు చెబుతుంది. తర్వాత రుద్రదేవుడు అతనిని సామంత పాలకుని చిహ్నాలతో సబ్బి-నాడుకు గవర్నర్‌గా చేశాడు.⁴⁵

అతని పనులు

ప్రసన్న-కేశవ ఆలయంతో పాటు, గంగాధరుడు రుద్రపురం అనే గ్రామాన్ని బ్రాహ్మణులకు దానం చేశాడని చెబుతారు.¹ అతను ఒక చెరువు కట్టించి, విష్ణువు, సూర్యుడు, శివుని విగ్రహాలను కూడా ప్రతిష్ఠించాడు.¹ చెరువు కట్టపై, కొండ శిఖరంపై అతను శివ లింగాలను (రాతి చిహ్నాలను), పార్వతిని, గణేశుని ప్రతిష్ఠించాడు.¹ పూజ కోసం అతను మరిన్ని దానాలు చేసి, మరో నాలుగు చెరువులు కట్టించాడు.¹

పద్మాక్షి కొండపై ఉన్న జైన ఆలయానికి గంగాధరుడు చేసిన మరమ్మతుల కోసం పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ఈ శాసనాన్ని ఉదహరించారు (రెండవ ప్రోలుని పద్మాక్షి ఆలయ శాసనం చూడండి).⁶ గంగాధరుని పెద్ద చెరువును ఆయన ఇప్పటి హనుమకొండ బస్ స్టాండ్ దగ్గరి చెరువుగా గుర్తించారు. కొత్త బస్ డిపో దగ్గర చెరువు కట్టపై ప్రసన్న-కేశవ ఆలయ అవశేషాలను ఇటీవల తవ్వి తీశారని ఆయన నివేదించారు.⁷⁸

యుద్ధాలు

ముఖ్య రాతిపై ఉన్న యుద్ధాలను శ్రీనివాసాచార్ సంగ్రహించారు.¹ ఆయన ప్రకారం, రుద్రదేవుడు తన రాజధానిని కాల్చేస్తాడని భయపడి మేడరాజు కొండలకు పారిపోయాడు.¹ తర్వాత రుద్రదేవుడు శత్రువు నగరాన్ని కాల్చి, మేడరాజును ఓడించి, అతని రెండు ఏనుగులను పట్టుకున్నాడు.¹ తన ఇష్టానికి వ్యతిరేకంగా మేడరాజు తన కుమార్తెను రుద్రదేవునికి ఇచ్చి పెళ్లి చేయవలసి వచ్చింది.¹ సంపాదకుడు ప్రశ్నార్థకంతో పొలస అని చదివిన ఒక నగరాన్ని కూడా రుద్రదేవుడు కాల్చాడు.¹

గంగాధరుడు మేడరాజు నుండి ఒక బిరుదు తీసుకున్నాడని అదే సంగ్రహం చెబుతుంది.¹ చక్రకూట పాలకుని అతని ఏనుగుతో కలిపి అతను పట్టుకున్నాడని కూడా అది చెబుతుంది.¹

శ్రీనివాసాచార్ శకలంలో కొంత భాగాన్ని మాత్రమే గుర్తించగలిగారు.² ఆయన చదివినట్లు, ప్రోలుడు గోకర్ణుని కుమారుని తన సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టి, పొలవాసను, మేడరాజు రాజ్యాన్ని జయించాడు.² మేడరాజు నుండి తీసుకున్న సంపదతో గంగాధరుడు ప్రసన్న-కేశవుని ప్రతిష్ఠించాడు.² ఈ వివరాలు అనిశ్చితం అని శ్రీనివాసాచార్ గుర్తించారు.²

కాకతీయుల తొలి యుద్ధాల కోసం పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ఈ శకలాలను వాడారు.⁹¹⁰ ఆయన మేడరాజును పొలవాస నాయకునిగా గుర్తించారు. అది ఇప్పుడు పాత జగిత్యాల తాలూకాలోని పోలాస. అతని కుటుంబం పొలవాస నుండి నర్సంపేట వరకు విస్తరించిన భూములను పట్టుకుంది. పొలవాస దోపిడీ గురించిన రికార్డు వర్ణన అది మేడరాజు రాజధాని అని ధృవీకరిస్తుందని ఆయన భావించారు.⁹¹⁰

పరబ్రహ్మ శాస్త్రి గోకర్ణుని కుమారుని గోకర్ణ చోడుని కుమారుడు చోడోదయుడు (ఉదయుడు) గా గుర్తించారు.¹¹¹² ప్రోలుడు రాజ్యాన్ని ఉదయునికి తిరిగి ఇచ్చాడనే వేయి స్తంభాల శాసన ప్రకటనతో ఆయన ఈ రికార్డును ముడిపెట్టారు.¹¹¹² శ్రీనివాసాచార్ సంగ్రహంలో మేడరాజు నుండి తీసుకున్న బిరుదు ఉన్న చోట, చాళుక్య రాజు జగదేకమల్లుని సమక్షంలో ప్రోలుడు మాన్యక నాయకుడు ఏడను పారదోలిన భాగాన్ని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి చదివారు. తిరుగుబాటు సామంతులను దారికి తేవడానికి జగదేకమల్లుడు స్వయంగా తెలంగాణకు వచ్చాడని ఆయన తేల్చారు.¹³¹⁴ ఈ అభిప్రాయంలో ప్రోలుడు రాజు పక్షాన పోరాడాడు.¹³¹⁴

Footnotes

1. P. Sreenivasachar (ed.), A Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts of Andhra Pradesh, Part III (1956), p. 124, No. Wg. 2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷ ↩¹⁸ ↩¹⁹ ↩²⁰ ↩²¹

2. Sreenivasachar, Corpus, Part III (1956), p. 128, No. Wg. 3 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

3. Sreenivasachar, Corpus, Part III (1956), list of plates, p. iii, plates 2–5 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

4. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 101. ↩

5. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 102. ↩

6. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 273. ↩

7. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 204. ↩

8. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 279. ↩

9. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 58. ↩ ↩²

10. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 62. ↩ ↩²

11. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 77. ↩ ↩²

12. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 80. ↩ ↩²

13. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 85. ↩ ↩²

14. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 86. ↩ ↩²