ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

గణపతిదేవుడు

కాకతీయ రాజు (పాలన 1199–దాదాపు 1262). ఆయన అరవై సంవత్సరాల పాలన కాకతీయ అధికారాన్ని తెలంగాణ నుంచి తీరం వరకు, సుదూర దక్షిణం వరకు తీసుకువెళ్లింది. ఆయన రాజధానిని ఓరుగల్లు (వరంగల్)కు మార్చాడు. ఆయన పాలనలో మోటుపల్లి సముద్ర వ్యాపార అభయ శాసనం, రామప్ప, గణపేశ్వరం దేవాలయాలు వచ్చాయి.

సింహాసనానికి కష్టమైన దారి

గణపతిదేవుడు రుద్రదేవుని తమ్ముడు, వారసుడు అయిన మహాదేవుడు, ఆయన రాణి బయ్యాంబికల కొడుకు.1 ఉప్పరపల్లిలోని ఒక శాసనం ఆయనను రుద్రదేవుని కొడుకు అంటుంది. బహుశా దత్తత ద్వారా అయి ఉండవచ్చు.2 యాదవ (సేవుణ) రాజుల రాజధాని దేవగిరిపై దాడి చేస్తూ మహాదేవుడు చనిపోయాడు.32 పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) ప్రకారం, యువ గణపతి ఆ దండయాత్రలో తండ్రి వెంట వెళ్లి యాదవుల చేతికి చిక్కాడు.32

యాదవ రాజు జైత్రపాలుడు గణపతిని విడిపించి, ఆయనకు ఆంధ్ర రాజ్యాన్ని అప్పగించాడని ఒక యాదవ శాసనం చెబుతుంది.43 పరబ్రహ్మశాస్త్రి ప్రకారం, స్వదేశంలో ప్రముఖులు తిరుగుబాటు చేశారు, కొంత భూమి పోయింది.56 యువ రాజు తిరిగి వచ్చే వరకు సేనాపతి రేచర్ల రుద్రుడు రాజ్యాన్ని కలిపి ఉంచాడు.56 కాకతీయ సంపద “అనేక పదునైన ముళ్ల మధ్య అడుగు పెట్టినప్పుడు” (“set her foot among many sharp thorns”) తాను దానిని పునరుద్ధరించానని పాలంపేటలోని రుద్రుని సొంత శాసనం చెబుతుంది.7

మంథెనలో ఉన్న గణపతిదేవుని తెలిసిన తొలి శాసనం తేదీ 1199 డిసెంబర్ 26.6 అది ఆయనకు సకల-దేశ-ప్రతిష్ఠాపనాచార్య బిరుదు ఇస్తుంది.6 పరబ్రహ్మశాస్త్రి దీనిని రాజ్యం మొత్తాన్ని మళ్లీ స్థాపించానని చెప్పుకోలుగా చదువుతారు.6 ఆ తేదీకి సరిపోయే ఆయన 54వ పాలనా సంవత్సరపు శాసనాన్ని గుర్తిస్తూ, రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) కూడా ఆయన సింహాసనారోహణను 1199లో ఉంచారు.48

తీరానికి, దక్షిణానికి విస్తరణ

పరబ్రహ్మశాస్త్రి గణపతిదేవుని తొలి దండయాత్రలను ఆయన సేనాపతుల శాసనాల నుంచి లెక్కించారు. 1203 నాటికి మల్యాల చౌండ కృష్ణా ముఖద్వారం దగ్గరి దీవి కోట దివిని తీసుకున్నాడు.9 గణపతి దాని అయ్య నాయకులను సామంతులుగా ఉంచుకుని, యువ జాయను తన సేవలోకి తీసుకున్నాడు.9 ఆయన జాయ ఇద్దరు సోదరీమణులు నారమ, పేరమలను పెళ్లి చేసుకుని, జాయను సేనాపతిగా చేశాడు.10

తీరంలో ప్రధాన శక్తి అయిన వెలనాటి రాజు పృథ్వీశ్వరుడు 1206 తర్వాత కొంత కాలానికి యుద్ధంలో చనిపోయాడు.11 1213 నాటికి జాయ గణపతి తరఫున వెలనాటి ప్రాంతాన్ని పాలిస్తున్నాడు.11 గణపతి నెల్లూరు తెలుగు చోడ రాజ్య సింహాసనంపై తిక్కను తిరిగి కూర్చోబెట్టాడు.12 మట్టెవాడలోని 1228 నాటి ఒక శాసనం ఇప్పటికే చోళ రాజధాని, బహుశా కంచిని దోచుకున్నాడని ఆయనకు ఆపాదిస్తుంది.12

తర్వాత ఆయన సామంత భోజుని నాయకత్వంలో పంపిన సైన్యం దాదాపు 1250లో కంచిని తీసుకుంది.1213 కవి తిక్కన నెల్లూరు రాజు రాయబారిగా ఆయన ఆస్థానానికి వచ్చాడని చెబుతారు.1213 ఈశాన్యంలోని కళింగపై ఆయన దండయాత్రలు గంజాం జిల్లాలోని అస్కా ప్రాంతం వరకు చేరాయి.14 కానీ గంగ రాజు మూడవ అనంగభీముడు త్వరలోనే కాకతీయ సైన్యాలను వెళ్లగొట్టాడు. ఆ యుద్ధాల వల్ల శాశ్వత లాభం ఏమీ రాలేదు.14 గణపతి చోళ, కళింగ, సేవుణ (యాదవ), కర్ణాట, లాట దేశాల రాజులను ఓడించాడని 1231 నాటి జాయ శాసనం చెప్పుకుంటుంది.10

పాలన ముగింపు

ఆయన సుదీర్ఘ పాలన ఓటములతో ముగిసింది. పరబ్రహ్మశాస్త్రి కాల నిర్ణయం ప్రకారం, దాదాపు 1263లో పాండ్య రాజు జటావర్మ సుందర పాండ్యుడు ముత్తుకూరు దగ్గర కాకతీయులను, వారి నెల్లూరు మిత్రులను ఓడించాడు.15 ఆయన నెల్లూరు, కంచిలను తన రాజ్యంలో కలుపుకున్నాడు.15 విజేతైన పాండ్య రాజు పాండ్య చేప గుర్తు పక్కన కాకతీయ వరాహం గుర్తు ఉన్న నాణేలు ముద్రించాడు.15 ఈ ఓటమి గణపతి చురుకైన పాలన నుంచి తప్పుకున్న సమయంలోనే వచ్చింది.15

1260లో గణపతి 62వ పాలనా సంవత్సరపు శాసనాలను సూయెల్ కనుగొని, దానిని ఆయన చివరి సంవత్సరంగా తీసుకున్నారు.16 త్రిపురాంతకంలోని ఒక శాసనం తేదీ శక 1182 (1260; శక అనేది సంవత్సరాలను లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి), ఆయన 62వ సంవత్సరం.17 ఇ. హుల్ట్‌ష్ (E. Hultzsch) కూడా ఆయనకు అరవై రెండు సంవత్సరాల పాలన ఇచ్చారు.18 ఎన్. వెంకటరమణయ్య (N. Venkataramanayya), ఎం. సోమశేఖర శర్మ (M. Somasekhara Sarma) ఆయన పాలనను 1261లో ముగిస్తారు.19 ఆయన కూతురు రుద్రమదేవి ఆయన తర్వాత సింహాసనం ఎక్కింది. దాదాపు 1259–60 నుంచి ఆమె ఆయనతో కలిసి, 1262 నుంచి ఒంటరిగా పాలించిందని పరబ్రహ్మశాస్త్రి భావిస్తారు.20

1269లో గణపతి ఇంకా జీవించి ఉన్నాడు.20 పల్నాడులోని దుర్గిలో ఆ సంవత్సరపు ఒక శాసనం ఇప్పటికీ ఆయనను పాలిస్తున్న రాజుగా చూస్తుంది. రుద్రమదేవిని సింహాసనానికి ఎంపిక చేసిన వారసురాలిగా మాత్రమే పిలుస్తుంది.20

కొందరు తొలి నాయకులను మినహాయిస్తే, ఆ కుటుంబంలో యోధులుగా చనిపోని సభ్యులు గణపతి, రుద్రదేవుడు మాత్రమే అని పరబ్రహ్మశాస్త్రి గుర్తించారు.21

రాజధాని, పాలన

రుద్రదేవుడు ఓరుగల్లు కోట (వరంగల్)ను మొదలుపెట్టాడు.5 గణపతిదేవుడు రాతితో లోపలి గోడ, మట్టితో బయటి గోడతో దానిని పూర్తి చేసి, రాజధానిని అనుమకొండ నుంచి అక్కడికి మార్చాడు.5 ఆయన రాతి గోడను మొదలుపెట్టాడని, ఆయన వారసుడు దానిని పూర్తి చేశాడని Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) నమోదు చేస్తుంది.22

గణపతి తీర ప్రాంత నాయకులపై సామ్రాజ్య పాలనను బలవంతంగా రుద్దలేదని పరబ్రహ్మశాస్త్రి వాదిస్తారు.23 సైనిక విధేయత చూపినంత కాలం వారు తమను తాము పాలించుకోవడానికి ఆయన స్వేచ్ఛ ఇచ్చాడు.23 వారి శాసనాలలో చాలా వరకు ఆయన పేరే చెప్పవు.23

పాలన చివరిలో ఆయన కాయస్థ నాయకుడు గంగయ సాహిణిని తన సేవలోకి తీసుకున్నాడు.24 ఆయనను పాలనలోని డెబ్బై రెండు శాఖల అధిపతి అయిన బాహత్తర-నియోగాధిపతిగా, అశ్వికదళ సేనాధిపతిగా చేశాడు.24 కడప (అప్పుడు కడ్డపా) ప్రాంతంలోని వల్లూరు నుంచి పాలించే పెద్ద జాగీరును కూడా ఆయనకు ఇచ్చాడు.24 ఆయన బిరుదు రాయ-గజ-కేసరి ఆయన నాణేలపై, ప్రామాణిక కొలతలపై కనిపించింది.21

వ్యాపారం, చెరువులు, దేవాలయాలు

1244–45లో గణపతిదేవుడు మోటుపల్లి రేవులో ఒక స్తంభాన్ని నిలిపాడు. పగిలిపోయిన ఓడల సరుకును ఇకపై స్వాధీనం చేసుకోబోమని దాని శాసనం సముద్ర వ్యాపారులకు హామీ ఇచ్చింది.2526 అది దిగుమతులు, ఎగుమతులపై సుంకాన్ని ముప్పైలో ఒక వంతుగా నిర్ణయించింది.2526 ఆయన పాలనలో కొన్ని అతి పెద్ద కాకతీయ నీటిపారుదల పనులు జరిగాయి. ఆయన మంత్రులలో ఒకరి కొడుకు జగదాలు ముమ్మడి పాకాల సరస్సును కట్టించాడు. రామప్ప సరస్సును రేచర్ల రుద్రునికి ఆపాదిస్తారు.27

ఆయన సోదరీమణులు మైలాంబ, కుందమాంబ బయ్యారం చెరువును, కుందసముద్రం చెరువును కట్టించారు.273 గణపతి పాలనలో 1213లో రేచర్ల రుద్రుడు పాలంపేటలో రుద్రేశ్వర (రామప్ప) దేవాలయాన్ని స్థాపించాడు.28 జాయ 1231లో దివిలో గణపేశ్వర దేవాలయాన్ని కట్టించి, దానికి ఆయన పేరు పెట్టాడు.10 బొత్పూర్‌లోని ఆయన సేనాపతి మల్యాల గుండ శాసనాలలో రాజు పేరు మీద ఒక చెరువు కూడా ఉంది.29

మతం, కుటుంబం

గణపతి మత గురువు పాశుపత శైవ శాఖ అయిన గోళకీ మఠానికి చెందిన విశ్వేశ్వర శంభు.30 దీక్ష తర్వాత రాజు తనను గురువు ఆధ్యాత్మిక కొడుకుగా చెప్పుకున్నాడు.3132 పరబ్రహ్మశాస్త్రి వంశావళి ఆయన రాణి పేరును సోమలదేవిగా ఇస్తుంది. విద్యానాథుని ప్రతాపరుద్రీయములోని నాటకం ఆమెను సోమ అంటుంది.3334

ఆయన సోదరి మైలాంబ బయ్యారం చెరువు శాసనాన్ని వేయించింది.35 దాని ప్రకారం గణపతి, మైలాంబ ఇద్దరి పెళ్లిళ్లనూ వారి తండ్రి మహాదేవుడే ఏర్పాటు చేశాడు.35 కాబట్టి గణపతి ఒక యాదవ రాకుమారిని పెళ్లి చేసుకున్నాడనే ప్రతాప చరిత్ర కథను పరబ్రహ్మశాస్త్రి సందేహించారు.35 రుద్రమదేవితో పాటు ఆయనకు గణపాంబ అనే మరో కూతురు ఉంది. ఆమె కోట నాయకుడు బేతను పెళ్లి చేసుకుంది.36

Footnotes

  1. E. Hultzsch, “Ganapesvaram Inscription of the Time of Ganapati”, Epigraphia Indica III (1894–95), p. 83 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  2. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 100. ↩ ↩2 ↩3

  3. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 103–104. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  4. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 128 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  5. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 116. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  6. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 106. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  7. L. D. Barnett (ed.), Inscriptions at Palampet and Uparpalli (1919), p. 9, verse 24 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  8. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 149 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  9. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 107–108. ↩ ↩2

  10. E. Hultzsch, “Ganapesvaram Inscription of the Time of Ganapati”, Epigraphia Indica III (1894–95), p. 84 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  11. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 108. ↩ ↩2

  12. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 109. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  13. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 113. ↩ ↩2

  14. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 110–112. ↩ ↩2

  15. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 114–115. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  16. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 154 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  17. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica, vol. 2 (2023), pp. 309–310. ↩

  18. E. Hultzsch, “Motupalli Pillar-Inscription of Ganapatideva”, Epigraphia Indica XII (1913–14), p. 190 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  19. N. Venkataramanayya and M. Somasekhara Sarma, “The Kakatiyas of Warangal”, in G. Yazdani (ed.), The Early History of the Deccan, Parts VII–XI (1960), p. 599. ↩

  20. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 118. ↩ ↩2 ↩3

  21. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 142. ↩ ↩2

  22. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 173 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  23. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 175–177. ↩ ↩2 ↩3

  24. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 117. ↩ ↩2 ↩3

  25. Hultzsch, “Motupalli Pillar-Inscription of Ganapatideva” (1913–14), translation, p. 196 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  26. Hultzsch, “Motupalli Pillar-Inscription of Ganapatideva” (1913–14), translation, p. 197 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  27. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 205. ↩ ↩2

  28. L. D. Barnett (ed.), Inscriptions at Palampet and Uparpalli (1919), pp. 7–8 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  29. P. Sreenivasachar (ed.), A Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts, Part II (1940), No. 51, translation, p. 149 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  30. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 275. ↩

  31. P. Sreenivasachar, A Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts, Part I (1942), p. 20 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  32. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 276. ↩

  33. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 36. ↩

  34. K. P. Trivedi (ed.), The Prataparudrayasobhushana of Vidyanatha (1909), Introduction, p. xvi (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  35. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 107. ↩ ↩2 ↩3

  36. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 28. ↩

చిత్రాలు

అన్నీ చూపించు (25)

రాజవంశాలు

ధరణికోట కోట వంశం

సుమారు క్రీ.శ. 1100–1276

కృష్ణా దక్షిణ ఒడ్డున ఉన్న అమరావతి–ధరణికోట నాయకుల కుటుంబం. వారు 'ఆరువేల' దేశం (కొణ్ణతవాడి) ప్రభువులు. రాబర్ట్ సూయెల్ వారి వంశాన్ని సుమారు 1100 నుండి గుర్తించారు. వారి శాసనాలు 1270ల వరకు ఉన్నాయి. బహుశా 1182లో అధికారంలోకి వచ్చిన రెండవ కేతరాజు అమరావతిలో బుద్ధునికి ఇంకా దీపాలు, గ్రామాలు దానం చేశాడు. వివాహాల ద్వారా వెలనాటి చోడులకు, కాకతీయులకు బంధువులైన వారు సుమారు 1185లో కాకతీయ పాలన కిందకు వచ్చారు. కోట బేతరాజు కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుని కుమార్తె గణపాంబను పెళ్లి చేసుకున్నాడు. 1250లలో వితంతువుగా ఆమె కుటుంబ భూములను పాలించింది.

కాకతీయులు

సుమారు క్రీ.శ. 1163–1323

అనుమకొండ (హనుమకొండ), ఓరుగల్లు (వరంగల్) రాజవంశం. కాకతీయులు పదవ శతాబ్దం నుండి రాష్ట్రకూటుల, తర్వాత పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతులు. 1163లో రుద్రదేవుని కాలంలో వారు తమ సార్వభౌమత్వాన్ని ప్రకటించారు. గణపతిదేవుని కాలంలో వారు తెలంగాణ నుండి తీరం వరకు తెలుగు దేశాన్ని పాలించారు. రుద్రమదేవి రుద్రదేవుడు అనే పేరుతో రాజుగా పాలించింది. ఆమె మనవడు ప్రతాపరుద్రుడు 1320లలో ఢిల్లీ సుల్తానుల చేతిలో ఓడిపోయాడు. వారి పాలన మిత్ర నాయకుల మీద, సైనిక సేవ కోసం భూమి పొందిన నాయక సేనానుల మీద, గ్రామ సభల మీద ఆధారపడింది. దానిని దాని చెరువులు, ఆలయాలు, మోటుపల్లి సముద్ర వ్యాపార శాసనం, ఆస్థాన సాహిత్యం కోసం గుర్తుంచుకుంటారు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (11)
  1. E. Hultzsch (ed.), Epigraphia Indica, Vol. III (1894–95) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1895, pp. 83–84. [Public domain]
  2. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal, Government of Andhra Pradesh, 1978, pp. 28, 36, 100, 103–104, 106–118, 142, 175–177, 205, 275–276. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. Robert Sewell (ed. S. Krishnaswami Aiyangar), The Historical Inscriptions of Southern India (Collected till 1923) and Outlines of Political History (opens in a new tab), University of Madras, 1932, pp. 128, 149, 154. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  4. L. D. Barnett (ed.), Inscriptions at Palampet and Uparpalli (Hyderabad Archaeological Series, No. 3) (opens in a new tab), H.E.H. the Nizam's Government, 1919, pp. 7–9. [Public domain]
  5. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.); Gautam Pingle (gen. ed.), Epigraphia Telanganica, Vol. 2: Imperial Kakatiyas (opens in a new tab), Dr MCR Human Resource Development Institute, Government of Telangana, 2023, pp. 309–310. Cite-only. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  6. Sten Konow (ed.), Epigraphia Indica, Vol. XII (1913–14) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1914, pp. 190, 196–197. [Public domain]
  7. G. Yazdani (ed.); Part VII by K. A. Nilakanta Sastri and N. Venkataramanayya, The Early History of the Deccan, Parts VII-XI, Oxford University Press, London, published under the authority of the Government of Andhra Pradesh, 1960, pp. 599. N. Venkataramanayya and M. Somasekhara Sarma, Part IX, The Kakatiyas of Warangal. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  8. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 173. [Public domain]
  9. P. Sreenivasachar (ed.), A Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts of H.E.H. the Nizam's Dominions, Part II: Texts and Translations (opens in a new tab), H.E.H. the Nizam's Government, 1940, pp. 149. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  10. P. Sreenivasachar (ed.), A Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts of H.E.H. the Nizam's Dominions, Part I (Hyderabad Archaeological Series No. 13) (opens in a new tab), H.E.H. the Nizam's Government, 1942, pp. 20. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  11. Vidyanatha; ed. Kamalashankar Pranashankar Trivedi, The Prataparudrayasobhushana of Vidyanatha, with the commentary Ratnapana of Kumarasvamin (Bombay Sanskrit Series No. LXV) (opens in a new tab), Government Central Book Depot, Bombay, 1909, xvi. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: