శాసనాలు, ఆధారాలు

మౌర్యులు, శాతవాహనులు

సుమారు క్రీ.పూ. 300 – క్రీ.శ. 225

కర్నూలు జిల్లాలోని అశోకుని శాసనాలు, కృష్ణా డెల్టాలోని బౌద్ధ ధాతు శాసనాలతో తెలుగు భూములు లిఖిత చరిత్రలోకి వస్తాయి. ఇంకా తేదీలపై చర్చ జరుగుతున్న శాతవాహనులు క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం నాటికి కృష్ణా లోయను పాలించారు. అప్పుడు అమరావతి, ఇతర స్తూపాలు వర్ధిల్లాయి.

ఇక్ష్వాకులు, విష్ణుకుండినులు, తొలి రాజ్యాలు

సుమారు క్రీ.శ. 225–624

కృష్ణా తీరంలో శాతవాహనుల పాలన ముగిసిన కాలం (సుమారు క్రీ.శ. 225) నుండి తూర్పు చాళుక్యులు వేంగిని జయించిన కాలం (సుమారు 615–630) వరకు ఉన్న నాలుగు శతాబ్దాలు. విజయపురి ఇక్ష్వాకులు, పల్లవులు, బృహత్ఫలాయనులు, శాలంకాయనులు, విష్ణుకుండినులు దాదాపు ప్రాకృత, సంస్కృత శాసనాల ద్వారానే తెలుస్తారు. ఆ శాసనాల తేదీలపై ఇంకా చర్చ జరుగుతోంది.

మౌర్యులు

సుమారు క్రీ.పూ. 322 – క్రీ.పూ. 184

మగధ మౌర్య సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.పూ. 322–185) క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దంలో తెలుగు దేశంలో కొంత భాగాన్ని పట్టుకుంది. కర్నూలు జిల్లాలోని ఎర్రగుడి, రాజుల మందగిరిలలోని అశోకుని శాసనాలు ఈ ప్రాంతంలో దొరికిన తొలి లిఖిత రికార్డుల్లో ఉన్నాయి. అతని కళింగ విజయం గోదావరికి ఉత్తరాన ఉన్న తీరం వరకు చేరింది.

శాతవాహనులు

సుమారు క్రీ.పూ. 200 – క్రీ.శ. 225

పురాణాలు ఆంధ్రులు అని పిలిచే దక్కన్ రాజవంశం. దాని తర్వాతి రాజులు సామాన్య శకం 2వ శతాబ్దంలో, 3వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కృష్ణా లోయను, గోదావరి డెల్టాను, రాయలసీమలోని కొన్ని భాగాలను పాలించారు. దాని ప్రారంభం, దాని తేదీలు, అది తెలుగు దేశానికి ఎప్పుడు చేరింది అనేవన్నీ చర్చలో ఉన్నాయి.

విజయపురి ఇక్ష్వాకులు

సుమారు క్రీ.శ. 225–350

క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దంలో, 4వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో దిగువ కృష్ణా లోయను పాలించిన రాజవంశం. వారి రాజధాని నాగార్జునకొండ లోయలోని విజయపురి. ప్రాకృత, సంస్కృత శాసనాల నుండి నలుగురు రాజులు తెలుసు. రాజులు వైదిక యజ్ఞాలు చేసి, శివునికి, కార్తికేయునికి ఆలయాలు కట్టించారు. రాజకుటుంబపు స్త్రీలు రాజధానిలోని బౌద్ధ విహారాలకు దానాలు ఇచ్చారు.

పల్లవులు

సుమారు క్రీ.శ. 250–900

క్రీ.శ. 4వ శతాబ్దం నుండి 7వ శతాబ్దం వరకు చాలా కాలం కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్న తెలుగు దేశాన్ని పట్టుకున్న కంచి (కాంచీపురం) రాజవంశం. ప్రాకృతంలో ఉన్న వారి తొలి శాసనాలు కంచి నుండి అమరావతి దగ్గరి ధాన్యకటకంలోని ఒక అధికారికి పంపబడ్డాయి. తర్వాతి ఒక వంశం పాలక్కడ, దశనపురం వంటి శిబిరాల నుండి గుంటూరు, నెల్లూరు ప్రాంతాల్లో గ్రామాలను దానం చేస్తూ సంస్కృత దానపత్రాలు జారీ చేసింది. 7వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో చాళుక్యులు వేంగిని, గుంటూరు ప్రాంతాన్ని తీసుకున్నారు. కానీ సుమారు 700 వరకు పల్లవ రాజులు ఇంకా నెల్లూరులో గ్రామాలను దానం చేశారు. సుమారు 900లో చోళ విజయం వరకు వారి సామంతులు చిత్తూరు, రాయలసీమలోని కొన్ని భాగాలను పట్టుకున్నారు.

వాకాటకులు

సుమారు క్రీ.శ. 275–530

సుమారు 3వ శతాబ్దం నుండి 6వ శతాబ్దం వరకు ఉత్తర దక్కన్, మధ్య భారతదేశపు రాజవంశం. దాని ముఖ్య భూభాగం తెలుగు దేశానికి ఉత్తరాన ఉన్న విదర్భ (బేరార్). దాని రాజులు గుప్త సామ్రాజ్య కుటుంబంతో పెళ్లి సంబంధాలు చేసుకున్నారు. వారి రాకుమార్తెల్లో ఒకరు విష్ణుకుండిన రాజు మాధవవర్మను పెళ్లి చేసుకుంది. తర్వాతి హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో దాదాపు మొత్తాన్ని వాకాటకులు పాలించారని, వేంగి సింహాసనంపై మొదటి విష్ణుకుండినుని కూర్చోబెట్టారని జి. జూవో-డుబ్రే (1920) భావించారు. ఆధునిక తెలంగాణ చరిత్ర ఒకటి (2022) ఆదిలాబాద్, నిజామాబాద్, కరీంనగర్ దేశాన్ని మాత్రమే వారి భూముల్లో లెక్కిస్తుంది. అజంతా శాసనం వారి చివరి గొప్ప రాజు హరిషేణునికి ఆంధ్ర విజయం ఘనతను ఇస్తుంది.

వేంగి శాలంకాయనులు

సుమారు క్రీ.శ. 300–470

సామాన్య శకం 4, 5 శతాబ్దాల్లో కృష్ణా, గోదావరి మధ్య దేశాన్ని ఏలూరు దగ్గరి ఆధునిక పెదవేగి అయిన వేంగిపురం నుండి పాలించిన రాజవంశం. ఏడు తామ్రశాసనాలు హస్తివర్మ నుండి వచ్చిన రెండు శాఖల్లో ఏడుగురు రాజుల పేర్లు చెబుతాయి. సముద్రగుప్తుని అలహాబాద్ శాసనంలోని 'వేంగి హస్తివర్మ'తో చాలామంది విద్వాంసులు అతనిని గుర్తిస్తారు. వారి తొలి దానపత్రాలు ప్రాకృతంలో, తర్వాతివి సంస్కృతంలో ఉన్నాయి. వారి ముద్రలపై నంది ఉంటుంది. వారి కుల దైవం చిత్రరథస్వామి.

తూర్పు గాంగులు (కళింగ గాంగులు)

సుమారు క్రీ.శ. 498–1434

సుమారు 6వ శతాబ్దం నుండి 1434 వరకు ఇప్పటి శ్రీకాకుళం జిల్లాలోని ముఖలింగం అయిన కళింగనగరం నుండి, తర్వాత ఒడిశా నుండి పాలించిన కళింగ రాజవంశం. వారి తొలి దానపత్రాలకు గాంగ శకంలో తేదీలు ఉన్నాయి. ఆ శకం ప్రారంభ సంవత్సరంపై ఇంకా వివాదం ఉంది. తెలుగు దేశపు ఉత్తర భాగం, అంటే పాత గంజాం, విశాఖపట్నం జిల్లాలు, ఆ రాజ్యానికి కేంద్రం. వారి తామ్రశాసనాలు శ్రీకాకుళం, అచ్యుతాపురం, జిర్జింగి, నడగాం, అలమండల నుండి వచ్చాయి. తెలుగు, సంస్కృతాల్లో వారి వందలాది శాసనాలు ముఖలింగం, శ్రీకూర్మం, సింహాచలంలలో మిగిలి ఉన్నాయి. మొదటి కులోత్తుంగుని మనవడు అనంతవర్మ చోడగంగుడు 1078 నుండి సుమారు డెబ్బై సంవత్సరాలు పాలించాడు. తర్వాతి రాజులు గోదావరి పొడవునా కాకతీయులతో పోరాడారు. వారి మంత్రి కపిలేశ్వరుడు 1434లో గజపతి వంశాన్ని స్థాపించాడు.

విష్ణుకుండినులు

సుమారు క్రీ.శ. 500–630

శాలంకాయనుల తర్వాత, తూర్పు చాళుక్యుల ముందు పాలించిన కృష్ణా–గోదావరి దేశపు రాజవంశం. కొన్ని సంస్కృత తామ్ర దానపత్రాలు, ఒక శిలాశాసనం నుండి అది తెలుసు. దాని రాజులు శ్రీపర్వత స్వామిని పూజించారు. తమ గొప్ప పాలకుడు మాధవవర్మకు పదకొండు అశ్వమేధాలను చెప్పుకున్నారు. వాకాటక రాజ కుటుంబంతో పెళ్లి సంబంధాలు చేసుకున్నారు. తర్వాతి దానపత్రాల్లో వారి రాజధాని లెందులూరు (వేంగి దగ్గరి దెందులూరు). విద్వాంసులు వారిని 4వ శతాబ్దం నుండి 8వ శతాబ్దం వరకు ఎక్కడైనా ఉంచారు. తర్వాతి పునర్నిర్మాణాల్లో చాలావరకు ప్రధాన వంశాన్ని 6వ శతాబ్దంలో ఉంచి, 7వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో చాళుక్య విజయంతో ముగిస్తాయి. అయితే డి. సి. సర్కార్ దానిని సుమారు 670 వరకు కొనసాగించారు.

బాదామి చాళుక్యులు

సుమారు క్రీ.శ. 550–757

సుమారు 550 నుండి 757 వరకు వాతాపి (బాదామి) నుండి పాలించిన పశ్చిమ దక్కన్ రాజవంశం. రెండవ పులకేశి సుమారు 615లో పిష్టపురం (పిఠాపురం), కొల్లేరు సరస్సు ప్రాంతాలను తీసుకున్నాడు. అతను తన తమ్ముడు విష్ణువర్ధనుడిని వేంగిలో ఉంచాడు. అక్కడ తూర్పు చాళుక్య వంశం ప్రారంభమైంది. వారి దానపత్రాలు, శాసనాలు 631లో గుంటూరు ప్రాంతాన్ని, మొదటి విక్రమాదిత్యుడు, అతని వారసుల కాలంలో కర్నూలు, అలంపురం ప్రాంతాన్ని, 660లో నెల్లూరులో భూమిని వారు పట్టుకున్నట్లు చూపిస్తాయి. 750లలో రాష్ట్రకూట దంతిదుర్గుడు చివరి రాజు రెండవ కీర్తివర్మను పడగొట్టాడు.

రేనాటి చోళులు

సుమారు క్రీ.శ. 550–800

సుమారు 6వ శతాబ్దం చివరి భాగం నుండి 8వ శతాబ్దం వరకు కడప చుట్టూ ఉన్న దేశమైన రేనాండు రాజులు. వారు చోళ రాజు కరికాలుని నుండి వంశాన్ని చెప్పుకున్నారు. మొదట తమ పల్లవ, తర్వాత చాళుక్య అధిపతుల పేర్లు పెట్టుకున్నారు. చిప్పిలి, మాలెపాడుల నుండి పాలించారు. కలమల్ల, ఎర్రగుడిపాడులలోని వారి శిలాశాసనాలు పూర్తిగా తెలుగులో రాసిన తొలి రికార్డుల్లో ఉన్నాయి. వారి రికార్డుల్లో ఏదీ ఏ శకంలోనూ తేదీ కలిగి లేదు. ముగ్గురు సంపాదకులు ఒకే రాజు పుణ్యకుమారుని సుమారు 625, సుమారు 740, సుమారు 800లలో ఉంచారు.

వేంగి తూర్పు చాళుక్యులు

సుమారు క్రీ.శ. 615–1077

7వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి దిగువ గోదావరి, కృష్ణాల మధ్య తీర ప్రాంతమైన వేంగిని పాలించిన బాదామి చాళుక్యుల ఒక శాఖ. దాని స్థాపకుడు కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడు రెండవ పులకేశి తమ్ముడు. ఈ రాజులు రెండు శతాబ్దాల పాటు రాష్ట్రకూటులతో పోరాడారు. సుమారు 1000 తర్వాత వారు వివాహాల ద్వారా చోళులతో ముడిపడ్డారు. 1070లో వారి వారసుడు చోళ చక్రవర్తి మొదటి కులోత్తుంగుడు అయ్యాడు. వారి తామ్రశాసనాలు ప్రతి పాలన కాలాన్ని నమోదు చేస్తాయి. మొదటి తెలుగు సాహిత్య రచన, నన్నయ మహాభారతం, రాజమహేంద్రవరంలోని వారి ఆస్థానంలో రాయబడింది.

బాణులు

సుమారు క్రీ.శ. 700–921

కంచి పల్లవ, గంగ-పల్లవ రాజుల సామంతులుగా 'ఆంధ్ర మార్గానికి పడమటి' కొండ ప్రాంతాన్ని, అంటే సుమారుగా కోలారు నుండి కాళహస్తి వరకు తర్వాతి చిత్తూరు జిల్లాను, పాలించిన బాణ లేదా మహాబలి వంశ నాయకులు. గుడిమల్లంలోని తమిళ, సంస్కృత భాషల్లో ఉన్న వారి శాసనాలు 8వ శతాబ్దం నుండి శక 827 (905) వరకు ఉన్నాయి. అక్కడ దొరికిన ఒక తామ్రశాసనం వారి వంశ వృక్షాన్ని ఇస్తుంది. 9వ శతాబ్దం చివర్లో వారి ఒక సరిహద్దు స్థావరం కడప ప్రాంతంలోని పొట్టిపాడు వరకు చేరింది. వారు సోరెమతి వద్ద నొళంబ పల్లవులతో పోరాడారు. 900 తర్వాత కొద్దికాలానికే చోళ రాజు మొదటి పరాంతకుడు వారిని పెకలించి, వారి దేశాన్ని ఒక గంగ యువరాజుకు ఇచ్చాడు. 968లో కూడా ఒక బాణ నాయకుడు నెల్లూరులోని పొదిలి దగ్గర పాలిస్తున్నాడు.

వేములవాడ చాళుక్యులు

సుమారు క్రీ.శ. 750–973

తమ రాజధాని వేములవాడ (లెంబులవాటక) నుండి ఉత్తర తెలంగాణలోని సబ్బి దేశాన్ని, నేటి కరీంనగర్ జిల్లాను పాలించిన చాళుక్య నాయకుల కుటుంబం. సుమారు 750 నుండి సుమారు 970 వరకు వారు రాష్ట్రకూటుల సామంతులు. వారి రికార్డులు వినయాదిత్య యుద్ధమల్లునితో ప్రారంభమవుతాయి. అతను పోదన (బోధన్) వద్ద తన ఏనుగులకు నూనెతో స్నానం చేయించాడని చెబుతారు. రెండవ అరికేసరి (సుమారు 930–955) కన్నడ కవి పంపకు పోషకుడు. సోమదేవసూరి 959లో అరికేసరి కుమారుని పట్టణంలో తన యశస్తిలకం రాశాడు. 973కు ముందు కళ్యాణి చాళుక్యులు తెలంగాణను తీసుకున్నప్పుడు వారి పాలన ముగిసింది.

మాన్యఖేట రాష్ట్రకూటులు

సుమారు క్రీ.శ. 753–973

750లలో బాదామి చాళుక్యులను పడగొట్టి, 973 వరకు మాన్యఖేట (మళఖేడ్) నుండి పాలించిన దక్కన్ రాజవంశం. తెలుగు దేశంలో వారు అలంపురం, కర్నూలు ప్రాంతంలోని చాళుక్య భూములను స్వాధీనం చేసుకుని, రెండు శతాబ్దాల పాటు వేంగి తూర్పు చాళుక్యులతో పోరాడారు. వేములవాడ చాళుక్యుల వంటి సామంతుల ద్వారా వారు తెలంగాణలో చాలా భాగాన్ని పాలించారు. వారి శాసనాలు అలంపురం, బోధన్ నుండి వరంగల్, నల్గొండ వరకు కనిపిస్తాయి. మూడవ కృష్ణుడు కడప ప్రాంతంలో చాలా భాగాన్ని పట్టుకున్నాడు. 973లో కళ్యాణి చాళుక్యుల రెండవ తైలపుడు చివరి రాజు రెండవ కక్కను పడగొట్టాడు.

నొళంబ పల్లవులు

సుమారు క్రీ.శ. 800–974

9వ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం చివరి వరకు చిత్రదుర్గ, తుమకూరు ప్రాంతాన్ని, అనంతపురం జిల్లాలో చాలా భాగాన్ని కలిపిన 'ముప్పై రెండువేల' ప్రాంతమైన నొళంబవాడిని పాలించిన పల్లవుల శాఖ. హెంజేరు (మడకశిర తాలూకాలోని హేమావతి) వారి ముఖ్య పట్టణాల్లో ఒకటి. మొదట రాష్ట్రకూటుల, గంగుల సామంతులైన వారు బాణ వంశాన్ని నాశనం చేశానని చెప్పుకున్న మొదటి మహేంద్రుని కాలంలో శక్తిమంతులయ్యారు. అనంతపురంలో వారి శాసనాలు హేమావతి, హిందూపురం, మణేపల్లి, కంబదూరులలో ఉన్నాయి. వాటికి 853 నుండి 965 వరకు తేదీలు ఉన్నాయి. గంగ రాజు మారసింహుడు (974లో మరణం) 'నొళంబ వంశానికి మృత్యువు' అనే బిరుదు తీసుకున్నాడు. తర్వాత నొళంబ పల్లవ బిరుదు చోళుల, పశ్చిమ చాళుక్యుల కింది నాయకులకు వెళ్లింది.

వైదుంబులు

సుమారు క్రీ.శ. 800–1102

9, 10 శతాబ్దాల్లో కడప ప్రాంతపు పాత రేనాటి చోళ దేశమైన రేనాండును పాలించిన మదనపల్లె–రాయచోటి దేశపు నాయకుల కుటుంబం. వారి వీరగల్లులు తొలి తెలుగు, కన్నడలలో ఉన్నాయి. గండ త్రినేత్రుని కాలంలో వారు బాణులతో కలిసి సోరెమతి వద్ద నొళంబులతో, గంగులతో పోరాడారు. తర్వాతి వైదుంబ నాయకులు నొళంబ ఇరివ-నొళంబునికి, రాష్ట్రకూట మూడవ కృష్ణునికి సేవ చేశారు. చోళ రాజ కుటుంబంతో పెళ్లి సంబంధాలు చేసుకున్నారు. మొదటి రాజరాజు పాలన నుండి చోళ సామంతులయ్యారు. వారిలో ఒకడు 992లో నెల్లూరులోని గూడూరు దగ్గర పాలించాడు. ఒక వైదుంబ రాకుమార్తె కళింగ గంగ రాజు వజ్రహస్తుని తల్లి. 13వ శతాబ్దం చివరికి వారి పాత దేశాన్ని హొయసలులు పట్టుకున్నారు.

ముదిగొండ చాళుక్యులు

సుమారు క్రీ.శ. 890–1218

ఖమ్మం దగ్గరి ముదిగొండ (ముదుగొండు) పేరుతో పిలిచిన చాళుక్య నాయకుల కుటుంబం. వేంగి, వేములవాడల మధ్య ఉన్న మంచికొండ జిల్లాను, కొరవి (కురవి) దేశాన్ని వారు 9వ శతాబ్దం చివరి నుండి సుమారు 1200 వరకు పట్టుకున్నారు. వారు వేంగి తూర్పు చాళుక్యులకు, తర్వాత కళ్యాణి చాళుక్యులకు సేవ చేశారు. కాకతీయులకు తమ భూములను కోల్పోయారు. రెండు తామ్రశాసనాలు (నాల్గవ కుసుమాయుధుని మొగలిచెరువుల శాసనం, కుసుమాదిత్యుని కుక్కునూరు తామ్రశాసనం), కొరవిలోని ఒక శిలాశాసనం, ఇతర వంశాల రికార్డుల్లోని చిన్న ప్రస్తావనల ద్వారా వారు తెలుసు.

కళ్యాణి చాళుక్యులు (పశ్చిమ చాళుక్యులు)

సుమారు క్రీ.శ. 973–1189

973లో రాష్ట్రకూటులను పడగొట్టి, సుమారు 1189 వరకు కళ్యాణ (కళ్యాణి) నుండి పాలించిన పశ్చిమ దక్కన్ రాజవంశం. తెలంగాణ వారి రాజ్యంలో భాగం. వారి పాలనా కాలపు కన్నడ శాసనాలు మెదక్ జిల్లాలోని కోరపోలు (973) నుండి అలంపురం, గంగాపురం, కొలనుపాక, హనుమకొండల వరకు ఉన్నాయి. అక్కడ తొలి కాకతీయ నాయకులు, పొలవాస నాయకులు, కందూరు చోడులు వారి సామంతులుగా సేవ చేశారు. వేంగి కోసం వారు ఒక శతాబ్దం పాటు చోళులతో పోరాడారు. 1118 నుండి సుమారు 1126 వరకు ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు అక్కడ రాజుగా గుర్తింపు పొందాడు. 1150లలో కలచూరులు అధికారం తీసుకున్న తర్వాత, 1163లో కాకతీయులు తమ సొంత సార్వభౌమత్వాన్ని ప్రకటించుకున్నారు.

తంజావూరు చోళులు

సుమారు క్రీ.శ. 985–1268

తమిళ దేశంలోని తంజావూరు, గంగైకొండచోళపురం నుండి పాలించిన చోళ సామ్రాజ్య వంశం. సుమారు 1000 నుండి 12వ శతాబ్దం వరకు వారు తెలుగు దేశంలో చాలా భాగానికి సర్వాధిపతులు. మొదటి రాజరాజు సుమారు 999లో తూర్పు చాళుక్య మొదటి శక్తివర్మను వేంగిలో మళ్లీ నిలిపి, తన కుమార్తెను శక్తివర్మ తమ్ముడు విమలాదిత్యునికి ఇచ్చి పెళ్లి చేశాడు. మొదటి రాజేంద్రుడు గోదావరి వద్ద వేచి ఉండగా అతని సేనాని గంగ వరకు నడిచాడు. వీరరాజేంద్రుడు బెజవాడ వద్ద పశ్చిమ చాళుక్యులతో పోరాడాడు. 1070లో తూర్పు చాళుక్య వారసుడు చోళ చక్రవర్తి మొదటి కులోత్తుంగుడు అయ్యాడు. అతని కుమారులు 1118 వరకు వేంగిని పాలించారు. పశ్చిమ చాళుక్యుల ఆక్రమణ తర్వాత విక్రమ చోళుడు తీరాన్ని తిరిగి పొందాడు. కానీ 12వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కృష్ణాకు ఉత్తరాన చోళ పాలన నామమాత్రమైంది. దక్షిణాన నెల్లూరు, పొత్తపి తెలుగు చోడ నాయకులు 1260లలో వంశం అంతమయ్యే వరకు చోళ రాజును అంగీకరించారు.

కందూరు చోడులు

సుమారు క్రీ.శ. 1060–1282

తెలంగాణలోని ఇప్పటి మహబూబ్‌నగర్, నల్గొండ జిల్లాల్లోని కందూరునాడు దేశపు తెలుగు చోడ నాయకులు. వారు తమను కోడూరు ప్రభువులు, సూర్య వంశం, కరికాలుని వంశానికి చెందినవారు అని పిలుచుకున్నారు. సుమారు 1060 నుండి కళ్యాణి పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతులుగా, వారు 1088లో కొల్లిపాక ప్రాంతాన్ని పాలించారు. నల్గొండ దగ్గరి పానగల్లును పట్టుకున్నారు. 1120ల నుండి 1150ల వరకు వారి తగాదాల్లోకి కాకతీయులు రెండవ ప్రోలరాజు, రుద్రదేవుడు వచ్చారు. వారు ఉదయ చోడుని పానగల్లు సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టి, అతని బంధువు భీముని తరిమి, ఆ దేశాన్ని కలుపుకున్నారు. ఆ కుటుంబం కాకతీయుల కింది నాయకులుగా కొనసాగింది. దాని చివరి తెలిసిన రికార్డు 1282 నాటిది.

కోన, పల్నాటి హైహయులు

సుమారు క్రీ.శ. 1073–1364

పౌరాణిక హైహయ రాజు కార్తవీర్యుని నుండి వంశాన్ని చెప్పుకున్న తెలుగు దేశంలోని రెండు నాయకుల కుటుంబాలు. కోన నాయకులు 11వ శతాబ్దం చివరి నుండి 14వ శతాబ్దం వరకు చోళ–చాళుక్య రాజుల, వెలనాటి చోడుల కింద గోదావరి డెల్టా అయిన కోనమండలాన్ని పాలించారు. కాకతీయ రెండవ ప్రోలరాజు చంపబడిన యుద్ధంలో వారు పాల్గొన్నారు. పల్నాడులో చాగి కుటుంబానికి చెందిన హైహయ నాయకులు 1111 నుండి పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతులుగా కనిపిస్తారు. పల్నాటి నాయకులు తెలుగు వీరగాథ పల్నాటి వీరుల రాజులు. కారెంపూడిలో జరిగిన ఆ యుద్ధానికి 1080 నుండి 1386 వరకు ఎక్కడైనా తేదీ ఇచ్చారు.

వెలనాటి చోడులు

సుమారు క్రీ.శ. 1076–1209

పశ్చిమ కృష్ణా డెల్టాలోని చందవోలు (Tsandavolu) దేశమైన వెలనాడు నాయకుల కుటుంబం. వారు తూర్పు చాళుక్య, చోళ రాజుల అధికారులుగా ఎదిగి, మొదటి కులోత్తుంగుని పాలన నుండి చోళ చక్రవర్తుల తరఫున వేంగి దేశాన్ని పాలించారు. వారి రికార్డులు చేబ్రోలులో 1076 నుండి 1206 వరకు ఉన్నాయి. రెండవ గొంకరాజు కాళహస్తి నుండి మహేంద్ర పర్వతం వరకు పాలన చెప్పుకున్నాడు. 1170లలో రెండవ రాజేంద్ర చోడుడు తీరంలో ప్రధాన శక్తి. కాకతీయ గణపతిదేవుడు వారిలో చివరివాడైన పృథ్వీశ్వరుని ఓడించి, 1209 నాటికి వెలనాడును కలుపుకున్నాడు.

ధరణికోట కోట వంశం

సుమారు క్రీ.శ. 1100–1276

కృష్ణా దక్షిణ ఒడ్డున ఉన్న అమరావతి–ధరణికోట నాయకుల కుటుంబం. వారు 'ఆరువేల' దేశం (కొణ్ణతవాడి) ప్రభువులు. రాబర్ట్ సూయెల్ వారి వంశాన్ని సుమారు 1100 నుండి గుర్తించారు. వారి శాసనాలు 1270ల వరకు ఉన్నాయి. బహుశా 1182లో అధికారంలోకి వచ్చిన రెండవ కేతరాజు అమరావతిలో బుద్ధునికి ఇంకా దీపాలు, గ్రామాలు దానం చేశాడు. వివాహాల ద్వారా వెలనాటి చోడులకు, కాకతీయులకు బంధువులైన వారు సుమారు 1185లో కాకతీయ పాలన కిందకు వచ్చారు. కోట బేతరాజు కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుని కుమార్తె గణపాంబను పెళ్లి చేసుకున్నాడు. 1250లలో వితంతువుగా ఆమె కుటుంబ భూములను పాలించింది.

పొత్తపి, నెల్లూరు తెలుగు చోడులు

సుమారు క్రీ.శ. 1120–1316

తమను మధురాంతక పొత్తపి చోళులు, గండగోపాలులు అని పిలుచుకుని, చోళ రాజు కరికాలుని నుండి వంశాన్ని చెప్పుకున్న తెలుగు నాయకుల కుటుంబం. వారు 12వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి సుమారు 1316 వరకు మొదట పొత్తపి నుండి, తర్వాత నెల్లూరు నుండి నెల్లూరు, దక్షిణ కడప (Cuddapah) లోని పాకనాడు దేశాన్ని పాలించారు. మొదట చోళుల సామంతులైన వారు మొదటి తిక్క, అతని వారసుల కాలంలో కంచిని తీసుకున్నారు. తర్వాత వారు కాకతీయుల కిందకు వచ్చారు. కవి తిక్కనకు పోషకుడైన రెండవ మనుమసిద్ధిని కాకతీయులు తిరిగి నిలిపారు. సంబంధం ఉన్న ఒక శాఖ గుంటూరు ప్రాంతంలోని కొణిదెనను పాలించింది.

హొయసలులు

సుమారు క్రీ.శ. 1173–1343

మైసూరు దేశంలోని దోరసముద్రం (హళేబీడు) రాజవంశం. వారు మొదట పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతులు. 12వ శతాబ్దంలో విష్ణువర్ధనుని కాలం నుండి స్వతంత్రులు. రెండవ బల్లాలుడు నొళంబవాడిని తీసుకున్నాడు. అనంతపురం జిల్లాలోని పరిగి (1178), హేమావతి (1205–06) లలో అతని శాసనాలు ఉన్నాయి. అతను గుత్తిని తీసుకున్నానని చెప్పుకున్నాడు. అతని వారసులు చోళ దేశం కోసం సేవుణులతో, పాండ్యులతో, తెలుగు చోడులతో పోరాడారు. 13వ శతాబ్దం చివర్లో వారు రాయచోటి ప్రాంతాన్ని పట్టుకున్నారు. మూడవ బల్లాలుడు 1311లో దోరసముద్రాన్ని మాలిక్ కాఫూర్‌కు కోల్పోయాడు, కానీ 1340 వరకు అనంతపురంలోని కొన్ని భాగాలను ఇంకా పాలించాడు. ఒక కాకతీయ సేనాని కంచి వద్ద అతనిని ఓడించాడు. 1342లో మధురై సుల్తాన్‌తో పోరాడుతూ అతను చంపబడ్డాడు.

పాండ్యులు

సుమారు క్రీ.శ. 1251–1311

13వ శతాబ్దంలో తమ రెండవ సామ్రాజ్యం తెలుగు దేశం వరకు చేరిన మధురై ప్రాచీన తమిళ రాజవంశం. సుమారు 1260–63లో మొదటి జటావర్మ సుందర పాండ్యుడు ముదుగూరు (పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి కథనంలో ముత్తుకూరు) వద్ద తెలుగువారిని, వారి తెలుగు చోడ మిత్రులను, కాకతీయ గణపతిని ఓడించి, వారిని కృష్ణా వరకు తరిమి, నెల్లూరులో, కంచిలో అభిషేకం చేయించుకున్నాడు. నెల్లూరులో పట్టాభిషిక్తుడైన తర్వాతి ఒక సుందర పాండ్యుడు అక్కడి రంగనాయక ఆలయంలో ఒక మండపానికి దానం చేశాడు. పాండ్య రాజకుమారులు 1286 నుండి 1293 వరకు కడప ప్రాంతంలోని నందలూరును పట్టుకున్నారు. కాకతీయులు నెల్లూరును తిరిగి పొందారు. 1317లో ఒక కాకతీయ సేనాని ఒక సుందర పాండ్యుని అతని సింహాసనంపై తిరిగి నిలిపాడు. మార్కో పోలో చెప్పిన మాబార్ 'సోందర్ బండి దవర్'ను హెన్రీ యూల్, రాబర్ట్ కాల్డ్‌వెల్ ఒక సుందర పాండ్యునిగా గుర్తించారు.

తెలుగు దేశంలో ఢిల్లీ సుల్తానులు

సుమారు క్రీ.శ. 1303–1344

ఢిల్లీకి చెందిన ఖిల్జీ, తుగ్లక్ సుల్తానులు 1303 నుండి 1323 మధ్య కాకతీయ రాజధాని వరంగల్‌పైకి ఐదు సైన్యాలను పంపారు. 1309–10లో మాలిక్ కాఫూర్ ముట్టడి, 1318లో ఖుస్రూ ఖాన్ ముట్టడి కప్పంతో ముగిశాయి. తర్వాతి ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ అయిన ఉలుగ్ ఖాన్ రెండవ ప్రయత్నంలో నగరాన్ని తీసుకుని, ప్రతాపరుద్రుని ఢిల్లీ వైపు పంపి, వరంగల్‌కు సుల్తాన్‌పూర్ అని పేరు మార్చాడు. పది సంవత్సరాలకు కొంచెం ఎక్కువ కాలం తెలింగాణ (తిలంగ్) సుల్తానుల రాజ్యంలో ఒక రాష్ట్రంగా ఉంది. కొంతకాలం మతం మారిన తెలుగువాడు మాలిక్ మక్బూల్ దానిని పాలించాడు. తర్వాత బరనీ కన్యా నాయక్ అని పిలిచిన కాపయ నాయకుని నాయకత్వంలో జరిగిన తిరుగుబాటు ఢిల్లీ అధికారులను వెళ్లగొట్టింది.

ముసునూరి నాయకులు

సుమారు క్రీ.శ. 1325–1368

1323లో వరంగల్ పతనం తర్వాత ఢిల్లీ సుల్తానుల నుండి తెలుగు దేశాన్ని తిరిగి పొందడానికి నాయకత్వం వహించిన తెలుగు సైనిక నాయకుల (నాయకులు) కుటుంబం. గోదావరిపై రేకపల్లిలోని తన కొండ రాజధాని నుండి ప్రోలయ నాయకుడు తీరాన్ని విముక్తం చేసి, ఢిల్లీ అధికారులు స్వాధీనం చేసుకున్న బ్రాహ్మణ గ్రామాలను తిరిగి ఇచ్చాడు. అతని దాయాది కాపయ నాయకుడు 1330ల చివర్లో వరంగల్‌ను తీసుకుని 'ఆంధ్ర దేశ ప్రభువు'గా పాలించాడు. ఢిల్లీకి వ్యతిరేకంగా బహమనీ రాజ్య స్థాపకులకు అతను సహాయం చేశాడు. తర్వాత కౌలాస్, గోల్కొండలను బహమనీలకు కోల్పోయి, 1365లో ఫిరోజా (నీలమణి) సింహాసనాన్ని ఇచ్చేశాడు. సుమారు 1368లో రేచర్ల వెలమలు అతనిని పడగొట్టారు.

కొండవీటి రెడ్డి రాజులు

సుమారు క్రీ.శ. 1325–1424

పంట రెడ్డి కుటుంబానికి చెందిన తెలుగు రాజవంశం. కాకతీయుల పతనం తర్వాత తీరంలో ఎదిగి, సుమారు 1325 నుండి 1420ల వరకు సుమారు వంద సంవత్సరాలు, మొదట అద్దంకి నుండి, తర్వాత కొండవీడు కొండ కోట నుండి పాలించింది. ప్రోలయ వేమ నుండి రాచ వేమ వరకు దాని ఆరుగురు రాజులు శ్రీశైలానికి, సముద్రానికి మధ్య ఉన్న దేశాన్ని, కొన్నిసార్లు గోదావరి డెల్టాను పట్టుకున్నారు. వారు శ్రీశైలం, అహోబిలంలలో మెట్ల వరుసలు కట్టించారు. రేచర్ల వెలమలతో, విజయనగరంతో, బహమనీలతో పోరాడారు. ఎఱ్ఱాప్రెగడ, శ్రీనాథుడు రచనలు చేసిన ఆస్థానాన్ని నిర్వహించారు. కుమారగిరి కాలంలో రాజ్యపు తూర్పు సగం రాజమహేంద్రవరం వద్ద వేరే రాజ్యమైంది.

రేచర్ల వెలమలు

సుమారు క్రీ.శ. 1336–1475

కాకతీయుల పతనం తర్వాత ఎదిగిన, రేచర్ల వంశానికి, వెలమ (పద్మనాయక) సమాజానికి చెందిన తెలుగు యోధ నాయకుల కుటుంబం. సింగమ నాయకుని కుమారులు అనపోత, మాద సుమారు 1368లో ముసునూరి నాయకుడు కాపయ నాయకుని పడగొట్టారు. బహమనీలు, రెడ్లు, విజయనగరం, ఒడిశా గజపతుల మధ్య, రాచకొండ, దేవరకొండ కొండ కోటల నుండి వారు సుమారు ఒక శతాబ్దం తెలంగాణను పాలించారు. రాజు సింగభూపాలుడు సంస్కృత రసార్ణవసుధాకరం రాశాడు. సంప్రదాయం కవులు శ్రీనాథుని, పోతనను వారి ఆస్థానంతో ముడిపెడుతుంది.

విజయనగర సామ్రాజ్యం

సుమారు క్రీ.శ. 1336–1646

సుమారు 1336లో తుంగభద్రపై హరిహర, బుక్క సోదరులు స్థాపించిన దక్షిణ భారత సామ్రాజ్యం. సంగమ, సాళువ, తుళువ, ఆరవీడు వంశాలు దానిని వరుసగా పాలించాయి. పద్నాలుగవ శతాబ్దం నుండి అది రాయలసీమను, నెల్లూరు దేశాన్ని పట్టుకుంది. తెలుగు తీరం కోసం అది రెడ్లతో, వెలమలతో, బహమనీలతో, ఒడిశా గజపతులతో పోరాడింది. శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంలో అది ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లిలను తీసుకుని సింహాచలం వరకు నడిచింది. దాని ఆస్థానం తెలుగును ఉన్నత కవిత్వ భాషగా చేసింది. 1565 ఓటమి తర్వాత దాని రాజులు పెనుకొండ, చంద్రగిరిల నుండి పాలించారు. 1640లలో గోల్కొండ చివరి తెలుగు జిల్లాలను తీసుకునే వరకు అది కొనసాగింది.

బహమనీలు

క్రీ.శ. 1347–1527

గుల్బర్గా నుండి, 1420ల నుండి బీదర్ నుండి పాలించిన దక్కన్ సుల్తానులు (1347–1527). వరంగల్ పాలకుడు పంపిన సైన్యంతో వారి స్థాపకుడు సింహాసనం గెలిచాడు. అతని వారసులు తెలుగు నాయకుల నుండి కౌలాస్, భువనగిరి, గోల్కొండలను తీసుకున్నారు. (వేర్వేరు కథనాల ప్రకారం 1422, 1424 లేదా 1425లో) వరంగల్‌ను దోచుకుని, పడమటి తెలంగాణను బీదర్ రాష్ట్రంగా పట్టుకున్నారు. వారు ముసునూరి, రేచర్ల నాయకులతో, రెడ్డి రాజులతో, విజయనగరంతో, ఒడిశా గజపతులతో పోరాడారు. 1470లలో రాజమహేంద్రవరం నుండి కొండపల్లి, కొండవీడు వరకు తీరాన్ని పట్టుకున్నారు. మహమూద్ గవాన్ తెలింగాణ రాష్ట్రాన్ని రాజమహేంద్రవరం, వరంగల్ మధ్య విభజించాడు. దాని చివరి గవర్నర్ సుల్తాన్ కులీ గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.

రాజమహేంద్రవరం రెడ్డి రాజులు

సుమారు క్రీ.శ. 1386–1448

రాజమహేంద్రవరం, గోదావరి డెల్టా కేంద్రంగా ఉన్న తూర్పు రెడ్డి రాజ్యం. 1380లలో కుమారగిరిరెడ్డి తన మంత్రి, బావమరిది కాటయ వేమకు 'తూర్పు దేశాన్ని' ఇచ్చినప్పుడు అది కొండవీడు రాజ్యం నుండి ఏర్పడింది. సుమారు 1414–16లో కాటయ వేమ మరణం తర్వాత అతని బంధువు అల్లాడరెడ్డి తెలుగు చోడ అన్నదేవుని, కొండవీడు రాజును, ఒక బహమనీ సైన్యాన్ని ఎదుర్కొని నిలిచాడు. ఒడిశా గజపతి కపిలేశ్వరుడు డెల్టాను తీసుకున్న 1440ల వరకు అల్లాడ కుమారులు అల్లయ వేమ, వీరభద్రుడు కలిసి పాలించారు. శ్రీనాథుడు తన చివరి కావ్యాలను వారి ఆస్థానంలో రాశాడు.

ఒడిశా గజపతులు

సుమారు క్రీ.శ. 1434–1541

1434–35 నుండి సుమారు 1541 వరకు కటక్ నుండి పాలించిన ఒడిశా సూర్యవంశ రాజులు, 'ఏనుగుల ప్రభువులు'. కపిలేంద్రుడు (కపిలేశ్వరుడు) చివరి తూర్పు గాంగ రాజు సింహాసనాన్ని తీసుకున్నాడు. అతను రాజమహేంద్రవరం, కొండవీడు రెడ్డి రాజ్యాలను జయించాడు. తన కుమారుడు హంవీరుని, మేనల్లుడు రఘుదేవుని తెలంగాణకు పంపాడు. వారు 1460లో వరంగల్‌ను తీసుకున్నారు. అతను తీరం వెంబడి కావేరి వైపు తన సైన్యాలను నడిపాడు. అతని కుమారుడు పురుషోత్తముడు గోదావరి–కృష్ణా ప్రాంతాన్ని బహమనీలకు కోల్పోయి, తిరిగి గెలుచుకున్నాడు. 1513–19లో ప్రతాపరుద్రుడు గోదావరికి లేదా కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్నదంతా విజయనగర శ్రీకృష్ణదేవరాయలకు కోల్పోయాడు. తర్వాతి దశాబ్దాల్లో తీర జిల్లాలు గోల్కొండ వశమయ్యాయి.

ఓరుగల్లు షితాబ్ ఖాన్

సుమారు క్రీ.శ. 1504–1516

బహమనీ అధికారం పతనానికి, గోల్కొండ ఎదుగుదలకు మధ్య షితాబ్ ఖాన్ లేదా సీతాపతి అనే నాయకుని స్వల్పకాల తెలుగు సంస్థానం. అతను బహమనీల మాజీ అధికారి. అతని స్తంభ శాసనం ప్రకారం, 1504 జనవరి 21న అతను ముస్లింల నుండి వరంగల్ కోటను తీసుకున్నాడు. ఖమ్మం, బెల్లంకొండ, ఇతర కొండ కోటలతో కలిపి అతను దానిని పట్టుకున్నాడు. కాకతీయ కుల దేవతను, ఒక కృష్ణ విగ్రహాన్ని వాటి ఆలయాల్లో తిరిగి నిలిపాడు. అతను ఒడిశా గజపతుల సామంతుడని కిస్ట్నా మాన్యువల్ భావించింది. వారి రాకుమారునితో కలిసి అతను పాలంచినూరు వద్ద పోరాడాడు. గోల్కొండ సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ షా అతని కోటలను తీసుకున్నాడు. ఆధారాలు వరంగల్ విజయాన్ని 1512 నుండి 1525 మధ్య ఎక్కడైనా ఉంచుతాయి.

కుతుబ్ షాహీలు

సుమారు క్రీ.శ. 1518–1687

తెలంగాణను, 1520ల నుండి కృష్ణా, గోదావరిల మధ్య తీరాన్ని పాలించిన గోల్కొండ సుల్తానులు (1518–1687). తర్వాత వారు ఉత్తర తీరాన్ని, గుంటూరు ప్రాంతాన్ని, 17వ శతాబ్దంలో దక్షిణాన కర్ణాటకలో చాలా భాగాన్ని పాలించారు. స్థాపకుడు సుల్తాన్ కులీ బహమనీల తరఫున తెలింగాణను పాలించాడు. ఇబ్రహీం 1565లో విజయనగరాన్ని నాశనం చేసిన కూటమిలో చేరాడు. మహమ్మద్ కులీ సుమారు 1589–91లో హైదరాబాద్‌ను స్థాపించాడు. 1636 నుండి రాజులు మొఘలులకు కప్పం చెల్లించారు. 1687లో ఎనిమిది నెలల ముట్టడి తర్వాత ఔరంగజేబు ద్రోహం ద్వారా గోల్కొండను తీసుకున్నాడు. పర్షియన్ సామంతులు ఉన్నత పదవుల్లో ఉన్నారు, కానీ తెలుగు సైనికులు కోటలను, బ్రాహ్మణ కరణాలు శిస్తు లెక్కలను నిర్వహించారు. చివరి రాజు కాలంలో మాదన్న, అక్కన్న అనే ఇద్దరు బ్రాహ్మణ సోదరులు రాజ్యాన్ని నడిపారు.

తెలుగు దేశంలో మొఘలులు

క్రీ.శ. 1636–1724

1636లో అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా షాజహాన్‌ను తన అధిరాజుగా అంగీకరించినప్పటి నుండి మొఘల్ చక్రవర్తులు గోల్కొండకు అధిరాజులు. 1687లో ఔరంగజేబు గోల్కొండను తీసుకుని ఆ రాజ్యాన్ని హైదరాబాద్ సుబాగా చేసినప్పటి నుండి వారు తెలుగు దేశమంతటినీ పాలించారు. ఆ ప్రాంతాన్ని హైదరాబాద్‌లోని సుబేదారు, జిల్లాల్లోని ఫౌజ్‌దారులు, పాత తెలుగు శిస్తు అధికారులైన దేశ్‌ముఖ్‌లు, దేశ్‌పాండేల ద్వారా పాలించారు. తీరం ఉత్తర సర్కారులుగా, దక్షిణం హైదరాబాదీ కర్ణాటకగా ఉన్నాయి. మరాఠా దాడులు, 1708–09లో హైదరాబాద్‌లో ఒక రాజకుమారుని తిరుగుబాటు, కల్లు గీత వృత్తికి చెందిన పాప్ రాయ్ తిరుగుబాటు క్షీణత సంవత్సరాలను గుర్తించాయి. 1724లో నిజాముల్ ముల్క్ శకర్ ఖేడా వద్ద సుబేదారు ముబారిజ్ ఖాన్‌ను ఓడించి చంపి, అసఫ్ జాహీ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.

అశోకుడు

సుమారు క్రీ.పూ. 268 – క్రీ.పూ. 226

మూడవ మౌర్య చక్రవర్తి (క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం). కర్నూలు జిల్లాలోని ఎర్రగుడి, రాజుల మందగిరిలలోని ఆయన శాసనాలు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో దొరికిన అతి పురాతన లిఖిత రికార్డులలో ఉన్నాయి. ఆయన కళింగ యుద్ధం గోదావరికి ఉత్తరాన ఉన్న తీరం వరకు చేరింది. ఆయన పదమూడవ శిలా శాసనం ఆంధ్రుల పేరు చెబుతుంది.

సిముకుడు

సుమారు క్రీ.పూ. 220 – క్రీ.పూ. 197

శాతవాహన వంశ స్థాపకుడు. పశ్చిమ కనుమలలోని నానాఘాట్‌లో ఒక శిల్పం పైన ఉన్న పేరు పలకపై ఆయన పేరు ఉంది. పురాణాలు ఆయనను మొదటి ఆంధ్ర రాజు అంటాయి. జేమ్స్ బర్జెస్ నమోదు చేసిన తెలుగు దేశపు ఒక సంప్రదాయం ఒక పౌరాణిక స్థాపకునికి కృష్ణ మీది శ్రీకాకుళంలో మొదటి రాజధాని ఇచ్చింది. పండితుని బట్టి ఆయన తేదీలు క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం చివర నుంచి క్రీ.పూ. 1వ శతాబ్దం వరకు ఉన్నాయి.

శ్రీ శాతకర్ణి

సుమారు క్రీ.పూ. 179 – క్రీ.పూ. 169

మూడవ శాతవాహన రాజు, నానాఘాట్ శాసనాలలోని రాణి నాయనిక భర్త. హాథిగుంఫా శాసనంలో కళింగ ఖారవేలుడు ధిక్కరించిన శాతకర్ణి బహుశా ఆయనే. తెలుగు దేశం నుంచి ఆయనకు సంబంధించినది ఏదీ తెలియదు, కానీ ఖారవేలుని దండయాత్ర కృష్ణ వరకు చేరిందని చెబుతారు.

గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి

సుమారు క్రీ.శ. 113–138

క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం మొదట్లో శాతవాహన రాజు. ఆయన క్షహరాత క్షత్రపుడు నహపానుని పడగొట్టి పశ్చిమ దక్కన్‌ను తిరిగి గెలుచుకున్నాడు. ఆయన తల్లి గౌతమీ బాలశ్రీ వేయించిన నాసిక్ గుహ శాసనం ద్వారానే ప్రధానంగా ఆయన పనుల గురించి తెలుస్తుంది. ఆయన కృష్ణా లోయను కూడా పాలించాడా అనే విషయంపై వివాదం ఉంది.

వాసిష్ఠీపుత్ర పులుమావి

సుమారు క్రీ.శ. 138–170

గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి కొడుకు, వారసుడు. దిగువ కృష్ణా లోయలోని ఒక శాసనంలో పేరు ఉన్న అతి తొలి శాతవాహన రాజు. బహుశా తన మామ అయిన శక క్షత్రపుడు రుద్రదాముని చేతిలో ఆయన పశ్చిమ దక్కన్‌లో చాలా భాగాన్ని కోల్పోయాడు. బళ్లారి జిల్లాలోని మ్యాకదోని వద్ద ఒక శిలాశాసనంలో కూడా పులుమావి అనే రాజు పేరు ఉంది.

శివశ్రీ శాతకర్ణి

సుమారు క్రీ.శ. 170–177

క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం చివరి భాగపు శాతవాహన రాజు. కృష్ణా, గోదావరి జిల్లాలలో దొరికిన సీసపు నాణేల నుంచి, వాటిలో గుడివాడ నుంచి వచ్చినవి కూడా ఉన్నాయి, దాదాపు మాత్రమే ఆయన తెలుసు. ఆయన బహుశా వాసిష్ఠీపుత్ర పులుమావి వారసుడు, బహుశా సోదరుడు.

యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి

సుమారు క్రీ.శ. 184–213

క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం చివరి భాగపు తర్వాతి శాతవాహన రాజు. పశ్చిమ దక్కన్‌లో, కృష్ణా–గోదావరి దేశంలో రెండింటిలోనూ శాసనాలు, నాణేలు దొరికే చివరి రాజు ఆయనే. కృష్ణాకు దక్షిణాన తీరం నుంచి వచ్చిన ఆయన చిన్న శాసనం ఆయన 27వ సంవత్సరంలో తేదీ వేయబడింది. శాతవాహన రాజు తెలిసిన ఏకైక నాణెం చిత్రం అని 1908లో ఇ. జె. రాప్సన్ పిలిచిన దానిని ఆయన వెండి నాణేలు కలిగి ఉన్నాయి.

చంద్రశ్రీ శాతకర్ణి

సుమారు క్రీ.శ. 219–229

శాతవాహన రాజు. కృష్ణా, గోదావరి జిల్లాల నుంచి వచ్చిన సీసపు నాణేలపై ఆయనను వాసిష్ఠీపుత్ర చంద్ర సాతి అని పిలిచారు. పిఠాపురం దగ్గరి కోడవలిలోని ఒక శిలా శాసనం ఆయనను చందసాతి అంటుంది. ఆయన పులుమావి తర్వాత కొద్ది కాలానికే పాలించాడా లేక వంశం చివరలో పాలించాడా, ఈ పేరుతో ఇద్దరు రాజులు ఉన్నారా అనే విషయాలలో పండితులు ఏకీభవించరు.

వాసిష్ఠీపుత్ర చాంతమూలుడు

సుమారు క్రీ.శ. 225–255

విజయపురి (నాగార్జునకొండ) ఇక్ష్వాకుల మొదటి తెలిసిన రాజు. ఆయన వారసుల శాసనాలు ఆయనను అశ్వమేధం, ఇతర వైదిక క్రతువులు చేసినవానిగా గుర్తుంచుకుంటాయి. ఆయన కుటుంబ స్త్రీలు కృష్ణా లోయలోని బౌద్ధ కట్టడాలను స్థాపించారు. ఆయన పాలన దాదాపు 255కి ముందు ముగిసింది. డి. సి. సర్కార్ దానిని దాదాపు 223–240 నాటిదిగా చెప్పారు.

శివస్కందవర్మ (పల్లవ)

సుమారు క్రీ.శ. 250–275

తన సొంత శాసనాల నుంచి తెలిసిన అతి తొలి పల్లవ రాజు. యువరాజుగా ఆయన తెలుగు దేశమైన ఆంధ్రాపథంలో ఒక గ్రామాన్ని ఇస్తూ, కాంచీపురం నుంచి ధాన్యకటకం (అమరావతి)లోని తన అధికారికి మయిదవోలు ఫలకాలను పంపాడు. రాజుగా ఆయన హిరహడగల్లి ఫలకాలను జారీ చేసి, అశ్వమేధం చేశానని చెప్పుకున్నాడు. ఆయన కాలం వివాదాస్పదం: 3వ శతాబ్దం మొదటి భాగం నుంచి 4వ శతాబ్దం మధ్య వరకు.

వీరపురుషదత్తుడు

సుమారు క్రీ.శ. 255–275

విజయపురి ఇక్ష్వాకు రాజు (క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దం). ఆయన పాలనలో రాజకుటుంబ స్త్రీలు నాగార్జునకొండ మహాస్తూపాన్ని పునర్నిర్మించి, శ్రీలంక భిక్షువులు సహా బౌద్ధ భిక్షువుల కోసం పుణ్యక్షేత్రాలను, విహారాలను స్థాపించారు. ఆయన శాసనాలు ఆయన 20వ పాలనా సంవత్సరం వరకు ఉన్నాయి. ఒకటి 273–74తో సమానం చేసిన చక్రీయ సంవత్సరంలో తేదీ వేయబడింది. డి. సి. సర్కార్ ఆయన పాలనను దాదాపు 255–275 నాటిదిగా చెప్పారు.

విజయ-స్కందవర్మ (పల్లవ)

సుమారు క్రీ.శ. 275–340

యువరాజు విజయ-బుద్ధవర్మ భార్య అయిన రాణి చారుదేవి నారాయణ ఆలయానికి భూమి దానం చేసిన కాలపు పల్లవ రాజు. ఆమె ప్రాకృత దానశాసనం గుంటూరు దగ్గర దొరికింది. అది ఇప్పుడు బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో ఉంది. ఆయన పాలనకు అదే ఏకైక శాసనం. మైదవోలు, హీరహడగల్లి ఫలకాల శివస్కందవర్మ ఈయన ఒకరేనా అనే విషయంపై పండితులు ఏకీభవించరు.

ఎహువుల చాంతమూలుడు

సుమారు క్రీ.శ. 280–335

విజయపురి (నాగార్జునకొండ) ఇక్ష్వాకు రాజులలో తెలిసిన మూడవ రాజు, వీరపురుషదత్తుని కొడుకు. ఆయన శాసనాలు ఆయన 24వ పాలనా సంవత్సరం వరకు ఉన్నాయి. ఆయన పాలనలో ఒక రాకుమారుడు, ఒక ప్రముఖుడు ఆ లోయలో తేదీ ఉన్న తొలి శివాలయాలను కట్టించారు. రాణులు, బ్యాంకర్లు, బౌద్ధ గృహస్థులు అక్కడి విహారాలకు దానాలు ఇస్తూనే ఉన్నారు. డి. సి. సర్కార్ ఆయన పాలనను దాదాపు 280–335 నాటిదిగా చెప్పారు.

దేవవర్మ (శాలంకాయన)

సుమారు క్రీ.శ. 320–345

వేంగి శాలంకాయన రాజు. ఏలూరు గ్రామస్థులను ఉద్దేశించిన, తన 13వ సంవత్సరపు ఒక ప్రాకృత దానశాసనం ద్వారా ఆయన గురించి తెలుస్తుంది. అందులో ఆయన తనను అశ్వమేధం చేసినవాడిగా, శివభక్తుడిగా చెప్పుకుంటాడు. కుటుంబంలో ఆయన స్థానం తెలియదు. పండితులు ఆయనను హస్తివర్మ కొడుకుగా, అంతకు ముందటి రాజుగా (బహుశా హస్తివర్మ తండ్రిగా), మొదటి నందివర్మ వారసుడిగా చెప్పారు.

కాంచీ విష్ణుగోపుడు

సుమారు క్రీ.శ. 325–350

గుప్త చక్రవర్తి సముద్రగుప్తుని అలహాబాద్ స్తంభ శాసనంలో, దాదాపు 4వ శతాబ్దం మధ్యలో ఆయన పట్టుకుని విడిచిపెట్టిన దక్షిణాది రాజులలో పేర్కొనబడిన కాంచి రాజు. చాలా మంది పండితులు ఆయనను పల్లవునిగా భావిస్తారు. ఆ కలయిక కాంచిలో కాకుండా, విష్ణుగోపుడు తూర్పు రాజుల కూటమికి నాయకత్వం వహించిన కృష్ణా దగ్గర జరిగిందని జి. జూవో-దుబ్రుయ్ వాదించారు.

రుద్రపురుషదత్తుడు

సుమారు క్రీ.శ. 335–346

విజయపురి (నాగార్జునకొండ) ఇక్ష్వాకుల నాల్గవ, చివరి తెలిసిన రాజు, ఎహువుల చాంతమూలుని కొడుకు. ఆయన 11వ పాలనా సంవత్సరపు స్మారక స్తంభం నుంచి 1955–56లో ఆయనను గుర్తించారు. దాదాపు 350లో పల్లవులు కృష్ణా–గుంటూరు ప్రాంతాన్ని తీసుకోవడానికి ముందే ఆయన పాలన ముగిసిందని డి. సి. సర్కార్ భావించారు.

హస్తివర్మ (శాలంకాయన)

సుమారు క్రీ.శ. 345–370

వేంగి శాలంకాయన రాజు. ఆయన కుటుంబపు తామ్ర దానశాసనాల వంశ జాబితాలో ఆయనే మొదటి రాజు. అనేక యుద్ధాలలో విజయాలకు అవి ఆయనను ప్రశంసిస్తాయి. 1926 నుంచి చాలా మంది పండితులు ఆయనను 4వ శతాబ్దం మధ్యలో గుప్త చక్రవర్తి సముద్రగుప్తుడు బంధించి విడిచిపెట్టానని చెప్పుకున్న వేంగి హస్తివర్మగా గుర్తించారు. పాత రచనలు ఆ రాజును పల్లవ ప్రతినిధి పాలకుడిగా భావించాయి.

మొదటి నందివర్మ (శాలంకాయన)

సుమారు క్రీ.శ. 370–395

వేంగి శాలంకాయన రాజు, హస్తివర్మ కొడుకు, చండవర్మ, రెండవ హస్తివర్మల తండ్రి. కానుకొల్లులో దొరికి 1960లో ప్రచురితమైన ఆయన 14వ పాలనా సంవత్సరపు ప్రాకృత దానశాసనం ఆయన సొంత ఏకైక శాసనం. దాని సంపాదకుడు దానిని 3వ శతాబ్దం చివరి నాటిదిగా చెప్పారు, కానీ డి. సి. సర్కార్ దానిని దాదాపు 4వ శతాబ్దం మధ్యలో ఉంచారు.

చండవర్మ (శాలంకాయన)

సుమారు క్రీ.శ. 395–420

వేంగి శాలంకాయన రాజు, మొదటి నందివర్మ కొడుకు, రెండవ నందివర్మ తండ్రి. ఆయన కొడుకు దానశాసనాల ద్వారా మాత్రమే ఆయన గురించి తెలుస్తుంది. సామంత పాలకులు ఆయన శక్తికి తలవంచారని అవి చెబుతాయి. కోమర్తి ఫలకాలు ఇచ్చిన 5వ శతాబ్దపు కళింగ రాజు చండవర్మతో ఆయనను తరచుగా కలగాపులగం చేశారు.

రెండవ నందివర్మ (శాలంకాయన)

సుమారు క్రీ.శ. 420–445

వేంగి శాలంకాయన రాజు, చండవర్మ పెద్ద కొడుకు, ఆ వంశంలో అత్యంత బాగా నమోదైన రాజు. ఆయన 7వ పాలనా సంవత్సరపు కొల్లేరు ఫలకాలు, 10వ సంవత్సరపు పెదవేగి ఫలకాలు, బహుశా కంతేరు దానశాసనాలలో ఒకటి ఆయనవి. ఆయన తనను తాను పరమ భాగవత (భగవంతుని పరమ భక్తుడు) అని పిలుచుకుని, విష్ణువు దేవాలయానికి భూమి ఇచ్చాడు. చాలా మంది పండితులు ఆయనను 5వ శతాబ్దం మొదటి సగం లేదా మధ్య కాలానికి చెందినవాడిగా చెబుతారు.

రెండవ కుమారవిష్ణు (పల్లవ)

సుమారు క్రీ.శ. 425–450

చెందలూరు ఫలకాల ద్వారా తెలిసిన కంచి పల్లవ రాజు. ఆయన తన పాలనలో రెండవ సంవత్సరంలో కాంచీపురం నుంచి వాటిని జారీ చేసి, ప్రస్తుత ప్రకాశం జిల్లాలోని కర్మరాష్ట్రంలో ఉన్న చెందలూర గ్రామంలో భూమిని దానం చేశాడు. పల్లవ వంశ వరుసలో ఆయన స్థానం వివాదాస్పదం: జూవో-డుబ్రూయిల్ ప్రకారం సింహవర్మకు ముందు, హుల్ట్‌జ్ ప్రకారం సింహవర్మ, సింహవిష్ణుల మధ్య.

రెండవ స్కందవర్మ (పల్లవ)

సుమారు క్రీ.శ. 450–475

నెల్లూరు–గుంటూరు ప్రాంతపు పల్లవ రాజు. ఆయన పాలనలో 33వ సంవత్సరంలో తాంబ్రప నుంచి జారీ చేసిన మొదటి ఓంగోడు దానశాసనం నుంచి ఆయన తెలుసు. ఆ దానశాసనం ఆయన పూర్వీకులను అశ్వమేధ యాగం చేసిన కుమారవిష్ణువు వరకు ఇస్తుంది. ఆయన యువరాజు విష్ణుగోపుని తండ్రి, సింహవర్మ తాత. సింహవర్మ దానశాసనాలు అదే ప్రాంతం నుంచి వస్తాయి.

విష్ణుగోపుడు (పల్లవ యువమహారాజు)

సుమారు క్రీ.శ. 475–500

నెల్లూరు–గుంటూరు వంశపు పల్లవ యువరాజు, రెండవ స్కందవర్మ కొడుకు, సింహవర్మ తండ్రి. యువరాజు (యువమహారాజు)గా ఆయన పాలక్కడ నుంచి ఉరువుపల్లి దానశాసనాన్ని జారీ చేశాడు. అది సింహవర్మ అనే రాజు 11వ సంవత్సరంలో తేదీ వేయబడింది. అది కందుకూరులోని ఒక ఆలయానికి భూమి ఇచ్చింది. ఆయన ఎప్పుడైనా పాలించాడా, ఆయన దానశాసనంలోని సింహవర్మ ఎవరు అనే విషయాలపై పండితులు ఏకీభవించరు.

మాధవవర్మ (విష్ణుకుండిన)

సుమారు క్రీ.శ. 535–585

అత్యంత ప్రసిద్ధుడైన విష్ణుకుండిన రాజు. ఆయన, ఆయన వంశీయుల దానశాసనాలు ఆయనకు పదకొండు అశ్వమేధాలను, వెయ్యి అగ్నిష్టోమాలను ఆపాదిస్తాయి. ఆయన వాకాటక రాజ కుటుంబంతో పెళ్లి సంబంధం కలుపుకున్నాడు. గోవిందవర్మ కొడుకు, మొదటి ఈపూరు, పొలమూరు ఫలకాల దాత మాధవవర్మ జనాశ్రయుడు కూడా ఆయనేనా అనేది వివాదాస్పదం: డి. సి. సర్కార్, వి. వి. మిరాషి అలా భావించారు, ఇతర పండితులు జనాశ్రయుడిని తర్వాతి రాజు, మూడవ మాధవవర్మగా చెప్పారు. ఆయన కాలం కూడా వివాదాస్పదం: సర్కార్ ఆయనను దాదాపు 535–585లో, మిరాషి దాదాపు 510–560లో ఉంచారు.

ధనంజయుడు (రేనాటి చోళుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 575

కడప ప్రాంతంలోని రేనాడును పాలించిన రేనాటి చోళ పాలకుడు. ఆయన సంపాదకులు ఆయన కాలాన్ని దాదాపు 575గా చెప్పారు. పూర్తిగా తెలుగులో రాసిన తొలి శాసనాలలో ఒకటైన కలమల్ల స్తంభ శాసనంలో ఎరికల్-ముతురాజు ధనంజయుడిగా ఆయన పేరు ఉంది. మాలెపాడు ఫలకాలలో నందివర్మ చిన్న కొడుకు ధనంజయవర్మగా ఆయన పుణ్యకుమారుని వంశానికి మొదట నిలుస్తాడు.

రెండవ మాధవవర్మ (విష్ణుకుండిన)

సుమారు క్రీ.శ. 585–615

విష్ణుకుండిన రాజు, దేవవర్మ కొడుకు, గొప్ప మాధవవర్మ మనవడు. [అమ]రపురం నుంచి జారీ అయిన రెండవ సెట్టు ఈపూరు ఫలకాల ద్వారా ఆయన తెలుసు. ఆ దానశాసనం ఆయనను త్రికూట, మలయ పర్వతాల ప్రభువు అంటుంది. పండితులు ఈ వాదనను ఖాళీ గొప్పగా, పశ్చిమ విష్ణుకుండిన రాజ్యానికి ఆధారంగా, లేదా ఒక స్థానిక కొండ పేరుగా చదివారు. వంశ వరుసలో ఆయన స్థానం, ఆయన కాలం వివాదాస్పదం.

మహేంద్రవిక్రముడు (రేనాటి చోళుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 600

రేనాడు తెలుగు చోళ రాజు, ధనంజయుని కొడుకు, పుణ్యకుమారుని తండ్రి. చోళ మహారాజు బిరుదు తీసుకున్న ఆయన వంశంలో మొదటివాడు. ఆయన పేరు పల్లవ రాజు మొదటి మహేంద్రవర్మ పేరును అనుకరిస్తుంది. ఆయన సంపాదకులు ఆయనను దాదాపు 600లో ఉంచారు. ఉరుటూరు, ఇందుకూరులలోని ఒక 'చోళ మహారాజు' చిన్న తెలుగు శిలా శాసనాలను ఆయనకు ఆపాదిస్తారు.

రెండవ పులకేశి

సుమారు క్రీ.శ. 609–642

బాదామి చాళుక్య రాజు (609–642), మొదటి కీర్తివర్మ కొడుకు. ఆయన కళింగులను, కోసలులను అణచివేశాడని, పిష్టపుర (పిఠాపురం) కోటను తీసుకున్నాడని, 'కునాల జలాన్ని' (కొల్లేరు సరస్సుగా భావిస్తారు) ధ్వంసం చేశాడని, పల్లవ రాజును కంచి గోడల వెనక్కి తరిమాడని 634–35 నాటి ఆయన ఐహోళె శాసనం చెబుతుంది. జయించిన వేంగి దేశాన్ని ఆయన తన తమ్ముడు, తూర్పు చాళుక్యుల స్థాపకుడు విష్ణువర్ధనునికి ఇచ్చాడు. దాదాపు 631 నాటి ఆయన కొప్పరం ఫలకాలు గుంటూరు ప్రాంతంలో భూమిని ఇస్తాయి. బహుశా 642లో పల్లవ మొదటి నరసింహవర్మ బాదామిని తీసుకున్నప్పుడు ఆయన చనిపోయాడు.

కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడు

సుమారు క్రీ.శ. 615–633

బాదామి చాళుక్య రాజు రెండవ పులకేశి తమ్ముడు, వేంగి తూర్పు చాళుక్య వంశ స్థాపకుడు. ఆయన తన అన్నకు యువరాజుగా సేవ చేసి, కొత్తగా జయించిన తూర్పు తీరాన్ని పాలించాడు. ఆలస్యంగా అయినా 632 నాటికి ఆయన అక్కడ స్వతంత్ర రాజు అయ్యాడు. ఆయన పాలనను సాధారణంగా 615–633 నాటిదిగా చెబుతారు, కానీ వేంగిలో ఆయన పాలన ప్రారంభాన్ని పండితులు దాదాపు 605 నుంచి 631 తర్వాత వరకు ఎక్కడైనా ఉంచారు.

ఇంద్రవర్మ (విష్ణుకుండిన)

సుమారు క్రీ.శ. 625–655

విష్ణుకుండిన రాజు. ఆయన కొడుకు చిక్కుళ్ళ ఫలకాలు ఆయనను ఇంద్రభట్టారకవర్మ అంటాయి. తన 27వ పాలనా సంవత్సరంలో ఆయన విజయనగరం దగ్గరి రామతీర్థం ఫలకాలను జారీ చేశాడు. ఆయన దానశాసనాలు యుద్ధ ఏనుగులతో ఆయన సాధించిన విజయాలను ప్రశంసిస్తాయి. పృథివీమూలుని గోదావరి ఫలకాల ప్రకారం ఒక రాజుల బృందం ఒక ఇంద్రభట్టారకునితో పోరాడింది. చాలా మంది పండితులు ఆయనను ఆ ఇంద్రభట్టారకునిగా గుర్తిస్తారు. ఆయన కాలం వివాదాస్పదమైన విష్ణుకుండిన కాలక్రమంపై ఆధారపడుతుంది: దాదాపు 469–496, 535, 570–600, 625–655 అన్నీ ప్రతిపాదించబడ్డాయి.

పుణ్యకుమారుడు

సుమారు క్రీ.శ. 625

రేనాడు, హిరణ్యరాష్ట్రాల రేనాటి చోళ రాజు. ఆ కుటుంబంలో అత్యధిక ఆధారాలు ఉన్న పాలకుడు ఆయనే. రెండు సంస్కృత రాగి ఫలకాల సముదాయాల (మాలెపాడు, 5వ సంవత్సరం; దొమ్మర నంద్యాల, 10వ సంవత్సరం) నుంచి, తిప్పలూరు, రామేశ్వరం, వెలుదుర్తిలలోని తెలుగు రాతి శాసనాల నుంచి ఆయన గురించి తెలుస్తుంది. ఆయన బిరుదులు పల్లవ మొదటి మహేంద్రవర్మ బిరుదులను అనుకరిస్తాయి. సంపాదకులు ఆయనను దాదాపు 625 నాటివానిగా, దాదాపు 740 నాటివానిగా, 8వ శతాబ్దం చివరి నాటివానిగా చెప్పారు.

మొదటి జయసింహుడు (తూర్పు చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 633–663

వేంగి రెండవ తూర్పు చాళుక్య రాజు (దాదాపు 633–663), కుబ్జ విష్ణువర్ధనుని పెద్ద కొడుకు. ఆయన నాలుగు తామ్ర దానశాసనాలు తెలుసు. అవి ఉదయపురం, ఆసనపురం నుంచి జారీ అయ్యాయి. కృష్ణా–గోదావరి ప్రాంతంలోని గ్రామాలను అవి బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చాయి. తర్వాతి శాసనాలలో చాలావరకు ఆయనకు 33 సంవత్సరాల పాలన ఇస్తాయి, ఒకటి 30 ఇస్తుంది. కాలక్రమాన్ని నిర్ణయించిన పండితులు దేనిని అనుసరించాలనే విషయంలో ఏకీభవించలేదు.

మొదటి విక్రమాదిత్యుడు (బాదామి చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 655–680

బాదామి చాళుక్య రాజు (దాదాపు 655–680), రెండవ పులకేశి కొడుకు. పల్లవులు బాదామిని తీసుకున్న తర్వాత ఆయన రాజ్యాన్ని పునరుద్ధరించి, ముగ్గురు పల్లవ రాజులతో పోరాడి, కాంచిని తీసుకున్నాడు. ఆయన రాగి ఫలకాల దానశాసనాలు తెలుగు దేశం నుంచి వచ్చాయి: ఇప్పటి తెలంగాణలోని అముదాలపాడు, గద్వాల, కర్నూలు జిల్లా, నెల్లూరు దగ్గర తలమంచి, హైదరాబాద్. 660 నాటి ఆయన అముదాలపాడు ఫలకాలు ఆయన శైవ దీక్షను నమోదు చేస్తాయి. ఆయన రాణి ఒకరు అలంపూర్‌లో ఒక లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించారు.

రెండవ విక్రమేంద్రవర్మ (విష్ణుకుండిన)

సుమారు క్రీ.శ. 655–670

ఇంద్రవర్మ పెద్ద కొడుకు అయిన విష్ణుకుండిన రాజు. ఆయన తన 10వ సంవత్సరంలో లెందులూర (వేంగి దగ్గర దెందులూరు) నుంచి చిక్కుళ్ళ ఫలకాలను జారీ చేసి, కృష్ణా నదిపై ఉన్న ఒక గ్రామాన్ని శివాలయానికి ఇచ్చాడు. ఆయన బాలునిగానే పాలన చేపట్టాడని ఫలకాలు చెబుతాయి. కొందరు పండితులు ఆయనను చివరి తెలిసిన విష్ణుకుండిన రాజు తాత, పొలమూరు ఫలకాలలోని విక్రమహేంద్రునిగా గుర్తిస్తారు. డి. సి. సర్కార్ అలా గుర్తించలేదు. సర్కార్ ఆయనను దాదాపు 655–670 నాటివానిగా చెప్పారు. 1932లో సూయెల్ ముద్రించిన పథకం ఆయనను దాదాపు 496–521 నాటివానిగా చెప్పింది.

రెండవ విష్ణువర్ధనుడు (తూర్పు చాళుక్య)

క్రీ.శ. 663–672

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (663–672), ఇంద్ర-భట్టారకుని కొడుకు, మొదటి జయసింహుని సోదరుని కొడుకు. జయసింహుడు ఆయనను దత్తత తీసుకుని ఉండవచ్చు. ఆయన రెండు దానశాసనాలు రోజు వరకు తేదీని లెక్కించగల అతి తొలి తూర్పు చాళుక్య శాసనాలు. జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ మొత్తం వంశపు కాలక్రమాన్ని వాటిపై నిర్మించారు. ఆయన తర్వాత ఆయన కొడుకు మంగి-యువరాజు వచ్చాడు. 673 నాటి మంగి-యువరాజు దానశాసనం ఒంగోలు ప్రాంతంలోని చెందలూరులో దొరికింది.

మొదటి పరమేశ్వరవర్మ

సుమారు క్రీ.శ. 670–690

7వ శతాబ్దం చివరి భాగపు కంచి పల్లవ రాజు, రెండవ మహేంద్రవర్మ కొడుకు, మొదటి నరసింహవర్మ మనవడు. ఆయన చాళుక్య మొదటి విక్రమాదిత్యునితో పోరాడాడు. విక్రమాదిత్యుడు ఆయన పాలనలో కంచిని తీసుకుని, తర్వాత వెనక్కి తరమబడ్డాడు. ఆయన పాలనలో 19వ సంవత్సరంలో కాంచీపురం నుంచి జారీ చేసిన, డి. సి. సర్కార్ 687 డిసెంబర్ నాటివిగా చెప్పిన ఆయన వున్న గురవాయపాలెం ఫలకాలు నెల్లూరులోని పొదిలి–కందుకూరు ప్రాంతంలో ఒక గ్రామాన్ని ఇస్తాయి.

మంగి యువరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 672–696

వేంగి తూర్పు చాళుక్యులలో ఐదవ రాజు (దాదాపు 672–696), రెండవ విష్ణువర్ధనుని కొడుకు. ఆయన సొంత దానశాసనాలు ఆయనను సర్వలోకాశ్రయ, 'మానవులందరికీ ఆశ్రయం' అని, ఆయన ముద్ర విజయసిద్ధి అని అంటాయి. తర్వాతి దానశాసనాలు మాత్రమే మంగి యువరాజు అనే పేరు ఇస్తాయి. యువరాజు బిరుదు ఆ పేరుకు ఎందుకు అంటుకుందో ఏ ఆధారమూ వివరించదు. ఆయన రెండు దానశాసనాలు మిగిలి ఉన్నాయి; ఒంగోలు ప్రాంతంలోని చెందలూరు నుంచి వచ్చిన వాటిలో ఒకటి 673 మే 6 నాటిది. ఆయన తర్వాత ఆయన కొడుకులు ముగ్గురు పాలించారు: రెండవ జయసింహుడు, కొక్కిలి, మూడవ విష్ణువర్ధనుడు.

రెండవ నరసింహవర్మ

సుమారు క్రీ.శ. 690–715

దాదాపు 700 నాటి కంచి పల్లవ రాజు, మొదటి పరమేశ్వరవర్మ కొడుకు. ఆయనను రాజసింహుడు అని కూడా పిలుస్తారు. ఆయన కాంచీపురంలోని కైలాసనాథ దేవాలయ నిర్మాత. కాళహస్తి రాజా దస్తావేజులలో ఉంచిన ఆయన రేయూరు దానశాసనం మేల్ ముండరాష్ట్రంలోని ఒక గ్రామాన్ని ఇస్తుంది. పి. బి. దేశాయి దానిని నెల్లూరులోని ఆత్మకూరు తాలూకాలో ఉంచారు. ఆయన గానీ ఆయన తండ్రి గానీ తూర్పు చాళుక్యుల నుంచి నెల్లూరు ప్రాంతంలోని కొంత భాగాన్ని తిరిగి గెలుచుకున్నారని దేశాయి సూచించారు.

రెండవ జయసింహుడు (తూర్పు చాళుక్యుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 696–709

వేంగి తూర్పు చాళుక్యులలో ఆరవ రాజు (దాదాపు 696–709), మంగి యువరాజు పెద్ద కొడుకు. తర్వాతి దానశాసనాలు ఆయనకు పదమూడు సంవత్సరాల పాలన ఇస్తాయి. ఆయన తెలిసిన ఏకైక దానశాసనం కర్మ రాష్ట్ర జిల్లాలోని పెనుకపర్రు నుంచి వచ్చింది. అది ఆయనను సకలలోకాశ్రయ జయసింహ వల్లభ అంటుంది. మొదటి జయసింహునితో ఆయన సర్వసిద్ధి అనే ఉపనామాన్ని పంచుకున్నాడని దాని ముద్ర చూపిస్తుంది. ఆయన తర్వాత సింహాసనం కొద్ది కాలం ఆయన సవతి సోదరుడు కొక్కిలికి, తర్వాత ఆయన సోదరుడు మూడవ విష్ణువర్ధనునికి వెళ్లింది.

రెండవ విక్రమాదిత్యుడు (రేనాటి చోళుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 700

ఆయన సంపాదకులు దాదాపు 700లో ఉంచిన రేనాడు తెలుగు చోళ రాజు. చిలమకూరు, నల్లచెరువుపల్లెలలోని శిలాశాసనాల నుంచి, ఆయన కొడుకు సత్యాదిత్యుని మాలెపాడు రాయి నుంచి ఆయన తెలుసు. ఆయన రాణి చోళమహాదేవి వారి కొడుకు ఉత్తమాదిత్యునితో కలిసి చిలమకూరులో పాలించింది. ఉత్తమాదిత్యుడు ఆయన తర్వాత వచ్చాడు. 'శక్తికుమార' ఆయన తండ్రా లేక ఆయన సొంత పేరులో భాగమా అనే విషయంపై వివాదం ఉంది.

మూడవ విష్ణువర్ధనుడు (తూర్పు చాళుక్య)

క్రీ.శ. 709–746

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (709–746), మంగి-యువరాజు కొడుకు. తన సవతి తమ్ముడు కొక్కిలిని బహిష్కరించి ఆయన సింహాసనం ఎక్కి, 37 సంవత్సరాలు పాలించాడు. ఆయన దానశాసనాలు ఇద్దరు రాణుల పేర్లు చెబుతాయి. వాటిలో ఒకటి బెజవాడలోని ఒక జైన ఆలయానికి పాత దానాన్ని పునరుద్ధరించింది. ఆ వంశపు శాసనాలలో జైనుల అతి తొలి ప్రస్తావన అదే. రెండవ నందివర్మ సేనాని ఒక శత్రువును ఆయన రాజ్యం నుంచి తరిమాడని ఒక పల్లవ శాసనం చెప్పుకుంటుంది.

రెండవ నందివర్మ పల్లవమల్లుడు

సుమారు క్రీ.శ. 717–779

8వ శతాబ్దంలో అరవై సంవత్సరాలకు పైగా కంచి పల్లవ రాజు. ఆయన సింహవిష్ణు సోదరుడు భీమవర్మ నుంచి వచ్చిన ఆ కుటుంబపు పక్క శాఖకు చెందినవాడు. రెండవ పరమేశ్వరవర్మ మరణం తర్వాత బాలుడిగా ఆయనను రాజుగా ఎంచుకున్నారు. ఆయన సేనాపతి ఉదయచంద్రుడు తూర్పు చాళుక్య మూడవ విష్ణువర్ధనుడిగా గుర్తించిన 'విష్ణురాజు' భూమి నుంచి ఒక నిషాద నాయకుడిని తరిమేశాడు. గూడూరు తాలూకాలోని మల్లంలో ఆయన 15వ పాలనా సంవత్సరపు శాసనం దక్షిణ నెల్లూరులో పల్లవ పాలనను చూపిస్తుంది.

విజయాదిత్య చోళుడు (రేనాటి చోళుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 750

చామలూరులోని దెబ్బతిన్న ఒకే ఒక రాయి ద్వారా తెలిసిన రేనాడు తెలుగు చోళ రాజు. ఆ శాసనం ఆయన 22వ సంవత్సరం నాటిది. ఆయనకు పృథ్వీవల్లభ అనే సర్వోన్నత బిరుదు ఉంది. ఆయన కింద ఒక బాణ రాజు పాంబులిగ్గిని పాలించాడు. ఆయన సంపాదకులు ఆయనను దాదాపు 750లో ఉంచారు. బాదామి చాళుక్యులకు సేవ చేసిన బాణ నాయకుల నుంచి ఆ కుటుంబం రేనాడును తిరిగి పొందిందని వారు ఆ శాసనాన్ని చదివారు.

వినయాదిత్య యుద్ధమల్లుడు (వేములవాడ చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 750–775

8వ శతాబ్దంలో వేములవాడ చాళుక్య కుటుంబ స్థాపకుడు. ఆయన సపాదలక్ష దేశాన్ని పాలించాడని, పోదన (బోధన్)లో నూనెతో నింపిన చెరువులలో తన ఏనుగులకు స్నానం చేయించాడని, చిత్రకూట కోటను తీసుకున్నాడని ఆ కుటుంబ శాసనాలు చెబుతాయి. ఎన్. వెంకటరమణయ్య ఆయనను దాదాపు 750–775 నాటివానిగా చెప్పి, ఆయన రాష్ట్రకూట దంతిదుర్గుని ఉత్తర యుద్ధాలలో ఆయనకు సేవ చేశాడని భావించారు. ఆయన కొడుకులు వేంగిని జయించిన మొదటి అరికేసరి, కురువగట్టు శాసనంలో పేర్కొన్న బీరగ్రహుడు.

దంతిదుర్గుడు

సుమారు క్రీ.శ. 753–756

బాదామి చాళుక్యులను పడగొట్టి దక్కన్‌లో రాష్ట్రకూట ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించిన రాష్ట్రకూట రాజు (దాదాపు 753–756). చాళుక్య 'వల్లభుడిని' జయించి ఆయన సార్వభౌమత్వాన్ని గెలుచుకున్నాడని 754 జనవరి నాటి ఆయన సామన్‌గడ్ దానశాసనం చెబుతుంది. ఎల్లోరాలోని ఒక శాసనం ఆయన లొంగదీసిన పాలకులలో కళింగ, కోసల, శ్రీశైల దేశపు పాలకులను జాబితాగా ఇస్తుంది. శ్రీశైల దేశాన్ని జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ కర్నూలు ప్రాంతంగా భావించారు.

నాల్గవ విష్ణువర్ధనుడు (తూర్పు చాళుక్య)

క్రీ.శ. 764–799

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (764–799), మొదటి విజయాదిత్యుని కొడుకు, రెండవ విజయాదిత్యుని తండ్రి. పశ్చిమ దక్కన్ రాష్ట్రకూటులతో మొదటి నమోదైన ఘర్షణలు ఆయన పాలనలో జరిగాయి. రెండవ గోవిందుడు వేంగి ప్రభువును అణచివేశాడని 770–71 నాటి ఒక రాష్ట్రకూట దానశాసనం చెప్పుకుంటుంది. తర్వాతి ఒక శాసనంలో రెండవ గోవిందుడు వేంగి రాజును తన సహాయానికి పిలుస్తాడు. చరిత్రకారులు ఈ శాసనాలను వేర్వేరుగా చదువుతారు.

మూడవ గోవిందుడు (రాష్ట్రకూట)

సుమారు క్రీ.శ. 793–814

ధ్రువుని కొడుకైన రాష్ట్రకూట రాజు (దాదాపు 793–814). ఆయన కాలంలో వంశ అధికారం వింధ్య పర్వతాల నుంచి తుంగభద్ర వరకు విస్తరించింది. వేంగి ప్రభువు, తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ విజయాదిత్యుడు ఆయన ఆదేశంపై వచ్చి, సేవకుడిలా ఆయన కోసం ఒక ప్రాకారం కట్టాడని 808 నాటి ఆయన రాధన్‌పూర్ ఫలకాలు చెబుతాయి. మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలోని కురువగట్టులో ఉన్న తేదీ లేని ఒక శాసనం ఆయనను ఒక చాళుక్య రాకుమారుని మిత్రుడిగా పేర్కొంటుంది. మూడవ గోవిందుడు కావచ్చిన ప్రభూతవర్ష అనే రాజు క్షేమం కోసం ఆలంపూర్‌లో ఒక సూర్య మందిరం కట్టారు.

రెండవ విజయాదిత్యుడు నరేంద్ర మృగరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 799–843

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (ఫ్లీట్ కాలక్రమంలో 799–843). పూర్తి సామ్రాజ్య బిరుదులను వాడిన ఆ వంశపు మొదటి రాజు. పన్నెండు సంవత్సరాలలో ఆయన గంగులు, రాష్ట్రకూటులతో 108 యుద్ధాలు చేసి, శివునికి 108 ఆలయాలు స్థాపించాడని ఆయన కుటుంబ శాసనాలు చెబుతాయి. మూడవ గోవిందుడు వేంగి రాజుతో తన నగర గోడలు కట్టించాడని రాష్ట్రకూట శాసనాలు చెబుతాయి. తర్వాతి దానశాసనాలు ఆయన పాలనను 40, 41, 44 లేదా 48 సంవత్సరాలు అని ఇస్తాయి.

మొదటి అమోఘవర్షుడు

సుమారు క్రీ.శ. 814–878

మూడవ గోవిందుని కొడుకైన రాష్ట్రకూట రాజు (814–దాదాపు 878). ఆయన అరవై సంవత్సరాలకు పైగా పాలించాడు. మాన్యఖేట (మళఖేడ్)ను వంశానికి రాజధానిగా చేశాడు. వేంగి రాజు తనకు నమస్కరించాడని, వింగవల్లి దగ్గర తూర్పు చాళుక్యులపై విజయం సాధించానని ఆయన శాసనాలు చెప్పుకుంటాయి. ఆయన పాలన కాలపు కన్నడ శాసనాలు తెలంగాణలోని మెదక్, వరంగల్ జిల్లాలలో దొరికాయి.

గుణగ విజయాదిత్యుడు (మూడవ విజయాదిత్యుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 844–888

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (దాదాపు 844–888). గంగులు, నొళంబ రాజు మంగి, దాహళకు చెందిన శంకిల అనే నాయకుడు, రాష్ట్రకూట కృష్ణుడిపై విజయాలను, కిరణపురం, చక్రకూటాలను తగలబెట్టడాన్ని ఆయన శాసనాలు చెప్పుకుంటాయి. చరిత్రకారులు ఆయనను రాష్ట్రకూట రాజధానిని దోచుకున్నవాడిగానూ, రాష్ట్రకూట సామంతుడిగానూ చూశారు. తొలి తెలుగు పద్య శాసనాలలో ఒకటి ఆయన సేనాపతి పండరంగుని ప్రశంసిస్తుంది.

పండరంగుడు

సుమారు క్రీ.శ. 844–888

9వ శతాబ్దం రెండవ సగంలో తూర్పు చాళుక్య రాజు గుణగ విజయాదిత్యుని (మూడవ విజయాదిత్యుడు) సేనాపతి. అద్దంకిలోని తెలుగు పద్య శాసనం ఆయనను ప్రశంసిస్తుంది. రాష్ట్రకూట రెండవ కృష్ణుని, ఆయన మిత్రుడు శంకిలుని నగరం కిరణపురాన్ని తగలబెట్టిన ఘనతను తర్వాతి దానశాసనాలు ఆయనకు ఇస్తాయి. ఆయన తన రాజు దానశాసనాల అమలుదారుడు. ఆయన వారసులు తర్వాతి రాజుల కింద కటకరాజు పదవిని నిర్వహించారు.

రెండవ కృష్ణుడు (రాష్ట్రకూట)

సుమారు క్రీ.శ. 878–914

రాష్ట్రకూట రాజు (దాదాపు 878–914), మొదటి అమోఘవర్షుని కొడుకు. తూర్పు చాళుక్య గుణగ విజయాదిత్యుడు (మూడవ విజయాదిత్యుడు) ఆయనను భయపెట్టి ఆయన నగరాన్ని తగలబెట్టానని చెప్పుకున్నాడు. ఒకసారి ఆయన శత్రువులు ఆయన రాజధానిని వదిలేశారని ఒక రాష్ట్రకూట దానశాసనం ఒప్పుకుంటుంది. మొదటి చాళుక్య భీముడు వేంగిని తిరిగి గెలుచుకునే వరకు ఆయన సైన్యం దానిని ఆక్రమించిందని తర్వాతి తూర్పు చాళుక్య శాసనాలు తమ వంతుగా ఒప్పుకుంటాయి. ఆయన పాలన కాలపు 907 నాటి కన్నడ శాసనం ఒకటి తెలంగాణలోని వెల్మజాలలో దొరికింది.

మొదటి మహేంద్రుడు (నొళంబ)

సుమారు క్రీ.శ. 878–904

నొళంబ పల్లవులలో అత్యంత శక్తిమంతుడైన రాజు, పొలల్చోర నొళంబాధిరాజు, గంగ రాకుమారి జయబ్బెల కొడుకు. ఆయన శాసనాలు శక 800 (878–79) నుంచి ఉన్నాయి. అనంతపురంలోని కంబదూరులో ఒక స్తంభం ఆయన పాలనలో శక 805 (883) నాటిది. ఆయన పుంగనూరు చుట్టూ ఉన్న బాణుల దేశం పులినాడుపై దండెత్తి, తనను తాను 'మహాబలి వంశ నాశకుడు' అని పిలుచుకున్నాడు. తన గంగ అధిపతులతో గొడవ తర్వాత బూతుగ ఆయనను ఓడించాడు. దాదాపు 904కు ముందు గంగ రాకుమారుడు ఎరెయప్ప ఆయనను చంపాడు.

గండ త్రినేత్రుడు (వైదుంబ)

సుమారు క్రీ.శ. 885

9వ శతాబ్దం చివరలో రేనాడు దేశపు వైదుంబ మహారాజు. మదనపల్లె దగ్గర తొలి తెలుగు, కన్నడ భాషలలో ఉన్న వీరగల్లుల ద్వారా ఆయన గురించి తెలుస్తుంది. వాటిలో మూడింటిని 1938లో ఆర్. ఎస్. పంచముఖి సంపాదకత్వం చేశారు. నొళంబ రాజు మహేంద్రుడు, గంగులతో జరిగిన యుద్ధాలలో అవి ఆయనను చూపిస్తాయి. అవి సోరెమతి దగ్గర యుద్ధంతో ముగిశాయి. అందులో ఆయన బాణ రాజు రెండవ విజయాదిత్యుని పక్షాన పోరాడాడు. ఆ యుద్ధాన్ని దాదాపు 877–78, దాదాపు 885, 900 నాటిదిగా చెప్పారు.

మొదటి చాళుక్య భీముడు

సుమారు క్రీ.శ. 888–918

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (ఫ్లీట్, సూయెల్ లెక్కలో 888–918), గుణగ మూడవ విజయాదిత్యుని సోదరుని కొడుకు, వారసుడు. రాష్ట్రకూట రాజు రెండవ కృష్ణుడు వేంగి దేశాన్ని ఆక్రమించిన తర్వాత ఆయన దానిని తిరిగి గెలుచుకున్నాడని ఆయన శాసనాలు చెబుతాయి. ఆయన చిన్న కొడుకు ఒకరు రాష్ట్రకూట సైన్యంతో యుద్ధంలో చనిపోయాడు. ఆయన చాళుక్య-భీమేశ్వర శివాలయాన్ని కట్టించాడు. కాకినాడ (అప్పుడు కోకనాడ) దగ్గరి భీమవరానికి ఆ దేవాలయం పేరే వచ్చింది.

రెండవ విజయాదిత్య ప్రభుమేరు (బాణ)

సుమారు క్రీ.శ. 898–909

ఆంధ్ర మార్గానికి పడమటి దేశం (చిత్తూరు ప్రాంతం) బాణ రాజు. ఆయనను ప్రభుమేరు, వీర-చూళామణి, మహావలి-వానరాయ అని కూడా అంటారు. ఆయన విక్రమాదిత్య జయమేరు (బాణవిద్యాధర) కొడుకు, గుడిమల్లం ఫలకాల దాత రెండవ విక్రమాదిత్యుని తండ్రి. గుడిమల్లం, కోలార్ ప్రాంతాలలోని ఆయన శిలాశాసనాలు శక 820, 827, 831 (898, 905, 909) నాటివి. వాటిలో అధిపతి పేరు లేదు. ఆయన పులినాడుపై నొళంబ దండయాత్రను తిప్పికొట్టి, వైదుంబులతో కలిసి సోరెమతి వద్ద పోరాడాడు.

రెండవ నరసింహుడు (వేములవాడ చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 915–930

దాదాపు 915 నుంచి 930 వరకు పాలించిన, రాష్ట్రకూటుల సామంతుడైన వేములవాడ చాళుక్య రాజు. పంప, ఆయన కొడుకు రెండవ అరికేసరి వేములవాడ శాసనం లాటులపై, 'ఏడు మాళవాల'పై, గూర్జర ప్రతీహార రాజు మహీపాలునిపై విజయాలను, కాలప్రియలో విజయ స్తంభాన్ని ఆయనకు ఆపాదిస్తారు. దాదాపు 916 నాటి రాష్ట్రకూట మూడవ ఇంద్రుని ఉత్తర దండయాత్రకు సేనాపతిగా ఆయన వాటిని గెలుచుకున్నాడని ఎన్. వెంకటరమణయ్య భావించారు.

మొదటి అమ్మరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 918–925

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (918–925), మొదటి చాళుక్య భీముని మనవడు. రాష్ట్రకూటులతో చేతులు కలిపిన తన సొంత బంధువుల కుట్రను ఎదిరించి ఆయన సింహాసనం ఎక్కాడు. ఆయన బిరుదు రాజమహేంద్ర కారణంగా, రాజమహేంద్రవరానికి (రాజమహేంద్రపురం) ఆయన పేరే పెట్టారని జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ సూచించారు. 925లో ఆయన మరణంతో వంశంలోని శాఖల మధ్య తొమ్మిది సంవత్సరాల అంతర్యుద్ధం మొదలైంది. బాల్యంలోనే పదవి నుంచి తొలగించిన ఆయన కొడుకు బేత-ఐదవ విజయాదిత్యుడు పిఠాపురం చాళుక్య రాకుమారుల వంశాన్ని స్థాపించాడు.

రెండవ యుద్ధమల్లుడు

సుమారు క్రీ.శ. 927–934

మొదటి యుద్ధమల్లుని నుంచి వచ్చిన చిన్న శాఖకు చెందిన వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (దాదాపు 927–934). 925లో మొదటి అమ్మరాజు మరణం తర్వాత వచ్చిన అంతర్యుద్ధంలో ఆయన సింహాసనాన్ని ఆక్రమించి, రెండవ చాళుక్య భీముడు ఆయనను తరిమేసే వరకు ఏడు సంవత్సరాలు ఉంచుకున్నాడు. కుమారస్వామి ఆలయాన్ని, శైవ సన్యాసుల కోసం మఠాన్ని నమోదు చేసే విజయవాడ (అప్పుడు బెజవాడ)లోని ఒక స్తంభంపై ఉన్న తెలుగు పద్య శాసనాన్ని ఆయనకు గానీ ఆయన తాతకు గానీ ఆపాదిస్తారు. ఆయన కొడుకులు బాడపుడు, రెండవ తాళుడు తర్వాత రాష్ట్రకూటుల సహాయంతో సింహాసనాన్ని తిరిగి గెలవడానికి ప్రయత్నించారు.

రెండవ అరికేసరి (వేములవాడ చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 930–955

ఇప్పటి కరీంనగర్ జిల్లాలోని వేములవాడ చాళుక్య రాజు, రాష్ట్రకూటుల సామంతుడు. ఆయన దాదాపు 930 నుంచి దాదాపు 955 వరకు పాలించాడు. ఆయన కన్నడ కవి పంపని పోషించాడు. పంప తన విక్రమార్జునవిజయము (941)లో ఆయననే నాయకుడిగా చేశాడు. వేములవాడలోని ఆయన స్తంభ శాసనం వంశావళిని ఇస్తుంది. ఆయన రాజధాని లెంబులవాటకలోని ఒక సూర్య దేవాలయానికి ఇచ్చిన దానాన్ని నమోదు చేస్తుంది. రాష్ట్రకూట రాజు నాల్గవ గోవిందుని నుంచి బిజ్జ అనే చాళుక్య రాకుమారుడికి ఆయన ఆశ్రయం ఇచ్చాడు. గోవిందుని పినతండ్రి బద్దెగ (మూడవ అమోఘవర్షుడు)ను సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టడానికి సాయం చేశాడు.

రెండవ చాళుక్య భీముడు (రాజభీముడు)

సుమారు క్రీ.శ. 934–945

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (దాదాపు 934–945). ఆయనను రాజభీముడు అని పిలిచారు. ఆయన నాల్గవ విజయాదిత్యుని కొడుకు. తన సవతి సోదరుడు మొదటి అమ్మరాజు మరణం తర్వాత జరిగిన అంతర్యుద్ధాన్ని ఆయన రెండవ యుద్ధమల్లుడిని వెళ్లగొట్టి ముగించాడు. ఆయన దానశాసనాలు ఆయన జయించిన శత్రువుల పెద్ద జాబితాను ఇస్తాయి. వారిలో రాష్ట్రకూట రాజు నాల్గవ గోవిందుని సైన్యం, మైసూరు ప్రాంతపు నొళంబ, గంగ రాకుమారులు ఉన్నారు. ఆయన రాజులు రెండవ అమ్మరాజు, దానార్ణవుల తండ్రి.

మూడవ కృష్ణుడు (రాష్ట్రకూట)

సుమారు క్రీ.శ. 939–966

రాష్ట్రకూట రాజు (దాదాపు 939–966), ఆ వంశంలో అత్యంత శక్తిమంతుడు. ఆయన చోళుల నుంచి కంచి, తంజావూరులను తీసుకున్నాడు. తెలుగు దేశంలో ఆయన వైదుంబ నాయకుల ద్వారా కడప ప్రాంతంలో చాలా భాగాన్ని నిలుపుకున్నాడు. అనంతపురం నొళంబ నాయకులు ఆయన కింద సేవ చేశారు. వేంగి నుంచి రెండవ అమ్మరాజును వెళ్లగొట్టడానికి తూర్పు చాళుక్య హక్కుదారు బాడప ఆయన సాయం కోరాడు. ఆయన పాలన కాలపు లేదా ఆయన సామంతుల శాసనాలు తెలంగాణలోని చెన్నూరు, మల్లికార్జునపల్లి, మీనాంబరం, ఐనవోలులలో దొరికాయి.

ఇరివ నొళంబ (దిలీపుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 943–966

నొళంబ పల్లవ రాజు, అయ్యప చిన్న కొడుకు, మొదటి మహేంద్రుని మనవడు. 940లో రాష్ట్రకూట మూడవ కృష్ణుడు అన్నిగను ఓడించిన తర్వాత ఆయన తన అన్న అన్నిగ తర్వాత పదవికి వచ్చాడు. బి. లూయిస్ రైస్ ఆయనకు 943 నుంచి 966 వరకు తేదీలు ఇస్తారు. హేమావతి స్తంభంపై ఉన్న వంశావళి శక 864 (942–43) నాటి ఒక శాసనంలో ఆయనతో ముగుస్తుంది. హిందూపురం చెరువు కింద ఆయన పాలన కాలపు ఒక శాసనం ఉంది. వైదుంబులు ఆయనకు సేవ చేశారు. 961లో ఒక బాణ నాయకుడు ఆయన కింద ఒక జిల్లాను పాలించాడు. 965లో ఆయన మనవడు పొలల్చోర కంబదూరులో ఒక స్తంభాన్ని నిలిపాడు.

రెండవ అమ్మరాజు

క్రీ.శ. 945–970

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (945–970), రెండవ చాళుక్య భీముడు, లోకమహాదేవిల కొడుకు. 945 డిసెంబర్ 5న బాలుడిగా ఉన్నప్పుడే ఆయనకు పట్టాభిషేకం జరిగింది. వంశ చరిత్రలో ఖచ్చితమైన తేదీ తెలిసిన మొదటి సంఘటన ఇదే. దాదాపు 956లో రెండవ యుద్ధమల్లుని కొడుకు బాడపకు మద్దతుగా రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ కృష్ణుడు వేంగిపై దండెత్తాడు. అమ్మరాజు కళింగకు వెళ్లాడు. ఆయన పారిపోయాడా లేక పోరాడాడా, ఆయన సవతి సోదరుడు దానార్ణవుడు అప్పుడు ఆయన పేరు మీద పాలించాడా లేక తన పేరు మీదే పాలించాడా అనే విషయాలపై వివాదం ఉంది. ఆయన అనేక దానశాసనాలలో జైన దేవాలయాలకు, బెజవాడలోని కాలాముఖ శైవ సమాజానికి ఇచ్చిన దానాలు ఉన్నాయి.

బాడపుడు

సుమారు క్రీ.శ. 956

తూర్పు చాళుక్యుల కనిష్ఠ శాఖకు చెందిన రాకుమారుడు, రెండవ యుద్ధమల్లుని కొడుకు, రెండవ తాలుని అన్న. రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ కృష్ణుని సాయంతో రెండవ అమ్మరాజును వేంగి నుంచి వెళ్లగొట్టానని ఆయన తన ఆరుంబాక ఫలకాలలో చెప్పుకున్నాడు. ఆయన సామ్రాజ్య బిరుదులు తీసుకున్నాడు. ఆయన దాదాపు 956లో వెలనాడు జిల్లాలో కొద్ది కాలం పాలించాడా, లేక తర్వాతి దానశాసనాలు అరాజక కాలం (పాలనలో విరామం) అని పిలిచే 27 సంవత్సరాలు పాలించాడా అనే విషయంలో పండితులు ఏకీభవించరు.

రెండవ తాలుడు (విష్ణువర్ధనుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 956

చిన్న శాఖకు చెందిన తూర్పు చాళుక్య రాకుమారుడు. విష్ణువర్ధనుడు అని కూడా పిలుస్తారు. రెండవ యుద్ధమల్లుని కొడుకు, బాడపుని తమ్ముడు. 'తన పాలనా కాలంలో' చేసిన ఆయన ఏకైక తెలిసిన దానశాసనం, శ్రీపూండి ఫలకాలు, తన సేవలో తండ్రి చనిపోయిన ఒక మంత్రికి వెలనాడు జిల్లాలోని ఒక చిన్న గ్రామాన్ని ఇస్తుంది. దాని ముద్రపై కుటుంబపు త్రిభువనాంకుశకు బదులు త్రిభువనసింహ అని ఉంది. దీని వల్ల ఆయన వేంగి సింహాసనం నుంచి పాలించాడా అని దాని ఇద్దరు సంపాదకులూ సందేహించారు.

మూడవ అరికేసరి (వేములవాడ చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 966–973

రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ కృష్ణుని సామంతుడైన, తెలిసిన చివరి వేములవాడ చాళుక్య రాజు. 966 ఏప్రిల్ 7 నాటి ఆయన పర్భణి తామ్ర ఫలకాలు సబ్బి వేయి ప్రాంతంలోని ఒక గ్రామాన్ని జైన పండితుడు సోమదేవసూరికి శుభధామ జినాలయం కోసం ఇస్తాయి. ఆ దేవాలయాన్ని ఆయన తండ్రి రాజధాని వేములవాడలో కట్టించాడు. రేపాకలోని 968 నాటి ఒక శాసనం ఆయనను ఒక జైన దేవాలయ నిర్మాతగా పేర్కొంటుంది. 973 వరకు ఉన్న సంవత్సరాలలో కళ్యాణి చాళుక్యులు తెలంగాణను తీసుకోవడంతో ఈ కుటుంబ పాలన ముగిసింది.

దానార్ణవుడు

క్రీ.శ. 970–973

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (970–973), రెండవ అమ్మరాజు సవతి అన్న, రెండవ చాళుక్య భీముని కొడుకు. దాదాపు 956లో రెండవ అమ్మరాజు కళింగకు వెళ్లినప్పుడు, ఆయన రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ కృష్ణుని మద్దతుతో రాజ్యాన్ని నిలుపుకున్నాడు. కాకతీయ నాయకుడు గుండ్యన కోరిక మేరకు ఇచ్చిన ఆయన మంగల్లు దానశాసనం కాకతీయ కుటుంబం పేరు చెప్పిన తొలి శాసనం. ఆయన మూడు సంవత్సరాల పాలన తర్వాత ఇరవై ఏడు సంవత్సరాలు వేంగికి పాలకుడు లేడని తర్వాతి శాసనాలు చెబుతాయి. చోళుల సాయంతో ఆయన కొడుకులు శక్తివర్మ, విమలాదిత్యులను తిరిగి సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టే వరకు ఇది సాగింది.

రెండవ తైలపుడు

సుమారు క్రీ.శ. 973–997

కళ్యాణి పశ్చిమ చాళుక్య వంశ స్థాపకుడు. ఆయన 973లో చివరి రాష్ట్రకూట రాజు రెండవ కక్కుని పడగొట్టి, 997 వరకు పాలించాడు. ఆయన పాలనలోని 973 ఏప్రిల్ నాటి శాసనం మెదక్ జిల్లాలోని కొరపోలులో దొరికింది. అనుమకొండ దగ్గర ఆయన అతి తొలి శాసనాన్ని పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి 995 నాటిదిగా చెప్పారు. పరబ్రహ్మశాస్త్రి పఠనంలో, తైలపుని మద్దతు గల ఒక నాయకుడు కాకతీయ నాయకుడు నాల్గవ గుండను చంపాడు. గుండ కొడుకు మొదటి బేతరాజు కాలంలోనే ఆ కుటుంబం కోలుకుంది.

మొదటి రాజరాజు (చోళ)

సుమారు క్రీ.శ. 985–1014

985 నుంచి తంజావూరు చోళ రాజు, చోళ సామ్రాజ్య స్థాపకుడు. తూర్పు చాళుక్య దేశమైన వేంగై నాడును జయించానని ఆయన శాసనాలు చెప్పుకుంటాయి. దాదాపు 999లో తూర్పు చాళుక్య రాకుమారుడు మొదటి శక్తివర్మ వేంగి సింహాసనానికి తిరిగి రావడానికి ఆయన సాయం చేశాడు. ఆయన తన కూతురు కుందవదేవిని శక్తివర్మ తమ్ముడు విమలాదిత్యునికి ఇచ్చి పెళ్లి చేశాడు. తూర్పు చాళుక్యులను చోళ సామంతులుగా, రెండు తరాల తర్వాత చోళ చక్రవర్తులుగా చేసిన పొత్తు దీనితో మొదలైంది. ఆయన పాలనలోని శాసనాలు కాళహస్తిలో దొరుకుతాయి. నెల్లూరు ప్రాంతంలో ఒక వైదుంబ నాయకుడు ఆయన కింద పాలించాడు.

మొదటి శక్తివర్మ (తూర్పు చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 999–1011

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (దాదాపు 999–1011), దానార్ణవుని పెద్ద కొడుకు. తర్వాతి దానశాసనాలు చెప్పినట్లు, వేంగికి పాలకుడు లేని 27 సంవత్సరాల తర్వాత ఆయన సింహాసనం ఎక్కాడు. ఈ సమయంలో చోళ రాజు మొదటి రాజరాజు వేంగిలో క్రమాన్ని పునరుద్ధరించాడని చెబుతారు. చరిత్రకారులు శక్తివర్మ సింహాసనారోహణను చోళుల పునరుద్ధరణగా చదివారు. చాళుక్య చంద్ర అనే ఆయన బిరుదు గల బంగారు నాణేలు అరకాన్‌లో దొరికాయి.

విమలాదిత్యుడు

క్రీ.శ. 1011–1022

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (1011–1022), మొదటి శక్తివర్మ తమ్ముడు. ఆయన 1011 మే 10న పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు. చోళ యువరాజు రాజేంద్రుడు ఆయనను ఓడించాడు. ఆయన కొన్ని సంవత్సరాలు చోళ ఆస్థానంలో గడిపినట్లు కనిపిస్తుంది. అక్కడ ఆయన చోళ రాజు మొదటి రాజరాజు కూతురు కుందవదేవిని పెళ్లి చేసుకున్నాడు. వారి కొడుకు రాజరాజ నరేంద్రుడు ఆయన తర్వాత వచ్చాడు.

మొదటి రాజేంద్రుడు (చోళ)

సుమారు క్రీ.శ. 1012–1043

1012 నుంచి చోళ రాజు, మొదటి రాజరాజు కొడుకు, గంగైకొండచోళపుర స్థాపకుడు. రాకుమారుడిగా ఆయన తన సోదరి భర్త, తూర్పు చాళుక్య విమలాదిత్యుని ఓడించి, మహేంద్రగిరిపై విజయ స్తంభాన్ని నిలిపాడు. రాజుగా ఆయన పశ్చిమ చాళుక్య రెండవ జయసింహునితో పోరాడి, కొల్లిప్పాక్కై (కొలనుపాక)ని తనదిగా చెప్పుకున్నాడు. కృష్ణశాస్త్రి 1028 నాటిదిగా చెప్పిన దండయాత్రలో, ఆయన స్వయంగా గోదావరి మీద వేచి ఉండగా ఆయన సేనాపతి గంగ వరకు దండెత్తాడు. ఆయన కూతురు అమ్మంగదేవి తూర్పు చాళుక్య రాజరాజ నరేంద్రుని పెళ్లి చేసుకుంది. ఆమె మొదటి కులోత్తుంగుని తల్లి.

రెండవ జయసింహుడు (కళ్యాణి చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 1015–1042

జగదేకమల్ల అని పిలిచే కళ్యాణి పశ్చిమ చాళుక్య రాజు. ఆయన దాదాపు 1015 నుంచి 1042 వరకు పాలించి, చోళ రాజు మొదటి రాజేంద్రునితో పోరాడాడు. ఆయన శాసనాలు కొల్లిపాకెను ఆయన చిన్న రాజధానులలో ఒకటిగా పేర్కొంటాయి. దానిని ఇప్పుడు నల్గొండ జిల్లాలోని కొలనుపాకగా గుర్తిస్తారు. కొలనుపాకలో ఆయన పాలన కాలపు ఒక శాసనం 1033 జనవరి నాటిది.

మొదటి రాజాధిరాజు (చోళ)

క్రీ.శ. 1018–1052

చోళ రాజు, మొదటి రాజేంద్రుని పెద్ద కొడుకు, 1018 నుంచి ఆయనతో సహ పాలకుడు. ఆయన పశ్చిమ చాళుక్య మొదటి సోమేశ్వరునితో పోరాడాడు. తెలంగాణ అంచున ఉన్న పశ్చిమ చాళుక్య నగరం కొల్లిప్పాక్కై (కొలనుపాక) కేంద్రాన్ని తాను తగలబెట్టానని ఆయన మణిమంగళం శాసనం చెప్పుకుంటుంది. తనకు కప్పం కట్టినవారిలో అది ఆంధ్ర రాజును లెక్కిస్తుంది. ఆయన 28వ సంవత్సరపు శాసనం ఒకటి కాళహస్తిలో ఉంది. 1052లో కొప్పంలో సోమేశ్వరునితో యుద్ధంలో ఆయన చనిపోయాడు.

రాజరాజ నరేంద్రుడు

క్రీ.శ. 1022–1063

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (పట్టాభిషేకం 1022, మరణం దాదాపు 1061–63). ఆయన ఒక చోళ రాకుమార్తె కొడుకు, మరో చోళ రాకుమార్తె భర్త. ఆయన రాజమహేంద్రవరం నుంచి పాలించాడు. చోళులు, పశ్చిమ చాళుక్యుల జోక్యం, ఆయన సవతి సోదరుడు ఏడవ విజయాదిత్యుని తిరుగుబాటు ఆయన పాలనను కలవరపరిచాయి. మిగిలి ఉన్న అతి పురాతన తెలుగు సాహిత్య రచన మహాభారతం రచయిత నన్నయ పోషకుడిగా తెలుగు సంప్రదాయం ఆయనను గుర్తుంచుకుంటుంది.

మూడవ వజ్రహస్తుడు (తూర్పు గాంగ)

సుమారు క్రీ.శ. 1038–1070

1038 మే 3న పట్టాభిషిక్తుడైన కళింగ తూర్పు గాంగ రాజు. 1058 నాటి ఆయన నడగాం ఫలకాలు తర్వాతి గాంగుల చరిత్రలో కచ్చితంగా తేదీ వేసిన అతి తొలి సంఘటనను, ఆయన పూర్వీకుల వంశవృక్షాన్ని ఇస్తాయి. ఆయన తనను తాను త్రికళింగ ప్రభువుగా పిలుచుకుని, కళింగనగరం నుంచి దానశాసనాలను జారీ చేశాడు. ఆయన అనంతవర్మ చోడగంగుని తాత. చరిత్రకారులు ఆయనకు మూడవ వజ్రహస్తుడు లేదా ఐదవ వజ్రహస్తుడు అని సంఖ్య ఇస్తారు.

నాల్గవ కుసుమాయుధుడు (ముదిగొండ చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 1040–1065

చాళుక్యుల ముదిగొండ శాఖ నాయకుడు. ఒక సంస్కృత తామ్ర దానశాసనం, మొగలిచెరువుల దానశాసనం ద్వారా ఆయన తెలుసు. 1899లో సెసిల్ బెండాల్ దానిని హైదరాబాద్‌లోని నిజాం ఖజానాలో కనుగొని, 1903లో ప్రచురించారు. అది మంచికొండ జిల్లాలో కొరవి దగ్గరి ఒక గ్రామాన్ని ఒక బ్రాహ్మణుడికి ఇస్తుంది. కోకిరాజు నుంచి ఆ కుటుంబపు ఎనిమిది తరాలను అది ఇస్తుంది. బెండాల్ అక్షరాలను 11వ శతాబ్దం లేదా ఆ తర్వాతి కాలానివిగా చెప్పారు; ఎన్. వెంకటరమణయ్య నాల్గవ కుసుమాయుధుడిని దాదాపు 1040–1065లో ఉంచారు.

మొదటి సోమేశ్వరుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1042–1068

త్రైలోక్యమల్లుడు, ఆహవమల్లుడు అని పిలిచే పశ్చిమ చాళుక్య రాజు. ఆయన దాదాపు 1042 నుంచి 1068 వరకు పాలించి, కళ్యాణ (కళ్యాణి)ని తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు. ఆయన పాలనలోని శాసనాలు తెలంగాణలోని అలంపురం, బోధన్, కొలనుపాకలలో దొరుకుతాయి. తొలి కాకతీయ నాయకులు మొదటి బేతరాజు, మొదటి ప్రోలరాజు ఆయనకు సేవ చేశారు. చోళులతో ఆయన యుద్ధాలు వేంగి దేశం వరకు చేరాయి. వేంగికి ఆయన పంపిన సైన్యం నాశనమైందని, ఆయన కొడుకులు కూడలసంగమం వద్ద ఓడిపోయారని చోళ శాసనాలు చెప్పుకుంటాయి. 1068లో ఆయన తుంగభద్రలో మునిగి చనిపోయాడు.

మొదటి కులోత్తుంగ చోళుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1063–1118

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాకుమారుడు, రాజరాజ నరేంద్రుడు, చోళ రాకుమారి అమ్మంగదేవిల కొడుకు. రాజేంద్రుడు (రాజేంద్ర చోడుడు, రెండవ రాజేంద్రుడు)గా ఆయన 1063లో వేంగికి వారసుడు. 1070లో ఆయన చోళ సింహాసనాన్ని ఆక్రమించి, దాదాపు 1118 వరకు మొదటి కులోత్తుంగ చోళుడిగా పాలించాడు. ఆయన తూర్పు చాళుక్య, చోళ కిరీటాలను ఏకం చేశాడు. వేంగిని మొదట తన బాబాయి ఏడవ విజయాదిత్యుని ద్వారా, తర్వాత ప్రతినిధి పాలకులుగా తన సొంత కొడుకుల ద్వారా పాలించాడు.

ఏడవ విజయాదిత్యుడు (తూర్పు చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 1063–1076

తూర్పు చాళుక్య యువరాజు, విమలాదిత్యుని కొడుకు, రాజరాజ నరేంద్రుని సవతి సోదరుడు. ఆయన దాదాపు 1063 నుంచి దాదాపు 1076–77లో తన మరణం వరకు వేంగిని పాలించాడు. మొదట తన సోదరుని కొడుకు రాజేంద్రుని (మొదటి కులోత్తుంగుని)తో పోటీలో, తర్వాత ఆయన రాజప్రతినిధిగా పాలించాడు. దాదాపు 1030–35లో ఆయన రాజరాజు నుంచి వేంగిని కూడా ఆక్రమించాడని, 1061లో తన సొంత కొడుకు రెండవ శక్తివర్మను అక్కడ నిలిపాడని 20వ శతాబ్దంలో దొరికిన దానశాసనాలు చూపిస్తాయి.

వీరరాజేంద్రుడు (చోళ)

సుమారు క్రీ.శ. 1063–1070

1062–63 నుంచి 1070 వరకు చోళ రాజు, బహుశా మొదటి రాజేంద్రుని చిన్న కొడుకు. వేంగి కోసం కళ్యాణి పశ్చిమ చాళుక్యులతో జరిగిన పోరాటంపై అత్యంత పూర్తి చోళ కథనాన్ని ఆయన శాసనాలు ఇస్తాయి. ఆయన వేంగిలోకి పంపిన సైన్యాలను ఓడించాడు. ఆయన ఐదవ సంవత్సరంలో ఆయన సైన్యం కృష్ణాపై బెజవాడ వద్ద శత్రువును ఓడించి, గోదావరికి, కళింగ మీదుగా కవాతు చేసింది. ఆయన వేంగిని ఒక విజయాదిత్యునికి ఇచ్చాడు. హుల్ట్ష్ ఆయనను తూర్పు చాళుక్య ఏడవ విజయాదిత్యునిగా గుర్తించారు. ఆయన ఏడవ సంవత్సరం, శక 991 నాటి ఒక శాసనం చిత్తూరు జిల్లాలో ఉంది.

మొదటి రాజరాజు (తూర్పు గాంగ)

సుమారు క్రీ.శ. 1070–1078

కళింగ తూర్పు గాంగ రాజు, దేవేంద్రవర్మ అని కూడా పిలుస్తారు. ఆయన తన తండ్రి మూడవ వజ్రహస్తునికి, తన కొడుకు అనంతవర్మ చోడగంగునికి మధ్య ఎనిమిది సంవత్సరాలు పాలించాడు (సూయెల్ కాలక్రమంలో 1070–1078, రామమూర్తి కాలక్రమంలో 1068–1076). ఆయన భార్య రాజసుందరి బహుశా చోళ-చాళుక్య చక్రవర్తి మొదటి కులోత్తుంగుని కూతురు. ఆయన సేనాపతి వనపతి చోళులపై, వేంగి, ఒరిస్సా రాజులపై విజయాలను చెప్పుకున్నాడు. చోళులకు వ్యతిరేకంగా ఆయన తూర్పు చాళుక్య ఏడవ విజయాదిత్యునికి ఆశ్రయం ఇచ్చాడని ఆయన కొడుకు దానశాసనాలు చెబుతాయి.

మొదటి గొంకరాజు (వెలనాడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1076–1117

వెలనాటి చోడులలో మొదటి ప్రముఖ నాయకుడు. ఆయన చోళ–చాళుక్య చక్రవర్తి మొదటి కులోత్తుంగుని అధికారిగా ఆంధ్ర దేశాన్ని, లేదా దానిలో ఒక భాగాన్ని పాలించాడు. చేబ్రోలులోని ఆయన శాసనం ఒకటి తేదీ 1076. ఎం. రామారావు ఆయన పాలనను 1076 నుంచి 1117 వరకుగా చెప్పారు. ఆయన కొడుకు చోడుడు (మొదటి రాజేంద్ర చోడుడు)ను కులోత్తుంగుడు దత్తత తీసుకుని వేంగి పాలకుడిగా చేశాడు.

కరుణాకర తొండైమాన్

సుమారు క్రీ.శ. 1076–1112

చోళ రాజు మొదటి కులోత్తుంగుని సేనాపతి, మంత్రి. తమిళ కావ్యం కళింగత్తుప్పరణి నాయకుడు. ఉత్తర కళింగ రాజును ఓడించడానికి ఆయన కంచి నుంచి పెన్నా, కృష్ణా, గోదావరి దాటి ఉత్తరానికి సైన్యాన్ని ఎలా నడిపించాడో ఆ కావ్యం వర్ణిస్తుంది. కె. వి. సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్ ఆయనదిగా గుర్తించిన ద్రాక్షారామంలోని 1103 నాటి ఒక సంస్కృత శాసనం, కళింగను తగలబెట్టడాన్ని, ఒరిస్సా సరిహద్దులో విజయ స్తంభాన్ని, వేంగి దేశంలో ఆయన దానాలను నమోదు చేస్తుంది. యుద్ధ తేదీ వివాదాస్పదం: దాదాపు 1076–77, 1084–90, 1095–96కు ముందు, లేదా దాదాపు 1111–12.

ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1076–1126

త్రిభువనమల్ల అని పిలిచే కళ్యాణి పశ్చిమ చాళుక్య రాజు. 1076లో ఆయన తన సోదరుడు రెండవ సోమేశ్వరుని పదవి నుంచి తొలగించి, 1126 వరకు యాభై సంవత్సరాలు పాలించాడు. ఆయన శక శకానికి బదులు తన సొంత చాళుక్య-విక్రమ శకాన్ని ప్రవేశపెట్టాడు. ఆ కాలపు తెలంగాణ శాసనాలలో చాలా వరకు దానిలోనే తేదీ వేయబడ్డాయి. యువరాజుగా ఆయన వేంగి కోసం చోళులతో, వారి తూర్పు చాళుక్య మిత్రులతో పోరాడాడు. పాలన చివరలో, 1118లో చోళ రాజప్రతినిధి వెళ్లిపోయిన తర్వాత, వేంగిలో, తీర తెలుగు దేశంలో ఆయనను రాజుగా గుర్తించారు. తెలంగాణలో ఆయన సామంతులలో కాకతీయులు రెండవ బేతరాజు, రెండవ ప్రోలరాజు, కందూరు చోడ నాయకులు ఉన్నారు.

అనంతవర్మ చోడగంగదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1078–1146

కళింగను పాలించిన తూర్పు గాంగ రాజు. 1078లో ఆయనకు పట్టాభిషేకం జరిగింది. తన 72వ పాలనా సంవత్సరం (1146–47)లో కూడా ఆయన పాలిస్తూనే ఉన్నాడు. ఆయన గాంగ రాజు రాజరాజు, మొదటి కులోత్తుంగుని కూతురు రాజసుందరిల కొడుకు. కాబట్టి ఆయన పాలనలో కళింగపై దండెత్తిన సైన్యాల చోళ-చాళుక్య చక్రవర్తికి ఆయన మనవడు. ఆయన తెలుగు, సంస్కృత శాసనాలు డజన్ల కొద్దీ తెలుగు దేశపు ఉత్తర భాగంలోని ముఖలింగం, శ్రీకూర్మం, సింహాచలం, ద్రాక్షారామం, ఇతర ప్రదేశాలలో ఉన్నాయి. ఆయన దానశాసనాలు గాంగ కుటుంబ మూలాన్ని బ్రహ్మ వరకు తీసుకువెళ్తాయి.

వీర చోడుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1078–1093

మొదటి కులోత్తుంగుని కొడుకు, వేంగి రాజప్రతినిధి. ఆయన 1078 ఆగస్టు 23న పదవి చేపట్టాడు. ఆయన పెద్దన్న చోడగంగుని కోసం 1084లో ఆయనను వెనక్కి పిలిపించి, దాదాపు 1088–89లో మళ్లీ పంపారు. ఆయన చెల్లూరు, పిఠాపురం రాగి ఫలకాలలో పూర్తి తూర్పు చాళుక్య వంశ క్రమం, కులోత్తుంగుడు వేంగిని తన తండ్రి సోదరునికి, కొడుకులకు ఎలా అప్పగించాడో అనే కథనం ఉన్నాయి.

రెండవ తొండయ (కందూరు తొండరస)

సుమారు క్రీ.శ. 1088–1091

కందూరు చోడ నాయకుడు, కందూరు మహామండలేశ్వర తొండరస చోళ మహారాజు. 1088 డిసెంబర్‌లో ఆయన పశ్చిమ చాళుక్య ఆరవ విక్రమాదిత్యుని కోసం కొల్లిపాకె ఏడు వేల రాష్ట్రాన్ని పాలిస్తున్నాడు. పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆయనను రెండవ చోడ భీముని పెద్ద కొడుకుగా, మైలాంబ భర్తగా చేశారు. 1124 నాటి ఆమె పానుగల్లు శాసనం వారి ముగ్గురు కొడుకుల పేర్లను ఉదయాదిత్యుడు, భీముడు, గోకర్ణుడు అని చెబుతుంది.

మూడవ భీమచోడుడు (కందూరు)

సుమారు క్రీ.శ. 1105–1157

రెండవ తొండయ, మైలాంబల రెండవ కొడుకైన కందూరు చోడ నాయకుడు. ఆయన క్షేమం కోసం ఆయన తల్లి 1124లో పానుగల్లులో ఒక అగ్రహారాన్ని స్థాపించింది. తైలపుడు అనే రాజు మరణం తర్వాత ఒక భీముడు తన సోదరుడు గోకర్ణుడిని చంపి అధికారం ఆక్రమించాడని 1163 నాటి కాకతీయ శాసనం నేరం మోపుతుంది. రుద్రదేవుడు అతని నగరాన్ని తగలబెట్టి అతనిని అడవిలోకి తరిమిన తీరును అది చెబుతుంది. పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆయన శాసనాలను 1105 నుంచి దాదాపు 1157 వరకు నాటివిగా చెప్పారు.

కుమార తైలపుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1110–1141

పశ్చిమ చాళుక్య రాకుమారుడు, ఆరవ విక్రమాదిత్యునికి రాణి చందలాదేవి ద్వారా పుట్టిన కొడుకు. కనీసం 1110 నుంచి ఆయన తన రాజధాని కొలూరు నుంచి దక్షిణ తెలంగాణలోని కందూరు వెయ్యి జిల్లాను పాలించాడు. తన సోదరుడు మూడవ సోమేశ్వరుని కాలంలో ఆయన స్వతంత్రుడు కావడానికి ప్రయత్నించాడని పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి వాదించారు. కాకతీయ రెండవ ప్రోలరాజు బంధించి విడిచిపెట్టిన 'తైలపదేవుడు' తైలపుడే అని కూడా ఆయన వాదించారు. పూర్వ రచయితలు ఈ సంఘటనను మూడవ తైలప రాజుకు ముడిపెట్టారు.

మొదటి రాజేంద్ర చోడుడు (వెలనాడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1117–1132

వెలనాటి నాయకుడు, మొదటి గొంకరాజు కొడుకు. ఇ. హుల్ట్‌జ్ ప్రకారం 1100, 1112 మధ్య చోళ-చాళుక్య చక్రవర్తి మొదటి కులోత్తుంగుడు ఆయనను తన కొడుకుగా దత్తత తీసుకుని, వేంగి దేశానికి పాలకుడిగా చేశాడు. 1118లో చోళ రాజప్రతినిధి వేంగిని వదిలినప్పుడు ఆయన పశ్చిమ చాళుక్య ఆరవ విక్రమాదిత్యుని అధిపతిగా అంగీకరించాడు. ఎం. రామారావు ఆయన పాలనను 1117 నుంచి 1132 వరకు అని చెప్పారు.

విక్రమ చోళుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1118–1135

చోళ చక్రవర్తి మొదటి కులోత్తుంగుని కొడుకు. ఆయన దాదాపు 1092–93 నుంచి తన తండ్రి కోసం వేంగిని పాలించి, చోళ రాజుగా పట్టాభిషేకం కోసం 1118లో దానిని వదిలాడు. ఆయన లేనప్పుడు పశ్చిమ చాళుక్య ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు వేంగి రాష్ట్రాన్ని తీసుకుని, 1120–21 నుంచి 1123–24 వరకు ద్రాక్షారామాన్ని ఉంచుకున్నాడు. విక్రమ చోళుడు దానిని తిరిగి గెలుచుకున్నాడు. 1127, 1135 నాటి ఆయన శాసనాలు చేబ్రోలు, నిడుబ్రోలులలో దొరుకుతాయి. ఆయన తొమ్మిదవ సంవత్సరపు ఒక శాసనం గుడిమల్లం ఆలయ నిర్మాణాన్ని నమోదు చేస్తుంది. ఆయన శాసనాలు నందలూరు, త్రిపురాంతకంలలో ఉన్నాయి.

మూడవ సోమేశ్వరుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1126–1138

భూలోకమల్లుడు అని పిలిచే పశ్చిమ చాళుక్య రాజు. ఆయన 1126 నుంచి 1138 వరకు పాలించాడు. విజ్ఞాన సర్వస్వం లాంటి సంస్కృత గ్రంథం మానసోల్లాసం ఆయనకు ఆపాదించబడింది. రాకుమారుడు సోమేశ్వరునిగా ఆయన తెలంగాణలోని కొలనుపాక నుంచి కొల్లిపాకె రాష్ట్రాన్ని పాలించాడు. అక్కడ 1125 నాటి ఒక స్తంభం త్రికళింగ ప్రభువుపై ఆయన విజయాన్ని కీర్తిస్తుంది. ఆయన పట్టాభిషేక దినం, 1127 ఫిబ్రవరి 20న చేసిన దానాలను పటాన్‌చెరులోని ఒక శాసనం నమోదు చేస్తుంది.

రెండవ గొంకరాజు (వెలనాడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1132–1163

కులోత్తుంగ చోడ గొంక అని పిలిచే వెలనాటి నాయకుడు. ఎం. రామారావు ప్రకారం ఆయన దాదాపు 1132 నుంచి 1163 వరకు పాలించాడు. ఆయన ద్రాక్షారామంలోని భీమేశ్వర దేవాలయానికి బంగారు శిఖరం పెట్టించాడని, కాళహస్తి, మహేంద్ర పర్వతం మధ్య ఉన్న రాజులను పాలించాడని పిఠాపురం శాసనం చెబుతుంది. ఆయన మంత్రి 1154లో కారెంపూడిలో సురేశ్వర దేవాలయాన్ని కట్టించాడు.

రెండవ కులోత్తుంగుడు (చోళ)

సుమారు క్రీ.శ. 1133–1146

1130ల నుంచి 1140ల చివరి వరకు పాలించిన చోళ రాజు, విక్రమ చోళుని కొడుకు, వారసుడు. తీర ఆంధ్ర ఇంకా ఆయనను గుర్తించింది: బాపట్లలోని తెలుగు శాసనాలు ఆయన పాలనా సంవత్సరాలలో తేదీ వేయబడ్డాయి, వెలనాడు నాయకుడు రెండవ గొంకుడు ఆయన సామంతుడిగా ద్రాక్షారామంలో పాలించాడు, సరసిపురి పాలకుడు కొలని కాటమనాయకుడు ఆయన పాలనలో ఇచ్చిన తామ్ర దానశాసనం చెల్లూరు ఫలకాలు (1143)గా మిగిలి ఉంది. అప్పటికి వేంగిలో చోళులకు నిజమైన అధికారం తక్కువ అని గోదావరి గెజిటీర్ భావించింది.

రెండవ ఉదయచోడుడు (కందూరు)

సుమారు క్రీ.శ. 1136–1176

కందూరు చోడ నాయకుడు, గోకర్ణుని కొడుకు. గోవిందరాజును బందీగా పట్టుకున్న తర్వాత కాకతీయ రెండవ ప్రోలుడు రాజ్యాన్ని తిరిగి ఇచ్చిన 'ఉదయ రాజు'గా పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆయనను గుర్తించారు. ఆయన శాసనాలు 1136 నుంచి 1176 వరకు ఉన్నాయి. కాకతీయ రుద్రదేవుడు ఆయన కూతురిని పెళ్లి చేసుకుని, ఆయన సామంత భూమి (రాజు నుంచి పొందిన భూమి)ని ఆయనకే వదిలాడు. జడ్చర్లలోని 1162 నాటి ఒక శాసనం ఆయన సుంకాధికారులు కోడూరు దేవునికి గోకర్ణ-సింగ రూకలు అనే నాణేలను మంజూరు చేసినట్లు చూపిస్తుంది.

రెండవ రాజరాజు (చోళ)

సుమారు క్రీ.శ. 1146–1163

1146 నుంచి చోళ రాజు, రెండవ కులోత్తుంగుని కొడుకు. ఆయన పాలనలో తెలుగు దేశంపై చోళుల పట్టు పేరుకు మాత్రమే మిగిలింది. బాపట్ల, అప్పికట్ల, ద్రాక్షారామంలలోని తెలుగు శాసనాలకు ఇంకా ఆయన పాలనా సంవత్సరాలలో తేదీ వేశారు. కానీ వాటిని వెలనాటి నాయకులు రెండవ గొంకరాజు, కులోత్తుంగ రాజేంద్ర చోడుడు, ఇతర స్థానిక పాలకులు వేయించారు.

మూడవ తైలపుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1150–1162

త్రైలోక్యమల్లుడు అని పిలిచే పశ్చిమ చాళుక్య రాజు. ఆయన 1150 నుంచి పాలించాడు. ఆయన కలచురి సేనాపతి బిజ్జలుడు 1156, 1162 మధ్య రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అనుమకొండలోని కాకతీయ రుద్రదేవుని శాసనం ఆయన మరణాన్ని పేర్కొనే 1163 జనవరి నాటికి ఆయన చనిపోయాడు. రుద్రదేవుని తండ్రి రెండవ ప్రోలుడు బందీగా పట్టుకుని వదిలేసిన 'తైలపదేవుని'గా జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ ఆయనను గుర్తించారు. దానికి బదులు ప్రోలుని బందీ రాకుమారుడు కుమార తైలపుడు అని పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి వాదించారు.

కోన మల్లిదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1155–1195

గోదావరి డెల్టా అయిన కోనమండలపు హైహయ నాయకుడు. ఆయన తన బాబాయి మొదటి సత్యుని మునిమనవడు రెండవ మన్మ సత్యునితో కలిసి పాలించాడు. 1195లో ఆ ఇద్దరూ పిఠాపురం కుంతీమాధవ దేవాలయానికి ఒడియూరు గ్రామాన్ని ఇచ్చారు. వారి శాసనం ఆ కుటుంబాన్ని పురాణ పురుషుడు కార్తవీర్యుని నుంచి గుర్తించి, వెలనాటి రాణి జయమాంబను ప్రశంసిస్తుంది. కాకతీయ రెండవ ప్రోలరాజు చంపబడిన యుద్ధంలో మల్లిదేవుడు, కోన కుటుంబానికి చెందిన ఒక సత్యుడు పాల్గొన్నారని పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి భావించారు.

రెండవ రాజేంద్ర చోడుడు (వెలనాడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1163–1181

దాదాపు 1163 నుంచి 1181 వరకు పాలించిన వెలనాటి నాయకుడు, రెండవ గొంకరాజు కొడుకు. చందవోలులో జారీ చేసిన 1169 నాటి ఆయన రాగి ఫలకాలు ఆయనను చోళ రాజు రెండవ రాజరాజు సేనాపతి అంటాయి. ఆయన కొలను భీముడిని చంపాడని, తూర్పు సముద్రం, కాళహస్తి, మహేంద్ర పర్వతం, శ్రీశైలం మధ్య ఆంధ్ర దేశాన్ని పొందాడని అవి చెబుతాయి. 1172 తర్వాత దర్శి నుంచి సింహాచలం వరకు తీరానికి పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆయనను అధిపతిగా చేశారు. 1181లో ఆయన మరణం కాకతీయులకు దారి తెరిచింది.

రెండవ బల్లాలుడు (హొయసల)

క్రీ.శ. 1173–1220

1173 జూలై 22న ద్వారసముద్రంలో పట్టాభిషేకం జరిగిన హొయసల రాజు. ఆయన సోరటూరు దగ్గర సేవుణ సైన్యాన్ని ఓడించాడు, పాండ్యుల కోట ఉచ్చంగిని తీసుకున్నాడు, తన సరిహద్దును భీమా నది వరకు విస్తరించాడు. ఆయన నొళంబవాడిని తీసుకున్నాడు. అనంతపురం ప్రాంతంలో ఆయన శాసనాలు పరిగి (శక 1100, 1178), హేమావతి (1205–06)లలో ఉన్నాయి. ఆయన గుత్తిని తీసుకున్నాడని హరిహరలోని ఒక శాసనం చెప్పుకుంటుంది. బి. లూయిస్ రైస్ ఆయన పాలనను 1173–1220గా చెప్పారు.

మూడవ కులోత్తుంగుడు (చోళ)

క్రీ.శ. 1178–1216

చోళ రాజు (1178–1216), ఆ వంశంలో చివరి బలమైన పాలకుడు. నల్లసిద్ధి, తమ్ముసిద్ధి, తిక్కలతో సహా పొత్తపి, నెల్లూరు తెలుగు చోడ నాయకులు తమ శాసనాలకు ఆయన పాలనలో తేదీ వేశారు. ఆయన పాలనా సంవత్సరాల శాసనాలు నెల్లూరులో, గూడూరు ప్రాంతంలో, ఆయన పునరుద్ధరించిన దేవాలయం ఉన్న కాళహస్తిలో కనిపిస్తాయి. 1196లో పాకనాడులో చోళ అధికారాన్ని పునరుద్ధరించిన ఘనతను కడప గెజిటీర్ ఆయనకు ఇస్తుంది. అదే సమయంలో కృష్ణాకు ఉత్తరాన ఉన్న పాత చోళ భూములను కాకతీయులు స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

కోట రెండవ కేతరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 1182–1209

అమరావతి–ధరణికోట నాయకుడు, కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్న ఆరు వేల దేశానికి ప్రభువు మహామండలేశ్వర కోట కేతరాజు. అమరేశ్వర దేవాలయ స్తంభంపై ఉన్న ఆయన పెద్ద శాసనం శక 1104 నాటిది. బహుశా అది ఆయన సింహాసనం ఎక్కిన రోజు (దాదాపు 1182–83). అది బ్రాహ్మణులకు దానాలను, అమరావతిలోని బుద్ధునికి దీపాలు, గ్రామాలను నమోదు చేస్తుంది. ఆయన తల్లి వెలనాడు గొంకుని సోదరి. ఆయన శాసనాలు దాదాపు 1209 వరకు ఉన్నాయి.

పృథ్వీశ్వరుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1186–1206

వెలనాటి చోడుల చివరి పాలకుడు, మూడవ గొంకరాజు, జయాంబికల కొడుకు. ఆయన పాలనలో పిఠాపురంలోని కుంతీ మాధవ దేవాలయానికి 1186లో ఆయన తల్లి చేసిన దానశాసనం చెక్కబడింది. కాకతీయ గణపతిదేవుడు ఆయనను కృష్ణా ప్రాంతం నుంచి తరిమాడు. దాదాపు 1203లో గణపతిదేవుని సేనాపతి దివి దీవిని తీసుకున్నాడు. ఆయన గోదావరికి ఉత్తరాన నిలదొక్కుకున్నాడు. ఆయన చివరి శాసనం 1206 నాటిది. ఆ తర్వాత కొద్ది కాలానికే ఆయన యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు.

తమ్ముసిద్ధి

సుమారు క్రీ.శ. 1205–1208

పొత్తపి, నెల్లూరు కుటుంబానికి చెందిన తెలుగు చోడ రాజు, చోళ రాజు మూడవ కులోత్తుంగుని సామంతుడు. ఆయనకు 1205–06లో నెల్లూరులో పట్టాభిషేకం జరిగింది. ఆయన కాంచీపురం, తిరువాలంగాడు, తిరుప్పాసూర్, తిరువొర్రియూర్, నెల్లూరు, కావలిలలో దానాలు చేశాడు. ఆయన శాసనాలు ఆ కుటుంబపు అత్యంత పూర్తి తొలి వంశవృక్షాన్ని ఇస్తాయి, కానీ ఆయన సోదరుడు లేదా తండ్రి సోదరుడు (uncle) నల్లసిద్ధి ఎవరనే దానిపై అవి ఏకీభవించవు.

మొదటి తిక్క (నెల్లూరు)

సుమారు క్రీ.శ. 1209–1248

తిరుకాళత్తి, గండగోపాల అని కూడా పిలిచే నెల్లూరు తెలుగు చోడ రాజు. ఆయన దాదాపు 1209 నుంచి 1248 లేదా 1250 వరకు పాలించాడు. ఆయన చోళ మూడవ రాజరాజుకు విశ్వాసపాత్రుడైన సామంతుడు, హొయసలులతో పోరాడి కంచిని ఆధీనంలో ఉంచుకున్నాడు. ఒక ఆధునిక కథనంలో నెల్లూరు సింహాసనం ఆయనకు కాకతీయ గణపతిదేవుని వల్ల లభించింది. ఆయన రెండవ మనుమసిద్ధి తండ్రి.

మూడవ రాజేంద్రుడు (చోళ)

సుమారు క్రీ.శ. 1246–1267

చివరి చోళ రాజు (1246 నుంచి దాదాపు 1267). కవి తిక్కన పోషకుడు మనుమసిద్ధితో సహా నెల్లూరు తెలుగు చోడ పాలకులు ఇంకా ఆయన పాలనా సంవత్సరాలను వాడారు. ఆయన పాలనలో తేదీ వేసిన ఒక తమిళ శాసనం 1263–64 వరకు కూడా నెల్లూరులోని గూడూరు ప్రాంతంలో మిగిలి ఉంది. త్రిపురాంతకంలోని 1260–61 నాటి ఒక శాసనం ఇద్దరు పాండ్య రాజులపై ఆయనకు విజయాలను చెప్పుకుంటుంది. వి. రంగాచార్య దానిని నిజమైన దండయాత్రగా భావించారు, రాబర్ట్ సూయెల్ అలా భావించలేదు. కడప గెజిటీర్ ఆయన మరణాన్ని, చోళుల ముగింపును 1268 నాటిదిగా చెబుతుంది.

రెండవ మనుమసిద్ధి

సుమారు క్రీ.శ. 1248

దాదాపు 1248 లేదా 1250 నుంచి నెల్లూరు తెలుగు చోడ రాజు, మొదటి తిక్క కొడుకు, కవి తిక్కన సోమయాజి పోషకుడు. తన పాలన మొదట్లో ఆయనను నెల్లూరు నుంచి వెళ్లగొట్టారు. తిక్కన ఆయన రాయబారిగా కాకతీయ ఆస్థానానికి వెళ్లిన తర్వాత కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుడు ఆయనను తిరిగి నిలబెట్టాడు. తర్వాత ఆయన గోదావరి మీద కళింగకు వ్యతిరేకంగా గణపతి తరఫున పోరాడాడు. ఆయన, కంచి విజయ గండగోపాలుడు ఒకే రాజా అనేది వివాదాస్పదం.

గణపాంబ

సుమారు క్రీ.శ. 1250–1257

గణపతిదేవుని కూతురైన కాకతీయ రాకుమారి. ఆమెను అమరావతి–ధరణికోటకు చెందిన కోట నాయకుడు బేతకు ఇచ్చి పెళ్లి చేశారు. బేత మరణం తర్వాత ఆమె అతని కుటుంబపు పురుష బిరుదులతో మహామండలేశ్వరిగా అతని భూములను పాలించింది. ఆమె అమరావతిలోని అమరేశ్వర దేవాలయానికి బంగారు కలశాలు పెట్టించింది. తన భర్త పేరు మీద బేతేశ్వర, తండ్రి పేరు మీద గణపేశ్వర అనే దేవాలయాలు కట్టించింది. ఆమె యనమదల స్తంభ శాసనం కోట కుటుంబం గురించిన ప్రధాన రికార్డు.

కోట బేతరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 1250–1257

అమరావతి–ధరణికోట నాయకుడు, కోట రెండవ కేతరాజు మనవడు. ఆయన కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుని కూతురు గణపాంబను పెళ్లి చేసుకున్నాడు. యెనమదలలో ఒక దేవాలయం స్థాపించిన 1251లో ఆయన జీవించి ఉన్నాడు. 1257 నాటికి చనిపోయాడు. ఆయన వితంతువు ఆయన జ్ఞాపకార్థం దేవాలయాలు కట్టించి, కుటుంబపు పురుష బిరుదులతో ఆయన భూములను పాలించింది.

మొదటి నరసింహదేవుడు (తూర్పు గాంగ)

సుమారు క్రీ.శ. 1250–1268

13వ శతాబ్దం మధ్యలో కళింగ, ఒరిస్సా తూర్పు గాంగ రాజు, అనంగభీముని కొడుకు. 1267–68లో సింహాచలం దేవాలయపు కేంద్ర గర్భగుడిని, మండపాలను, చుట్టూ ఉన్న వసారాను నల్లరాతితో కట్టించిన ఘనతను విశాఖపట్నం గెజిటీర్ ఆయనకు ఇస్తుంది. ఆయన సామంతులు, మంత్రులు శ్రీకూర్మంలో శాసనాలు వదిలారు. ఒరిస్సా దేవాలయ చరిత్ర ఆయనను కోణార్క్ సూర్య దేవాలయ నిర్మాత లంగూలియ నరసింహుడిగా గుర్తుంచుకుంటుంది. ఆయన తేదీలు ఆధారాల మధ్య చాలా భిన్నంగా ఉన్నాయి.

మొదటి జటావర్మ సుందర పాండ్యుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1251–1268

1251లో సింహాసనం ఎక్కి, రెండవ పాండ్య సామ్రాజ్యాన్ని శిఖరానికి తీసుకువెళ్లిన మదురై పాండ్య రాజు. హొయసల సోమేశ్వరుని ఓడించినట్లు, కొప్పెరుంజింగుని కోటను పట్టుకున్నట్లు, గండగోపాలుని చంపి కంచిని ఆక్రమించినట్లు, ముదుగూరు దగ్గర తెలుగువారిపై, వారి మిత్రులపై విజయం సాధించి వారిని కృష్ణా వరకు తరిమినట్లు ఆయన శాసనాలు చెప్పుకుంటాయి. నెల్లూరులో ఆయనకు విజేతగా అభిషేకం జరిగింది. పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ముత్తుకూరు యుద్ధాన్ని 1263 నాటిదిగా చెప్పి, ఆయన కాకతీయ వరాహంతో నాణేలు ముద్రించాడని జోడిస్తారు. రాబర్ట్ సూయెల్ ఉత్తర దండయాత్రను సందేహించారు.

మూడవ బల్లాలుడు (హొయసల)

క్రీ.శ. 1292–1342

చివరి గొప్ప హొయసల రాజు. 1292 జనవరి 31న ఆయనకు పట్టాభిషేకం జరిగింది. ఆయన రాజ్యపు రెండు భాగాలను ఏకం చేశాడు. 1311లో మాలిక్ కాఫూర్ ఆయన రాజధాని ద్వారసముద్రాన్ని తీసుకున్నాడు. 1316 నాటికి నగరాన్ని మళ్లీ కట్టారు. ఒక తుగ్లక్ సైన్యం దానిని మళ్లీ నాశనం చేసింది. ఆ తర్వాత ఆయన తిరువణ్ణామలైలో నివసించాడు. అనంతపురం జిల్లాలో ఆయన శాసనాలు 1317 నుంచి 1340 వరకు ఉన్నాయి. 1328లో ఆయన మంత్రి పెనుకొండలో పాలించాడు. ఒక కాకతీయ సేనాపతి కంచి దగ్గర ఆయనను ఓడించాడు. 1342 సెప్టెంబర్ 8న మదురై సుల్తాన్‌తో పోరాడుతూ ఆయన చనిపోయాడు.

ప్రోలయ వేమారెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1325–1353

అద్దంకి, కొండవీడు రెడ్డి రాజ్య స్థాపకుడు (దాదాపు 1325–1353). కాకతీయుల పతనం తర్వాత ఆయన శ్రీశైలం, సముద్రం మధ్య దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. వరంగల్‌ను జయించిన ముస్లింలు స్వాధీనం చేసుకున్న బ్రాహ్మణ గ్రామాలను తాను తిరిగి ఇచ్చానని 1345, 1346 నాటి ఆయన దానశాసనాలు చెబుతాయి. శ్రీశైలం, అహోబిలంలలోని మెట్ల వరుసల కోసం తర్వాతి శాసనాలు ఆయనను గుర్తుంచుకుంటాయి. కవి ఎఱ్ఱాప్రెగడ తన హరివంశాన్ని ఆయనకు అంకితం ఇచ్చాడు.

మొదటి హరిహరరాయలు

సుమారు క్రీ.శ. 1336–1355

విజయనగరపు మొదటి పాలకుడు, సంగముని ఐదుగురు కొడుకులలో పెద్దవాడు. తన సోదరుడు బుక్కరాయలతో కలిసి ఆయన దాదాపు 1336లో తుంగభద్ర మీద రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. 1340 నాటి ఆయన తేదీ ఉన్న మొదటి శాసనం ఆయనను మహామండలేశ్వరుడు, 'గొప్ప ప్రభువు' అని మాత్రమే అంటుంది. ఆయన, ఆయన సోదరులు వరంగల్ కాకతీయుల సేవ నుంచి వచ్చారా, కంపిలి రాయల సేవ నుంచి వచ్చారా, హొయసలుల సేవ నుంచి వచ్చారా అనే విషయంపై వివాదం ఉంది. తెలుగు దేశంలో విజయనగరపు మొదటి స్థావరాలైన ఉదయగిరి, నెల్లూరులను ఆయన సోదరుడు కంపుడు పాలించాడు.

ముసునూరి కాపయ నాయకుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1336–1368

ముసునూరి నాయకుడు (దాదాపు 1336–1368 కాలంలో ప్రసిద్ధుడు), ప్రోలయ నాయకుని దాయాది, వారసుడు. ఆయన ఢిల్లీ అధిపతుల నుంచి వరంగల్‌ను తీసుకుని 'ఆంధ్ర దేశాధీశ్వరుడు'గా పాలించాడు. ఆయనను బరనీ చెప్పిన కన్య నాయక్‌గా, ఫెరిష్తా చెప్పిన కృష్ణ నాయక్‌గా గుర్తిస్తారు. ఆయన బహమనీ రాజ్య స్థాపకులకు సాయం చేశాడు, తర్వాత కౌలాస్, గోల్కొండలను వారికి కోల్పోయాడు. దాదాపు 1368లో రేచర్ల వెలమలు ఆయనను పడగొట్టారు.

రేచర్ల సింగమ నాయకుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1336–1361

14వ శతాబ్దం మధ్యలో రేచర్ల నాయకుడు, దాచయ కొడుకు. రాచకొండ, దేవరకొండ వెలమ రాజ్యాల స్థాపకులు అనపోత, మాదాల తండ్రి. ఆయన ముసునూరి నాయకుడు కాపయ నాయకునితో పోరాడి, కృష్ణ మీద బ్రాహ్మణులను స్థిరపరిచాడు. దాదాపు 1361లో జల్లిపల్లి కోటను ముట్టడిస్తుండగా ఆయనను కత్తితో పొడిచి చంపారని కుటుంబ చరిత్ర చెబుతుంది.

రేచర్ల అనపోత నాయకుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1361–1384

సింగమ నాయకుని కొడుకైన రేచర్ల వెలమ నాయకుడు (పాలన దాదాపు 1361–1384). ఆయన 1365లో రాచకొండకు కోట కట్టించాడు. దాదాపు 1368లో ముసునూరి నాయకుడు కాపయ నాయకుడిని పడగొట్టాడు. 1369 జూలై నాటికి ఆయన వరంగల్, భువనగిరి, రాచకొండలను పాలిస్తున్నాడు. దేవరకొండకు చెందిన తన సోదరుడు మాదాతో కలిసి ఆయన రేచర్ల కుటుంబాన్ని తెలంగాణలో ప్రధాన శక్తిగా చేశాడు.

రేచర్ల మాదా నాయకుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1361–1384

రేచర్ల వెలమ నాయకుడు (పాలన దాదాపు 1361–1384), సింగమ నాయకుని చిన్న కొడుకు, అనపోతుని సోదరుడు. ఆయన దేవరకొండ నుంచి పాలించాడు. ఆయనను దేవరకొండ శాఖ స్థాపకుడిగా లెక్కిస్తారు. శ్రీశైలపు ఉత్తర ద్వారమైన ఉమామహేశ్వరంలో ఆయన కట్టించిన మండపాన్ని 1377 నాటి ఆయన శాసనం నమోదు చేస్తుంది. ఆయన కొడుకు వెన్నుడు కందికొండను పాలించాడు.

అనవేమారెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1364–1386

మూడవ రెడ్డి రాజు (దాదాపు 1364–1386), ప్రోలయ వేముని చిన్న కొడుకు. ఆయన కొండవీడు నుంచి పాలించాడు. రాజ్యపు దానశాసనాలను గోదావరి డెల్టా వరకు తీసుకువెళ్లాడు. ఐదు తామ్ర దానశాసనాల (పచ్చని తాడిపర్రు 1374, నడుపూరు, పెదపలకలూరు 1378, వానపల్లి 1380, ఇతరాలు) ద్వారా, శ్రీశైలం, ద్రాక్షారామంలలోని శాసనాల ద్వారా ఆయన గురించి తెలుస్తుంది. వసంతోత్సవం కారణంగా ఆయనకు వసంతరాయ అనే బిరుదు వచ్చింది. కవి శ్రీనాథుడికి రెడ్లతో సంబంధం బహుశా ఆయన కాలంలోనే మొదలైంది.

రేచర్ల పెద వేదగిరి

సుమారు క్రీ.శ. 1384–1410

దేవరకొండ రేచర్ల వెలమ నాయకుడు (పాలన దాదాపు 1384–1410), మాదా నాయకుని కొడుకు. 1399 నాటి ఒక శాసనం ఆయనను శ్రీశైలం, వింధ్యల మధ్య దేశానికి పాలకుడు అంటుంది. కాపయ నాయకునిపై యుద్ధంలో వరంగల్ దగ్గర విజయాన్ని కుటుంబ చరిత్ర ఆయనకు ఆపాదిస్తుంది.

రేచర్ల సింగభూపాలుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1384–1399

రాచకొండ రేచర్ల వెలమ రాజు (14వ శతాబ్దం చివర), అనపోత నాయకుని కొడుకు. ఆయన రసార్ణవసుధాకరం రాశాడు. అది నాటకంపై సంస్కృత గ్రంథం. దాని ప్రారంభ పద్యాలు ఆయన కుటుంబం గురించిన అత్యంత పూర్తి తొలి కథనం. తర్వాతి సంప్రదాయం ఆయనను, లేదా తర్వాతి శతాబ్దపు అదే పేరుగల మరొకరిని, శ్రీనాథుడు, పోతనల పోషకుడు సర్వజ్ఞ ('సర్వం తెలిసినవాడు') సింగ అంటుంది. ఎవరు ఎవరు అనేది వివాదాస్పదం.

రేచర్ల లింగమ నాయకుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1427–1475

పదిహేనవ శతాబ్దపు దేవరకొండ రేచర్ల వెలమ నాయకుడు. 1427 నాటి ఒక శాసనం ప్రకారం మాదా నాయకుని ముని మునిమనవడు. 1427 నాటి రెండు చెరువు శాసనాల నుంచి, కుటుంబ చరిత్రలోని విజయాల పెద్ద జాబితా నుంచి ఆయన తెలుసు. ఆ చరిత్ర ఆయనను రెడ్డి రాజుల ప్రత్యర్థిగా, విజయనగర రాజు ప్రౌఢ దేవరాయల సమకాలికుడిగా చెబుతుంది.

కపిలేంద్రుడు (కపిలేశ్వరుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1434–1470

ఒరిస్సా సూర్యవంశీ గజపతి వంశ స్థాపకుడు. ఆయన 1434–35లో చివరి తూర్పు గాంగ రాజు సింహాసనాన్ని తీసుకుని, దాదాపు 1470 వరకు పాలించాడు. ఆయన రాజమహేంద్రవరం, కొండవీడు రెడ్డి రాజ్యాలను జయించి, తన సోదరుడి కొడుకు రఘుదేవుడు, తన బంధువు గణదేవుని ద్వారా వాటిని పాలించాడు. 1459లో ఆయన దేవరకొండను బహమనీల నుంచి విడిపించాడు. 1460లో ఆయన కొడుకు హంవీరుడు, రఘుదేవుడు వరంగల్‌ను తీసుకున్నారు. ఆయన శాసనాలు తీరం వెంట కావేరి వరకు విజయాలను ఆయనకు ఆపాదిస్తాయి.

హంవీరుడు (హంబీరుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1459–1478

గజపతి రాజు కపిలేంద్రుని కొడుకు, తెలుగు, తమిళ దేశాలలో ఆయన విజయాలకు ప్రధాన సేనాపతి. 1460 ఫిబ్రవరి 2న ఆయన వరంగల్ కోటను పట్టుకున్నాడు. 1461లో కృష్ణా ఒడ్డున చిరువ్రోలి దానశాసనం ఇచ్చాడు. 1464లో ఆయన కొడుకు దక్షిణ-కపిలేశ్వరుడు కొండవీడును, దక్షిణ కోటలను పాలించాడు. కపిలేంద్రుని మరణం తర్వాత బహమనీ సాయంతో ఒరిస్సా సింహాసనం తీసుకున్న 'అంబూర్ రాయ్' గురించి ఫెరిష్తా రాశారు. ఈ వ్యక్తిని హంవీరుడిగా గుర్తించారు, కానీ వారసత్వంపై వివాదం ఉంది.

పురుషోత్తముడు (గజపతి)

సుమారు క్రీ.శ. 1470–1497

1469–70 నుంచి 1496–97 వరకు ఒరిస్సా గజపతి రాజు, కపిలేంద్రుని కొడుకు. ఆయన పాలన మొదట్లో, వివాదాస్పద వారసత్వం తర్వాత బహమనీలు రాజమహేంద్రవరాన్ని, కొండపల్లి లేదా కొండవీడును తీసుకున్నారు. ఆ వారసత్వ వివాదంలో ఆయన వారి సాయాన్ని కొనుక్కుని ఉండవచ్చు. 1470లలో గోదావరి ప్రాంతాన్ని తిరిగి పొందడానికి ఆయన చేసిన ప్రయత్నం మూడవ ముహమ్మద్ షా ఒరిస్సాపై దండయాత్రతో ముగిసింది. కానీ 1489 నాటికి ఆయన దానశాసనాలు, శాసనాలు మళ్లీ కృష్ణ, ఒంగోలు ప్రాంతం వరకు చేరాయి. కంచిపై దండయాత్రను, ఒక ప్రేమ వివాహాన్ని ఒరిస్సా సంప్రదాయం ఆయనకు ఆపాదిస్తుంది.

ప్రతాపరుద్రుడు (గజపతి)

సుమారు క్రీ.శ. 1497–1540

1496–97 నుంచి దాదాపు 1540 వరకు ఒరిస్సా గజపతి రాజు, పురుషోత్తముని కొడుకు, సూర్యవంశీ వంశపు చివరి గొప్ప రాజు. ఆయన సింహాసనం ఎక్కినప్పుడు ఆయన సామ్రాజ్యం బెంగాల్ నుంచి గుంటూరు, నెల్లూరు ప్రాంతం వరకు విస్తరించింది. 1512–19లో విజయనగర రాజు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లిలను తీసుకుని, ఆయన కొడుకు వీరభద్రుడిని బందీగా పట్టుకుని, సింహాచలం వరకు దండెత్తి, ఆయన కూతురిని పెళ్లి చేసుకున్నాడు. తర్వాత గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ గోదావరి–కృష్ణ ప్రాంతాన్ని తీసుకున్నాడు. సరస్వతీవిలాసం అనే ధర్మశాస్త్ర సంగ్రహం ఆయన పేరుతో ఉంది. ఆయన చైతన్యుని శిష్యుడు.

షితాబ్ ఖాన్ (సీతాపతి)

సుమారు క్రీ.శ. 1504–1516

16వ శతాబ్దం మొదటి భాగంలో వరంగల్, ఖమ్మం, బెల్లంకొండలను ఆధీనంలో ఉంచుకున్న సామాన్య కుటుంబంలో పుట్టిన తెలుగు నాయకుడు. హీరానంద శాస్త్రి ఆయనను దాదాపు 1461లో బహమనీ సుల్తాన్ హుమాయూన్ షా నుంచి పారిపోయిన అధికారిగా, గోల్కొండ చరిత్రలోని సీతాపతిగా గుర్తించారు. 1504 జనవరి 21న ఆయన ముస్లింల నుంచి కోటను తీసుకున్నాడని వరంగల్ కోటలోని ఆయన స్తంభ శాసనం నమోదు చేస్తుంది. ఆయన కృష్ణుని, కాకతీయ కుల దేవత విగ్రహాలను తిరిగి ప్రతిష్ఠించాడు. ఆయన తెలుగు కవులను పోషించి, తనను తాను భోగి కుటుంబపు రాజుగా పిలుచుకున్నాడు. గోల్కొండ సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ షా ఆయనను ఓడించాడు. ఆయన కొండపల్లిలోని గజపతి రాకుమారుని దగ్గర ఆశ్రయం పొంది, పలంచినూరు వద్ద ఓడిపోయిన పక్షాన పోరాడాడు. ఆయన ఒరిస్సా సామంతుడని కృష్ణా మాన్యువల్ భావించింది.

భట్టిదేవ

ఇక్ష్వాకు రాణి, రాజు వీరపురుషదత్తుని భార్య, రాజు ఎహువుల చాంతమూలుని తల్లి. తన కొడుకు పాలనలో 2వ సంవత్సరంలో ఆమె నాగార్జునకొండలో బహుసుతీయ శాఖకు చెందిన బౌద్ధ గురువుల కోసం ఒక విహారాన్ని స్థాపించింది.

చాంతిసిరి

ఇక్ష్వాకు రాకుమారి, రాజు చాంతమూలుని సోదరి. రాజు వీరపురుషదత్తునికి మేనత్త, తర్వాత అత్తగారు. విజయపురి (నాగార్జునకొండ) బౌద్ధ కట్టడాలకు ఆమె ప్రధాన దాత. క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దంలో ఆమె మహాస్తూపపు స్తంభాలను, ఒక అర్ధవృత్తాకార చైత్యగృహాన్ని, దాని పక్కన స్తంభాల మండపాన్ని ఇచ్చింది. ఇవన్నీ అపరమహావినసేలియ శాఖకు ఇచ్చింది.

గోభద (గోభద్ర)

గోదావరిపై కోటిలింగాలలో దొరికిన, 'Rajno Gobhadasa' అనే అక్షరాలు గల రాగి నాణేల ద్వారా మాత్రమే తెలిసిన రాజు. తన పేరును నాణేలపై వేసిన దక్కన్‌లోని మొదటి స్థానిక రాజుగా రచనా లోడాయ ఆయనను లెక్కిస్తారు. తవ్వకందారులు ఆయన నాణేలను క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం మొదటి భాగానికి, కె. డి. బాజ్‌పాయ్ దాదాపు క్రీ.పూ. 125–100కు చెందినవిగా చెప్పారు. పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆయనను శుంగ రాజు భాగభద్రునిగా భావించారు. లోడాయ ఆ గుర్తింపును తిరస్కరిస్తారు.

కుందవదేవి

చోళ రాకుమారి, చోళ రాజు మొదటి రాజరాజు కూతురు, మొదటి రాజేంద్ర చోళుని చెల్లెలు. 11వ శతాబ్దం మొదట్లో ఆమె తూర్పు చాళుక్య రాజు విమలాదిత్యుని పెళ్లి చేసుకుంది. ఆమె రాజరాజ నరేంద్రుని తల్లి. ఆమె పెళ్లి ఆమె మనవడు మొదటి కులోత్తుంగుడు చోళ సామ్రాజ్యాన్ని పాలించడానికి దారితీసిన కూటమిని మొదలుపెట్టింది.

కుసుమాదిత్యుడు (ముదిగొండ చాళుక్య)

చాళుక్యుల ముదిగొండ శాఖ నాయకుడు, బొట్టు బేత కొడుకు. భద్రాచలం దగ్గర దొరికిన కుక్కునూరు తామ్ర ఫలకాల ద్వారా ఆయన తెలుసు. ఆయన పాలనలో మొదటి సంవత్సరంలో ఒక విపత్తు వచ్చిందని, ఆయన మంత్రులు ఇందపరాజు, రేమరాజు ఆయనను పన్నెండు సంవత్సరాలు ప్రవాసానికి తీసుకువెళ్లారని అవి చెబుతాయి. విసురునాడును పాలించడానికి వారు ఆయనను తిరిగి తెచ్చారు. ఆయన గోదావరి మీద ఒక అగ్రహారం (గ్రామ దానం)తో వారికి బహుమతి ఇచ్చాడు. దాని సంపాదకుడు అక్షరాలను దాదాపు 1200 నాటివిగా చెప్పారు; పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి కుసుమాదిత్యుడిని, ఆయన సోదరుడు నాగతిని దాదాపు 1218లో ఉంచారు.

మైలాంబ

కాకతీయ రాకుమారి, మహాదేవుని కూతురు, గణపతిదేవుని సోదరి. ఆమె నతవాడి నాయకుడు రుద్రుడిని పెళ్లి చేసుకుంది. ఆమె తన తల్లి బయ్యమాంబ పేరు పెట్టిన బయ్యారం గ్రామంలో చెరువు కట్టించింది. 1966లో దొరికిన దాని శాసనం కాకతీయుల తొలి వంశావళికి ప్రధాన ఆధారం.

సమగోప (సామగోప)

తన నాణేల ద్వారా మాత్రమే తెలిసిన రాజు. అవి పాత కరీంనగర్ జిల్లాలోని కోటిలింగాల, పెద్దబొంకూరు, ధూళికట్టలలో, మహారాష్ట్రలోని చంద్రాపూర్‌లో దొరికాయి. కోటిలింగాలలోని మరే రాజు కంటే ఆయన ఎక్కువ నాణేలు జారీ చేశాడు. శాతవాహనులకు ముందరి చివరి స్థానిక రాజుగా, దాదాపు క్రీ.పూ. 52లో సిముకుడు తొలగించినవానిగా రచనా లోడాయ ఆయనను భావిస్తారు. పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆయనను శుంగ రాజుగా భావించారు.

సింహవర్మ (పల్లవ, మంచికల్లు శాసనం)

భరద్వాజ గోత్రానికి చెందిన పల్లవ రాజు. పల్నాడు తాలూకాలోని మంచికల్లులో దొరికిన విరిగిన ప్రాకృత స్తంభ శాసనం నుంచి మాత్రమే ఆయన తెలుసు. డి. సి. సర్కార్ దానిని అతి తొలి పల్లవ శాసనంగా భావించారు. ఈ సింహవర్మ ఇక్ష్వాకులను తొలగించి కృష్ణా–గుంటూరు ప్రాంతాన్ని పల్లవుల కిందకు తెచ్చాడని, బహుశా శివస్కందవర్మ తండ్రి అని ఆయన సూచించారు.

రెండవ సింహవర్మ (పల్లవ)

నెల్లూరు–గుంటూరు ప్రాంతపు పల్లవ రాజు, యువరాజు విష్ణుగోపుని కొడుకు. ఆయన నాలుగు దానశాసనాలు మిగిలి ఉన్నాయి. అన్నీ గుంటూరు, నెల్లూరు జిల్లాలలో గ్రామాలను ఇస్తాయి. అన్నీ కంచి నుంచి కాకుండా శిబిరాల నుంచి జారీ చేయబడ్డాయి: రెండవ ఓంగోడు దానశాసనం (4వ సంవత్సరం), మెన్మతుర నుంచి పికీర దానశాసనం (5వ సంవత్సరం), దశనపుర నుంచి మంగళూరు దానశాసనం (8వ సంవత్సరం), విలవట్టి దానశాసనం (10వ సంవత్సరం). చాలా మంది పండితులు లోకవిభాగ అనే జైన గ్రంథం నుంచి ఆయన సింహాసనారోహణను 436 నాటిదిగా చెబుతారు. మరికొందరు ఆయనను దాదాపు 500లో ఉంచుతారు.

స్కందవర్మ (శాలంకాయన)

వేంగి శాలంకాయన రాజు. కంతేరు, కానుకొల్లుల నుంచి వచ్చిన, ఆయన మొదటి పాలనా సంవత్సరపు రెండు సంస్కృత దానశాసనాల నుంచి ఆయన తెలుసు. 1960లో ప్రచురించిన కానుకొల్లు ఫలకాలు ఆయనను రెండవ హస్తివర్మ కొడుకుగా, మొదటి హస్తివర్మ మునిమనవడిగా, రెండవ నందివర్మ దాయాదిగా చేస్తాయి. అవి దొరకక ముందు సాధారణంగా ఆయనను రెండవ నందివర్మ తర్వాత ఆ వంశపు చివరి తెలిసిన రాజుగా ఉంచారు.

అద్దంకి

గుండ్లకమ్మ నది ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. ఒకప్పుడు ఒంగోలు తాలూకాలో ఉండేది. ఇక్కడి ఒక రాయిపై 9వ శతాబ్దపు పండరంగడి తెలుగు పద్య శాసనం ఉంది. తర్వాతి శాసనాలు దీన్ని 'అద్దంకి సీమ'కు కేంద్రంగా పేర్కొంటాయి.

అలమండ

విశాఖపట్నం జిల్లాలోని పాత శృంగవరపుకోట తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. ఇప్పుడు ఇది విజయనగరం జిల్లాలో ఉంది. రాజేంద్రవర్మ కొడుకు గాంగ రాజు అనంతవర్మ రాగి రేకులు 1890ల మొదట్లో ఇక్కడ భూమి లోపల దొరికాయి. అవి గాంగేయ వంశపు 304వ సంవత్సరం నాటివి.

అలంపురం

కృష్ణలో తుంగభద్ర కలిసే చోటు దగ్గర, తుంగభద్ర పశ్చిమ ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. ఇప్పుడు ఇది తెలంగాణలో ఉంది. ఒకప్పుడు ఇది హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని రాయచూరు, తర్వాత మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలోని ఒక తాలూకాకు కేంద్రం. దాని కోటలో నవబ్రహ్మ ఆలయాలు ఉన్నాయి. వాటి శాసనాలు బాదామి చాళుక్యుల రాజుల, రాణుల పేర్లు చెబుతాయి. మొదటి విక్రమాదిత్యుడి, వినయాదిత్యుడి రాగి రేకుల దానపత్రాలు ఈ తాలూకాలో దొరికాయి. శాసనాలు ఈ చోటును హతంపుర అని, దాని దేవుడు బ్రహ్మేశ్వరుడిని శ్రీశైలం పశ్చిమ ద్వారానికి రక్షకుడు అని పిలుస్తాయి.

ఆరుంబాక

గుంటూరు జిల్లాలోని ఒకప్పటి రేపల్లె తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. తూర్పు చాళుక్య రాకుమారుడు బాడపుడు తన ఆరుంబాక తామ్రపత్రాలలో దీన్ని విలుకాడు గండనారాయణుడికి ఇచ్చాడు. దానపత్రంలో పేర్కొన్న దాని పొరుగు గ్రామాలు దాని చుట్టూ నాలుగు మైళ్ల లోపల కనిపించాయి. వాటిలో రెండవ తాలుని దానపత్రంలోని గ్రామం శ్రీపూండి (శ్రీపూడి), కావూరు ఉన్నాయి.

భైరవకోన

నెల్లూరు జిల్లాలోని పాత ఉదయగిరి తాలూకాలో, కడప సరిహద్దు దగ్గర ఉన్న కొండ ప్రదేశం. 1921లో ఎ. హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ నివేదించిన తొలినాటి రాతి తొలుపు గుహాలయాల సమూహం ఇక్కడ ఉంది. ఆర్. గోపాలన్ వాటిని పల్లవ యుగానికి చెందినవిగా, మొదటి మహేంద్రవర్మ గుహలను బాగా పోలినవిగా వర్ణించారు.

భట్టిప్రోలు

కృష్ణా డెల్టాలోని గ్రామం. 1892లో దాని పెద్ద ఇటుక స్తూపం నుంచి మూడు ధాతు పేటికలు దొరికాయి. వాటిపై తొలినాటి, అసాధారణమైన బ్రాహ్మీ రకంలో సుమారు క్రీ.పూ. 200 నాటి శాసనాలు ఉన్నాయి.

బోధన్

తెలంగాణలోని నిజామాబాద్ జిల్లాలో, నిజామాబాద్‌కు 16 మైళ్లు పడమరన ఉన్న పట్టణం. శాసనాలలోని బోధన లేదా భౌధన్య-నగరం ఇదే. చాళుక్య రాజు మొదటి సోమేశ్వరుడి పాలనలో 1056 నాటి ఒక కన్నడ శాసనం దాని ఇంద్రనారాయణ ఆలయ పునరుద్ధరణను నమోదు చేస్తుంది. ఆ ఆలయాన్ని రాష్ట్రకూట రాజు ఇంద్రవల్లభుడు కట్టించాడని అది చెబుతుంది. దాని శిథిలమైన కోట గోడలోని శాసనాలు 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో ఇది జైన కేంద్రం అని చూపిస్తాయి.

చామలూరు

కడప జిల్లాలోని పూర్వపు జమ్మలమడుగు తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. ఇక్కడి ఒక విరిగిన రాయి తెలుగు చోళ రాజు పృథివీవల్లభ విజయాదిత్యుడి 22వ పాలన సంవత్సరంలో ఇచ్చిన దానాన్ని నమోదు చేస్తుంది. ఆయన కింద ఒక బాణ రాజు సేవ చేస్తున్నాడు. కాలిన్ మెకంజీ సహాయకులు తయారు చేసిన కంటి నకలు (కంటితో చూసి గీసిన నకలు)లో దాని పోయిన పంక్తులు మిగిలి ఉన్నాయి.

చందవోలు (చందోలు)

పశ్చిమ కృష్ణా డెల్టాలోని గ్రామం, రేపల్లె తాలూకాలోని పాత త్సందవోలు. ఇ. హుల్ష్ దీన్ని వెలనాటి చోడుల రాజధాని సనదవ్రోలుగా గుర్తించారు. గోర్డన్ మెకంజీ (1883) దీన్ని చాలా ప్రాచీనమైన చోటుగా వర్ణించారు. అక్కడ 1150ల నుంచి 1170ల వరకు నాటి ఆలయ శాసనాలు, బంగారం దొరికిన సంఘటనలు, విశాలమైన కట్టడాల పునాదులు ఉన్నాయి. పల్నాటి వీరుల వీరగాథలో ఇది కనిపిస్తుంది.

చందుపట్ల

నల్గొండ దగ్గరి గ్రామం. 1289 నవంబర్ నాటి దాని చిన్న తెలుగు శాసనం కాకతీయ రాణి రుద్రమదేవి, ఆమె సేనాని మల్లికార్జున నాయకుడు చనిపోయారని నమోదు చేస్తుంది.

చేబ్రోలు

గుంటూరుకు తొమ్మిది మైళ్లు ఆగ్నేయంగా ఇసుకరాతి గట్టుపై ఉన్న పాత పట్టణం. దాని కుమారస్వామి ఆలయం పేరు మీద దాని శాసనాలు దీన్ని తామ్రపురి అని, 'షణ్ముఖుడి నగరం' అని పిలుస్తాయి. దాని శాసనాలు 1006 నుంచి మొదలవుతాయి. వాటిలో వెలనాటి నాయకుల దానాలు, కాకతీయ రాజు గణపతి సేనాని జాయప వేయించిన 1213 నాటి పొడవైన శాసనం ఉన్నాయి. జాయపకు ఈ పట్టణం లభించింది. ఆయన దాని ఆలయాలను, గోడలను మళ్లీ కట్టించాడు. ఎం. రామారావు దాని భీమేశ్వరాలయాన్ని తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్య భీముడికి ఆపాదించారు.

చెల్లూరు

గోదావరి డెల్టాలో రామచంద్రపురం దగ్గరి గ్రామం. తూర్పు చాళుక్య శాసనాలలోని చెల్లూరు అగ్రహారం (బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చిన గ్రామం) ఇదే. సర్ వాల్టర్ ఎలియట్ సేకరణలోని రెండు రాగి రేకుల దానపత్రాలు దాని కరణం (గ్రామ లెక్కల అధికారి) నుంచి లభించాయి. ఒకటి వైస్రాయ్ వీరచోడుడి రేకులు. ఆయన సేనాని మేడమార్యుడు అక్కడ కట్టించిన విష్ణు ఆలయాన్ని, ఒక కొలనును అవి నమోదు చేస్తాయి. మరొకటి శక 1056 నాటి రెండవ కులోత్తుంగ చోడుడి దానపత్రం.

చెందలూరు

పూర్వం ఒంగోలు తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. రెండవ కుమారవిష్ణు పల్లవ రాగి రేకుల దానపత్రంలోని చెందలూర, 673 నాటి తూర్పు చాళుక్య దానపత్రంలోని చెందపుర ఇదే. ఒక ఇల్లు కడుతున్నప్పుడు వరి పొట్టు ఉన్న ఒక కుండ నుంచి ఈ రెండు రేకుల సెట్లనూ అక్కడ తవ్వి తీశారు.

చేవూరు

కృష్ణా జిల్లాలోని పాత కైకలూరు తాలూకాలో, కొల్లేరు సరస్సుకు పడమరన, వడాలి, సింగరాయపాలెం దగ్గర ఉన్న గ్రామం. సుమారు 1928లో తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి అమ్మరాజు రాగి రేకుల దానపత్రాన్ని ఇక్కడ తవ్వి తీశారు. బి. సిహెచ్. ఛాబ్రా దాన్ని ప్రచురించారు. ఈ దానపత్రం దగ్గరి ఉనికిలి గ్రామానికి సంబంధించినది.

చిక్కుళ్ళ

గోదావరి జిల్లా (తర్వాత తూర్పు గోదావరి)లోని పూర్వపు తుని విభాగంలో ఉన్న అగ్రహారం (బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చిన గ్రామం). 1880లలో విష్ణుకుండిన రాజు రెండవ విక్రమేంద్రవర్మ రాగి రేకుల దానపత్రాన్ని ఇక్కడి ఒక చెరువు నుంచి తవ్వి తీశారు.

చిప్పిలి

పూర్వపు చిత్తూరు జిల్లాలోని మదనపల్లె ప్రాంతంలో ఉన్న గ్రామం. తెలుగు చోళ రాజు పుణ్యకుమారుడి తిప్పలూరు శాసనంలో పేర్కొన్న రేనాడు రాజధాని చిర్పలిగా దీన్ని గుర్తించారు. అక్కడి ఒక కన్నడ వీరగల్లు చిర్పులిని పాలిస్తున్న ఒక పుణ్యకొమరన్ పేరు చెబుతుంది.

చీపురుపల్లి

పాత విశాఖపట్నం జిల్లా ఉత్తర భాగంలోని చిన్న పట్టణం. ఒకప్పుడు ఇది ఒక తాలూకా కేంద్రం. ఇక్కడ ఒక పాత కోట అవశేషాలు ఉన్నాయి. 1867లో ఇక్కడ మూడు రాగి రేకుల సెట్లు దొరికాయి. వాటిలో తూర్పు చాళుక్య వంశ స్థాపకుడు మొదటి విష్ణువర్ధనుడి 632 జూలై 7 నాటి దానపత్రం ఉంది. ఆ దానపత్రం జారీ చేసిన చెరుపుర పట్టణం దీని పేరుకు పాత రూపం అని జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ భావించారు.

దర్శి

పూర్వం నెల్లూరు జిల్లాలోని పొదిలి విభాగంలో, ఇప్పుడు ప్రకాశం జిల్లాలో ఉన్న పట్టణం. దశనపుర నుంచి జారీ చేసిన, పోయిన ఒక పల్లవ దానపత్రంలోని మొదటి రేకు ఇక్కడ ఒక పొగాకు పొలంలో దొరికింది. నెల్లూరు–గుంటూరు ప్రాంతపు పల్లవ రాజుల శిబిరాలలో ఒకటైన దశనపుర దర్శికే పాత పేరు అని వి. వెంకయ్య సూచించారు.

దీర్ఘాసి

శ్రీకాకుళం జిల్లాలో కళింగపట్నం దగ్గరి గ్రామం. ఇక్కడ దుర్గ-మెట్ట అనే రాతి కొండ, దుర్గా ఆలయ శిథిలాలు ఉన్నాయి. శక 997 (1075–76) నాటి, సంస్కృత, తెలుగు పద్యాలలో ఉన్న ఒక శాసనాన్ని గంగ రాజు మొదటి రాజరాజు సేనాని వనపతి అక్కడ వేయించాడు.

దొమ్మర నంద్యాల

కడప జిల్లాలోని పూర్వపు జమ్మలమడుగు తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. ఇక్కడ ఒక రైతుకు పొలం దున్నుతుండగా మూత వేసిన కుండలో తెలుగు చోళ రాజు పుణ్యకుమారుడి పదవ పాలన సంవత్సరపు రాగి రేకులు దొరికాయి. 1956లో ఈ రేకులను సంపాదకత్వం వహించి ప్రచురించారు.

ద్రాక్షారామం

గోదావరి డెల్టాలో రామచంద్రపురానికి నాలుగు మైళ్లు దక్షిణాన ఉన్న ఆలయ పట్టణం. దాని భీమేశ్వర ఆలయం వల్ల ఇది 'దక్షిణ కాశీ'గా ప్రసిద్ధి. ఆ ఆలయ గోడలపై 11వ శతాబ్దం నుంచి వందలాది శాసనాలు ఉన్నాయి. సంప్రదాయం దీని పేరును దక్షుడి తోట అయిన దక్షారామం నుంచి వచ్చినదిగా చెబుతుంది. ఆలయ లింగాన్ని అది ఐదు పంచారామ క్షేత్రాలలో ఒకటిగా లెక్కిస్తుంది.

ఏడేరు (ఈదర)

కృష్ణా జిల్లాలోని పూర్వపు నూజివీడు జమీందారీలో, ఆగిరిపల్లి దగ్గర, విజయవాడకు సుమారు 15 మైళ్లు ఈశాన్యంగా ఉన్న గ్రామం. సుమారు 1871–73లో రెండవ విజయాదిత్యుడు, మొదటి అమ్మరాజుల రెండు తూర్పు చాళుక్య రాగి రేకుల దానపత్రాలు అక్కడ దొరికాయి. నూజివీడు జమీందారు రెండింటినీ మద్రాసు మ్యూజియంకు ఇచ్చారు.

ఎర్రగుడి

కర్నూలు జిల్లా పత్తికొండ తాలూకాలో, గుత్తి దగ్గర ఉన్న గ్రామం. దగ్గరలోని ఏనుకొండ కొండ బండలపై అశోకుడి పద్నాలుగు శిలాశాసనాలు, మొదటి, రెండవ చిన్న శిలా శాసనాలు చెక్కి ఉన్నాయి.

ఎర్రగుడిపాడు

కడప జిల్లాలోని పూర్వపు కమలాపురం తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. దాని చెన్నకేశవ ఆలయం పక్కన ఉన్న ఒక రాయిపై రేనాటి తెలుగు చోళులకు చెందిన ఒక ఎరికల్ ముత్తురాజు శాసనం ఉంది. దాని సంపాదకులు దాన్ని 6వ శతాబ్దం చివరి కాలానికి చెందినదిగా నిర్ణయించారు. తెలుగులో రాసిన అతి తొలి శాసనాలలో ఇది ఒకటి.

గద్వాల

తెలంగాణలోని పట్టణం. 1909లో ఇది హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని రాయచూరు జిల్లాలో గద్వాల సంస్థానం (కప్పం చెల్లించే ఎస్టేట్)కు కేంద్రం. చాళుక్య రాజు మొదటి విక్రమాదిత్యుడి 674 నాటి గద్వాల రేకులను అక్కడి ఒక ఇంట్లో ఉంచారు. అవి దాని పొలాలలో దొరికాయని చెప్పేవారు.

గంగైకొండచోళపురం

తమిళ దేశంలో, తంజావూరుకు 38 మైళ్లు ఈశాన్యంగా ఉన్న గ్రామం. చోళ రాజు మొదటి రాజేంద్రుడు స్థాపించిన రాజధాని ఇది. 'గంగను తీసుకున్న చోళుడు' అనే అర్థం గల ఆయన బిరుదు గంగైకొండచోళ పేరు దీనికి పెట్టారు. తర్వాతి రాజు వీరరాజేంద్రుడు వేంగి దేశంలో దండయాత్ర తర్వాత ఇక్కడికి తిరిగి వచ్చి, అక్కడి నుంచి తెచ్చిన దోపిడీ సొమ్మును ప్రదర్శించాడు.

గంగాపురం

తెలంగాణలోని మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలో ఉన్న గ్రామం. ఇక్కడ పశ్చిమ చాళుక్య కాలపు పదకొండు కన్నడ శాసనాలు ఉన్నాయి. తేదీలున్నవి 1091 నుంచి 1148 వరకు ఉన్నాయి. రాజ అధికారులు, వర్తక సంఘాలు దాని ఆలయాలకు ఇచ్చిన దానాలను అవి నమోదు చేస్తాయి. 1137లో యువరాజు కుమార తైలపుడు తాను పాలిస్తున్నట్లు చెప్పుకున్న గంగాపుర ఇదే అని పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి భావించారు.

గుడిమల్లం

పాత చిత్తూరు జిల్లాలోని కాళహస్తి ప్రాంతంలో, రేణిగుంట దగ్గర ఉన్న గ్రామం. దాని శాసనాలు దీన్ని తిరువిప్పిరంబేడు (సంస్కృతంలో విప్రపీఠం) అని పిలుస్తాయి. దాని పరశురామేశ్వర ఆలయంలో బాణ నాయకుల అతి తొలి శాసనాలు ఉన్నాయి. అవి పల్లవ, గంగ-పల్లవ రాజుల కాలంలో, శక 820, 827 (898, 905)లో తేదీ వేసినవి. బాణ రాజు రెండవ విక్రమాదిత్యుడి రాగి రేకుల దానపత్రం కూడా అక్కడ దొరికింది. చోళ రాజుల తర్వాతి తమిళ శాసనాలలో ఆలయ నిర్మాణం గురించి విక్రమ చోళుడి తొమ్మిదవ పాలన సంవత్సరపు శాసనం ఉంది.

గుడివాడ (సర్వసిద్ధి)

విశాఖపట్నం జిల్లాలోని పాత సర్వసిద్ధి తాలూకాలో, ఎలమంచిలి దగ్గర ఉన్న గ్రామం. ఇక్కడి ఒక భూస్వామి కుటుంబం తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి జయసింహుడి మూడు రాగి రేకుల దానపత్రాలను దాచి ఉంచింది. వాటి సంపాదకుడు ఈ గ్రామాన్ని దానపత్రాలలోని ప్లక్కి జిల్లాలో ఉన్న కులివాటక లేదా కుడివాడగా గుర్తించారు. దీన్ని కృష్ణా జిల్లాలోని గుడివాడతో కలిపి గందరగోళపడకూడదు.

గురజ

కృష్ణా జిల్లాలోని పాత గుడివాడ తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. 1346 నాటి ఒక రాగి రేకుల దానపత్రం ఇక్కడ దొరికింది. దానిలో ముసునూరి నాయకుడు కాపయ నాయకుడు తన పూర్వాధికారి ప్రోలయ నాయకుడి పుణ్యం కోసం ప్రోలవరం గ్రామాన్ని దానం చేశాడు.

గురజాల

పల్నాడులో దాచేపల్లికి పడమరన ఉన్న పట్టణం. 1129 నాటి ఒక శాసనం దీన్ని మాధవీపట్టణం అని పిలుస్తుంది. దానిలో పశ్చిమ చాళుక్యుల హైహయ సామంతుడు (అధీన నాయకుడు) బేత బిరుదాంకరుద్రుడు అక్కడి ఒక ఆలయానికి భూమి ఇచ్చాడు. పల్నాటి వీరుల వీరగాథలో ఇది రాజు అలుగు భూపతికి, నాయకురాలికి రాజధాని. బ్రహ్మనాయుడు ఇక్కడి నుంచే విడిపోయాడు.

హేమావతి

అనంతపురం జిల్లాలోని మడకశిర తాలూకాలో, అమరాపురానికి ఎనిమిది మైళ్లు దక్షిణాన ఉన్న గ్రామం. దీన్ని నొళంబ పల్లవుల ప్రధాన పట్టణం (హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి మాటల్లో 'రాజధాని') హెంజేరు లేదా పెంజేరుగా గుర్తించారు. అక్కడి ఒక స్తంభం నొళంబ రాజుల వంశవృక్షాన్ని ఇస్తుంది. చోళ కాలపు రెండు తమిళ శాసనాలు, 1205–06 నాటి హొయసల వీర బల్లాలుడి (రెండవ బల్లాలుడి) దానపత్రం దాని తర్వాతి శాసనాలలో ఉన్నాయి. మెరుగుపెట్టిన నల్లరాతి స్తంభాలున్న దాని ఆలయాలలో దొడ్డేశ్వర (లేదా నొణేశ్వర), మల్లేశ్వర, విరూపాక్షేశ్వర, సిద్ధేశ్వర ఆలయాలు ఉన్నాయి.

ఈపూరు

గుంటూరు జిల్లాలోని పూర్వపు తెనాలి తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. ఒక బ్రాహ్మణ కుటుంబం వారసత్వ సంపదగా దాచిన విష్ణుకుండిన రాగి రేకుల రెండు సెట్లను 1919–20లో ఇక్కడ సంపాదించారు. ఒకటి గోవిందవర్మ కొడుకు మాధవవర్మ దానపత్రం, మరొకటి రెండవ మాధవవర్మ దానపత్రం. వాటితో పాటు రెండు తొలి తూర్పు చాళుక్య దానపత్రాలు కూడా ఉన్నాయి.

జిర్జింగి

శ్రీకాకుళం జిల్లాలో టెక్కలి దగ్గరి గ్రామం. త్రికళింగాధిపతి అయిన గంగ రాజు ఇంద్రవర్మ 39వ సంవత్సరపు రాగి రేకులు ఒక పాత ఆలయాన్ని తవ్వుతున్నప్పుడు ఇక్కడ దొరికాయి. రేకులలో దానం చేసిన జిజ్జిక గ్రామం ఇదే.

కలమల్ల

కడప జిల్లాలోని పూర్వపు కమలాపురం తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. దాని చెన్నకేశవ ఆలయంలోని విరిగిన స్తంభంపై తెలుగు చోళ రాజు ధనంజయుడి 6వ శతాబ్దం చివరి కాలపు శాసనం ఉంది. పూర్తిగా తెలుగులో రాసిన అతి తొలి శాసనాలలో ఇది ఒకటి.

కాళిదిండి

కృష్ణా జిల్లాలోని పాత కైకలూరు తాలూకాలో, కొల్లేరు సరస్సు తూర్పు అంచున ఉన్న గ్రామం. 1938లో తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి రాజరాజు రాగి రేకుల దానపత్రాన్ని ఇక్కడ తవ్వి తీశారు. యుద్ధంలో చనిపోయిన చోళ సేనానుల జ్ఞాపకార్థం రాజు కాళిదిండిలో మూడు శివాలయాలు కట్టించాడని అది చెబుతుంది. మధురాంతకనల్లూరు అని పేరు మార్చిన ఆ గ్రామాన్ని ఆయన ఆలయాలకు ఇచ్చాడు. 18వ, 19వ శతాబ్దాలలో కాళిదిండి నూజివీడు జమీందారీ (ఎస్టేట్)లో ఒక పరగణా (రెవెన్యూ విభాగం).

కందికొండ

మహబూబాబాద్ దగ్గర కొండ కోట ఉన్న గ్రామం. శాసనాలలోని స్కందాద్రి ఇదే. రేచర్ల నాయకుడు మాదా నాయకుడి కొడుకు వెన్న 1370లలో ఇక్కడ పాలించి, జనార్దన, స్కందాద్రినాథ ఆలయాలను కట్టించాడు.

కందుకూరు

పూర్వం నెల్లూరు జిల్లాలో, ఇప్పుడు ప్రకాశం జిల్లాలో ఉన్న పట్టణం. పల్లవ ఉరువుపల్లి దానపత్రంలోని కందుకూర ఇదే అని సి. ఆర్. కృష్ణమాచార్లు భావించారు. ఆ దానపత్రం అక్కడి ఒక విష్ణుహర ఆలయానికి భూమి ఇచ్చింది. అది కందుకూరులోని తొలి ఆలయాలలో ఒకటి అని ఆయన భావించారు. కందుకూరు తాలూకా దక్షిణ భాగం ప్రాచీన ముండరాష్ట్రంలో ఉందని కూడా ఆయన భావించారు.

కానుకొల్లు

కృష్ణా డెల్టాలో, పూర్వం కృష్ణా జిల్లాలోని గుడివాడ తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. శిథిలమైన ఒక మట్టి కోట ప్రాకారాల బయట, పాత గ్రామ స్థలంలో శాలంకాయన రాజులు మొదటి నందివర్మ, స్కందవర్మల రెండు రాగి రేకుల దానపత్రాలను ఇక్కడ తవ్వి తీశారు.

కారెంపూడి

గుంటూరుకు పడమరన, పల్నాడులో నాగులేరు నది ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. పల్నాటి వీరుల యుద్ధభూమిగా, వారి ఆరాధనా కేంద్రంగా ఇది గుర్తుండిపోయింది. 1879లో రాబర్ట్ సూయెల్ వర్ణించిన దాని వీరుల ఆలయంలో 1324, 1333 నాటి శాసనాలు ఉన్నాయి. 1154లో వెలనాటి నాయకుడు రెండవ గొంక మంత్రి ఒకరు అక్కడ సురేశ్వర ఆలయాన్ని కట్టించాడు.

కావలి

నెల్లూరు జిల్లా ఉత్తర భాగంలోని పట్టణం. దాని చెరువు దగ్గరి ఒక రాయి 1207–08లో తెలుగు చోడ రాజు తమ్ముసిద్ధి స్థాపించిన శ్రీపుర అగ్రహారాన్ని (బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చిన గ్రామాన్ని) నమోదు చేస్తుంది. దగ్గరలోని 1228–29 నాటి ఒక శాసనం గండగోపాల తిరుకాలదేవ చోడుని పాలన కాలంలో తేదీ వేసినది. రాబర్ట్ సూయెల్ ఇచ్చిన వంశ పట్టిక ఈ పేర్లను మొదటి తిక్కకు ఇస్తుంది.

కొలనుపాక

తెలంగాణలోని నల్గొండ జిల్లాలో ఉన్న గ్రామం. పశ్చిమ చాళుక్య శాసనాలలోని కొల్లిపాకె ఇదే. 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో ఇది కొల్లిపాకె ఏడు వేల సీమకు కేంద్రం. ఒక చోడ నాయకుడు, పరమార యువరాజు జగద్దేవుడు, యువరాజు సోమేశ్వరుడు (తర్వాతి మూడవ సోమేశ్వరుడు) కళ్యాణి రాజుల తరఫున దాన్ని పాలించారు. అక్కడి కన్నడ శాసనాలు 1033 నుంచి రెండవ జగదేకమల్లుడి పాలన వరకు ఉన్నాయి.

కొణిదెన

కృష్ణాకు దక్షిణాన, పూర్వపు గుంటూరు ప్రాంతంలో ఉన్న గ్రామం. 12వ శతాబ్దం మొదటి సగంలో ఇది తెలుగు చోడుల ఒక శాఖకు కేంద్రం. దాని నాయకులు కామ-చోడుడు, త్రిభువనమల్ల పొత్తపి-చోడుడు, నన్ని-చోడుడు చోళ చక్రవర్తుల కింద పాలించారు. వారిలో ఒకరు అక్కడ బల్లేశ్వర ఆలయాన్ని స్థాపించాడు.

కొప్పరం

గుంటూరు జిల్లాలోని పాత నరసరావుపేట తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. చాళుక్య రాజు రెండవ పులకేశి 21వ పాలన సంవత్సరపు (బహుశా 631) రాగి రేకుల దానపత్రం దీని దగ్గర దొరికింది. ఆ దానపత్రం కర్మరాష్ట్రంలో భూమిని ఇస్తుంది. ఆ కాలంలో బాదామి చాళుక్యులు గుంటూరు ప్రాంతంలో భూమిని దానం చేస్తున్నారని అది చూపిస్తుంది.

కోటిలింగాల

పాత కరీంనగర్ జిల్లాలో, పెద్దవాగు గోదావరిలో కలిసే చోట, గోదావరి దక్షిణ ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం. మట్టికోట చుట్టూ ఉన్న దాని పెద్ద ప్రాచీన దిబ్బ, దాని తవ్వకాల నివేదిక దక్కన్‌లో పేర్లు ఉన్న అతి తొలి నాణేలు అని పిలిచే వాటిని ఇచ్చింది. అవి గోభద, కంవాయ, నారన, సమగోప అనే స్థానిక రాజుల పేర్లు చెబుతాయి. శాతవాహనుల మొదటి రాజు సిముకుని తెలిసిన ఏకైక నాణేలు కూడా ఇక్కడివే. ఈ రాజులు శాతవాహనులకు ముందు పాలించారా, వారి కింద పాలించారా, వారి పక్కన పాలించారా అనే విషయంపై పండితులు ఏకీభవించరు.

కుక్కునూరు

పాత ఖమ్మం జిల్లాలో, భద్రాచలం దగ్గర గోదావరి ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం. 2014లో దీన్ని ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు బదిలీ చేశారు. ఇప్పుడు ఇది ఏలూరు జిల్లాలో ఉంది. ముదిగొండ చాళుక్యులకు చెందిన కుసుమాదిత్యుడి కుక్కునూరు రాగి రేకులు ఇక్కడ దొరికాయి. వాటిలో దానం చేసిన కృచ్చక గ్రామం ఇదే అని వాటి సంపాదకుడు భావించారు.

కురవి (కొరవి)

తెలంగాణలోని మహబూబాబాద్ ప్రాంతంలో ఉన్న గ్రామం. మధ్యయుగ శాసనాలలోని కొరవి ఇదే. చాళుక్యుల ముదిగొండ శాఖ దీన్ని తమ కొరవి దేశానికి కేంద్రమైన కొరవిపురగా ఉంచుకుంది. తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్య భీముడి కాలంలో ఒక ముదిగొండ నాయకుడు రాష్ట్రకూటుల నుంచి దీన్ని ఎలా తిరిగి పొందాడో అక్కడి ఒక రాతి శాసనం చెబుతుంది. తొలి కాకతీయులు కూడా కొంతకాలం దీన్ని తమ చేతిలో ఉంచుకున్నారు.

కురిక్యాల

తెలంగాణలోని కరీంనగర్ జిల్లాలో గంగాధర దగ్గరి గ్రామం. దాని భూములలోని బొమ్మలగుట్ట అనే రాతి కొండపై కన్నడ కవి పంప తమ్ముడు జినవల్లభుడు జైన విగ్రహాలను, సంస్కృతం, కన్నడ, తెలుగులో ఒక శాసనాన్ని చెక్కించాడు. వేములవాడ చాళుక్య రాజు రెండవ అరికేసరి కాలంలో, సుమారు 945లో ఆయన ఇలా చేశాడు.

మాచర్ల

పల్నాడు పశ్చిమ భాగంలో చంద్రవంక ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. 1111 నాటి ఒక సంస్కృత, తెలుగు శాసనం దీన్ని మహాదేవి-తటాకం అని పిలిచి, చాగి కుటుంబానికి చెందిన హైహయ నాయకుడు బేత అక్కడి ఒక ఆలయానికి ఇచ్చిన దానాన్ని నమోదు చేస్తుంది. పల్నాటి వీరుల వీరగాథ దీన్ని బ్రహ్మనాయుడు స్థాపించిన నగరంగా చెబుతుంది. 19వ శతాబ్దపు రచయితలు దీన్ని పల్నాటి వీరుల రాజధాని అని పిలిచారు.

మదనూరు

ఒంగోలుకు సుమారు పది మైళ్ల దూరంలో ఉన్న గ్రామం. తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు (945–970) మలియపూండి దానపత్రపు రాగి రేకులు దాని రామలింగేశ్వర ఆలయంలో దొరికాయి. విజయనగర కాలంలో ఆ గ్రామాన్ని దానం చేసినట్లు నమోదు చేసే రాతి శాసనం కూడా ఆలయంలో ఉంది.

మాగల్లు

నందిగామ దగ్గరి గ్రామం. రెండవ అమ్మరాజు తూర్పు చాళుక్య దానపత్రంలోని మంగల్లు బహుశా ఇదే. దానార్ణవుడు రాజ్యాన్ని పాలిస్తున్నప్పుడు ఆ దానపత్రాన్ని జారీ చేశారు. కాకత్య గుండ్యన కోరిక మేరకు అది ఆ గ్రామాన్ని ఒక బ్రాహ్మణుడికి ఇచ్చింది. 1917 నాటి శాసన నివేదిక మాగల్లు, మంగొల్లుల మధ్య ఎంపికను తెరిచే ఉంచింది. మున్నేరు నదికి దాని స్థానం వల్ల 1960 నాటి ప్రచురణ సంపాదకుడు మాగల్లును ఇష్టపడ్డారు.

మాలెపాడు

కడప జిల్లాలో ప్రొద్దుటూరు దగ్గర పెన్నా దక్షిణ ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం. తెలుగు చోళ రాజు పుణ్యకుమారుడి రాగి రేకులు, సత్యాదిత్యుడి ఒక రాతి శాసనం 1904లో ఇక్కడ వెలుగులోకి వచ్చాయి. ఇది బహుశా ఆ కుటుంబపు రాజధానులలో ఒకటైన బిరిపారు కావచ్చని 1956 నాటి తెలుగు చోళ శాసనాల సంపాదకులు భావించారు.

మంచికల్లు

గుంటూరు జిల్లాలోని పాత పల్నాడు తాలూకాలో, రెంటచింతల దగ్గర ఉన్న గ్రామం. పల్లవ రాజు సింహవర్మ ప్రాకృత శాసనం ఉన్న అష్టభుజి స్తంభంలోని ఒక ముక్క ఇక్కడి నుంచి వచ్చింది. డి. సి. సర్కార్ ఈ శాసనాన్ని అతి తొలి పల్లవ శాసనంగా భావించారు.

మంగళగిరి

గుంటూరుకు పన్నెండు మైళ్లు ఈశాన్యంగా ఒక కొండ పాదాల వద్ద ఉన్న పట్టణం. కొండపై రాతిలో తొలిచిన ఒక అరుగుపై నరసింహ ఆలయం, పట్టణంలో లోతైన ఒక చతురస్ర జలాశయం ఉన్నాయి. కొండ ఆలయ మెట్ల దగ్గరి నాలుగు ముఖాల స్తంభం శ్రీకృష్ణదేవరాయల మంత్రి సాళువ తిమ్మరసు 1515 జూన్ 23న కొండవీడును పట్టుకున్నాడని నమోదు చేస్తుంది. ఆయన మేనల్లుడు నాదెండ్ల అప్ప ఇచ్చిన దానాలను కూడా అది నమోదు చేస్తుంది. వాటిలో మంగళశైల దేవుడికి తొమ్మిది బంగారు కలశాలున్న ఆలయం ఉంది.

మయిదవోలు

నరసరావుపేటకు సుమారు పన్నెండు మైళ్లు తూర్పున ఉన్న గ్రామం. పూర్వం కృష్ణా జిల్లాలో, తర్వాత గుంటూరు జిల్లాలో ఉండేది. అతి తొలి పల్లవ దానపత్రమైన పల్లవ యువరాజు శివస్కందవర్మ ప్రాకృత రాగి రేకులను 1899లో ఇక్కడ, ఒక చిన్న పాత ఆలయ శిథిలాలున్న పాడుబడిన గ్రామ స్థలంలో తవ్వి తీశారు.

ముదిగొండ

తెలంగాణలో ఖమ్మం దగ్గరి గ్రామం. నాల్గవ కుసుమాయుధుడి రాగి రేకుల దానపత్రంలో చాళుక్యుల ముదిగొండ శాఖకు పేరు ఇచ్చిన ముదుగొండుగా దీన్ని గుర్తించారు. దాని శాసనాలలో 999 నాటి విరిగిన కన్నడ శాసనం, గోపీనాథ ఆలయం కోసం 1294 నాటి రెండు తెలుగు శాసనాలు ఉన్నాయి.

ముఖలింగం (కళింగనగరం)

శ్రీకాకుళం జిల్లాలో వంశధార ఎడమ ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం. 1897 నుంచి దీన్ని తూర్పు గంగ రాజుల రాగి రేకుల దానపత్రాలలో పేర్కొన్న రాజధాని కళింగనగరంగా గుర్తిస్తున్నారు. దాని మూడు ఒరిస్సా శైలి శివాలయాలు, మధుకేశ్వర, భీమేశ్వర, సోమేశ్వర ఆలయాలు, దక్షిణాన నగరకటకం వరకు విస్తరించిన శిథిలాల మధ్య ఉన్నాయి. వాటిపై తెలుగు, సంస్కృతాలలో పదుల సంఖ్యలో గంగ శాసనాలు ఉన్నాయి.

నడగాం

శ్రీకాకుళం జిల్లాలోని నరసన్నపేట ప్రాంతంలో ఉన్న గ్రామం. 1890లలో ఒక రైతుకు గంగ రాజు వజ్రహస్తుడి రాగి రేకులు ఇక్కడ దొరికాయి. శక 979 (1058) నాటి ఈ రేకులు 1038లో వజ్రహస్తుడి పట్టాభిషేక తేదీని, గంగ రాజుల వంశావళిని ఇస్తాయి.

నెల్లూరు

తూర్పు తీరం దగ్గర పెన్నా ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. దాని మధ్యయుగ శాసనాలు దీన్ని విక్రమసింహపుర అని పిలుస్తాయి. సుమారు 1205 నుంచి ఇది మధురాంతక పొత్తపి-చోళులైన తెలుగు చోడుల రాజధాని. తమ్ముసిద్ధి అక్కడ పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు. మొదటి తిక్క, రెండవ మనుమసిద్ధి అక్కడి నుంచి పాకనాడును పాలించారు. కాకతీయ సైన్యాలు మనుమసిద్ధిని అక్కడ మళ్లీ నిలబెట్టాయి. పాండ్య రాజు సుందర పాండ్యుడు అక్కడ పట్టాభిషిక్తుడైనట్లు చెప్పుకున్నాడు. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో ఇది కర్ణాటక (ఆర్కాటు) నవాబులకు చెందినది. వారి సోదరుడు నజీబుల్లా దాన్ని తన చేతిలో ఉంచుకుని 1757లో తిరుగుబాటు చేశాడు. నవాబు సైన్యం, ఒక ఇంగ్లీషు దళం చేసిన దాడిని ఆయన తిప్పికొట్టాడు. 1801లో ఇది ఒక బ్రిటిష్ జిల్లాకు కేంద్రం అయింది.

ఒంగోలు

పాత గుంటూరు జిల్లాలో గుండ్లకమ్మ ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. ఇప్పుడు ఇది ప్రకాశం జిల్లా కేంద్రం. రెండు పల్లవ రాగి రేకుల దానపత్రాలలో దానం చేసిన ఓంగోడు ఇదే కావచ్చని హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి సూచించారు. దాని చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతం పల్లవ, తూర్పు చాళుక్య దానపత్రాలలోని కర్మరాష్ట్రం (తర్వాత కమ్మనాడు). పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో ఒంగోలు కర్ణాటక (ఆర్కాటు) నవాబులకు చెందినది. 1790లో కంపెనీ దాని నిర్వహణను, 1801లో దాని పాలనను చేపట్టింది. అప్పుడు దాన్ని నెల్లూరు జిల్లాలో కలిపారు.

పానగల్లు

తెలంగాణలో నల్గొండ పట్టణం తూర్పు అంచున ఉన్న గ్రామం. కళ్యాణి పశ్చిమ చాళుక్య రాజుల కింద, తర్వాత కాకతీయుల కింద కందూరునాడు ప్రాంతాన్ని పాలించిన కందూరు చోడ నాయకుల రాజధానులలో ఇది ఒకటి. దాని శాసనాలలో నాయకుడు గోకర్ణచోడుడి (1122), ఆయన తల్లి మైలాంబ (1124) దానపత్రాలు ఉన్నాయి. అక్కడ చాళుక్య కాలపు ఒక పాత ఆలయం ఉందని పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి గుర్తించారు.

పటాన్‌చెరు

తెలంగాణలోని పాత మెదక్ జిల్లాలో, హైదరాబాద్ దగ్గరి పట్టణం. 1127 ఫిబ్రవరిలో పశ్చిమ చాళుక్య రాజు మూడవ సోమేశ్వరుడి పట్టాభిషేకం రోజున చేసిన దానాన్ని అక్కడి ఒక కన్నడ శాసనం నమోదు చేస్తుంది. పటాన్‌చెరును పొట్టలకెరెగా గుర్తించడానికి పి. బి. దేశాయి దీన్ని ఆధారంగా తీసుకున్నారు. జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ పొట్టలకెరెను రెండవ జయసింహుడి ఉప రాజధానులలో ఒకటిగా జాబితా చేసి, బళ్లారి జిల్లాలో ఉంచారు.

ఫిరంగిపురం

గుంటూరు దగ్గర, కొండవీడు కొండలకు రెండు మైళ్ల దూరంలో ఉన్న గ్రామం. దాని వీరభద్ర ఆలయం ముందు ఉన్న ఒక స్తంభంపై శ్రీనాథుడు రచించిన 1410 నాటి పద్య శాసనం ఉంది. రెడ్డి రాజు పెదకోమటి వేమారెడ్డి రాణి సూరమాంబ కట్టించిన సంతాన-సాగరం చెరువును అది నమోదు చేస్తుంది.

పిఠాపురం

గోదావరి ప్రాంతంలో, కాకినాడ (కోకనాడ)కు సుమారు పన్నెండు మైళ్లు ఉత్తర-తూర్పుగా ఉన్న పట్టణం. 634–35 నాటి చాళుక్య రాజు రెండవ పులకేశి ఐహొళె శాసనం ప్రకారం ఆయన తీసుకున్న పిష్టపుర కోటగా దీన్ని గుర్తించారు. సముద్రగుప్తుడి అలహాబాద్ శాసనంలోని పిష్టపురగా కూడా దీన్ని గుర్తించారు.

పొలమూరు

గోదావరి జిల్లాలోని పూర్వపు రామచంద్రపురం తాలూకాలో, అనపర్తి దగ్గరి గ్రామం. విష్ణుకుండిన రాజు మాధవవర్మ జనాశ్రయుడు దానం చేసిన పులోబూరుగా డి. సి. సర్కార్ దీన్ని గుర్తించారు. తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి జయసింహుడు దాన్ని గ్రహీత కొడుకుకు మళ్లీ దానం చేశాడు. మరో పండితుడు ఆ గ్రామాన్ని భీమవరం తాలూకాలోని ఒక పొలమూరులో ఉంచారు.

పోలాస (పొలవాస)

తెలంగాణలోని పాత కరీంనగర్ జిల్లాలో, జగిత్యాల ప్రాంతంలో ఉన్న గ్రామం. జైన నాయకుడు మేడరాజు, ఆయన కుటుంబపు రాజధాని అయిన పొలవాసగా పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి దీన్ని గుర్తించారు. వారు పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతులు (అధీన నాయకులు). వారి జాగీరు కాకతీయ దేశానికి ఆనుకుని ఉండేది. 1163కు ముందు కాకతీయ రుద్రదేవుడు పొలవాసను దోచుకున్నాడు.

పొత్తపి

కడప జిల్లాలోని పూర్వపు పుల్లంపేట తాలూకాలో, చెయ్యేరు నది ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం. తమను తాము మధురాంతక పొత్తపి-చోళులుగా పిలుచుకున్న తెలుగు చోడ నాయకుల తొలి కేంద్రం ఇది. 11వ లేదా 12వ శతాబ్దం నుంచి నెల్లూరుకు మారే వరకు వారు చోళ చక్రవర్తుల తరఫున పాకనాడును పాలించారు.

రాజుల మందగిరి

కర్నూలు జిల్లాలో పత్తికొండ దగ్గరి జూటూరు గ్రామానికి చెందిన పల్లె. అక్కడ రామలింగేశ్వర ఆలయ బండపై అశోకుడి చిన్న శిలా శాసనాల దెబ్బతిన్న ప్రతి ఒకటి చెక్కి ఉంది.

రామతీర్థం

విజయనగరం దగ్గరి గ్రామం. విష్ణుకుండిన రాజు ఇంద్రవర్మ రాగి రేకుల దానపత్రాన్ని ఇక్కడి ఒక పండిత కుటుంబం భద్రపరిచింది. 1914లో అది రామతీర్థం రేకులుగా ప్రచురితమైంది. దానపత్రం ప్లాకి జిల్లాలోని ఒక గ్రామానికి సంబంధించినది. చాలా మంది రచయితలు ఆ జిల్లాను విజయనగరం ప్రాంతంలో ఉంచుతారు.

సామర్లకోట, చాళుక్య భీమవరం

కాకినాడ (కోకనాడ)కు ఏడు మైళ్లు ఉత్తరాన ఉన్న పట్టణం. పాత భీమవరం గ్రామం దీనిలో కలిసి ఉంది. తూర్పు చాళుక్య రాజు చాళుక్య భీముడి పేరు మీద దాని శాసనాలు దాన్ని చాళుక్య భీమవరం అని పిలుస్తాయి. శివుడి ఐదు పంచారామ క్షేత్రాలలో ఒకటైన దాని పెద్ద భీమేశ్వర ఆలయాన్ని ఆ రాజు స్థాపించాడని 1202 నాటి ఒక శాసనం పేర్కొంటుంది. తర్వాత సామర్లకోట పిఠాపురం జమీందారుల మొదటి కేంద్రం, ఇంగ్లీషు దండు పట్టణం అయింది.

సింహాచలం

విశాఖపట్నానికి కొంచెం ఉత్తరాన ఉన్న కొండ. దానిపై పాత విశాఖపట్నం జిల్లాలో అత్యంత సంపన్నమైన, ప్రసిద్ధమైన నరసింహ ఆలయం ఉంది. ఆలయంలోని ఐదు వందలకు పైగా శాసనాలు చోళ రాజు మొదటి కులోత్తుంగుడు, తూర్పు గాంగ రాజులు, వారి సామంతులు, రెడ్డి రాజులు, విజయనగర రాజు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఇచ్చిన దానాలను నమోదు చేస్తాయి.

శ్రీకాకుళం

లాంగుల్య నది ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం, పూర్వం చికాకోల్. 1908లో ఇది గంజాం జిల్లాలోని ఒక తాలూకా కేంద్రం. పట్టణంలో తవ్వి తీసిన ఆరు రాగి రేకుల దానపత్రాల నిధి ఇప్పుడు మద్రాసు మ్యూజియంలో ఉంది. వాటిలో కళింగనగర గాంగ రాజుల అతి పాత దానపత్రాలు చాలా ఉన్నాయి. కుతుబ్ షాహీ కాలంలో పట్టణం చికాకోల్ సర్కారుకు రాజధాని.

శ్రీకూర్మం

శ్రీకాకుళం దగ్గరి గ్రామం, పుణ్యక్షేత్రం. ఇక్కడ తాబేలు (కూర్మ) రూపంలోని విష్ణువు ఆలయం ఉంది. ఆలయంలోని నల్లరాతి స్తంభాలపై వందకు పైగా శాసనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో చాలా తూర్పు గాంగ రాజులు, వారి మంత్రులు, సామంతులు (అధీన నాయకులు), గజపతులకు చెందినవి.

సువర్ణగిరి

అశోకుడి దక్షిణ సీమకు కేంద్రం. ఆయన మైసూరు శాసనాలు దీన్ని ఒక రాకుమారుడు, ఆయన ఉన్నతాధికారుల నివాసంగా పేర్కొంటాయి. దాని స్థలం తెలియదు. కనకగిరి, మస్కి చుట్టూ ఉన్న బంగారు దేశం, బిహార్‌లోని ఒక కొండ, అన్నింటినీ సూచించారు. కర్నూలు శాసనాలను దాని ద్వారా పంపారా అనే విషయంలో పండితులు విభేదిస్తారు.

తాడికొండ

గుంటూరుకు సుమారు ఎనిమిది మైళ్లు ఉత్తరాన ఉన్న గ్రామం. తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు మరో మూడు గ్రామాలతో కలిపి బెజవాడలోని ఉమా-మహేశ్వర ఆలయానికి ఇచ్చిన తాండికొండగా బి. వి. కృష్ణారావు దీన్ని గుర్తించారు. దానపత్రంలో పేర్కొన్న రెండు పాత చెరువులు 1930లలో ఇంకా వాడుకలో ఉన్నాయి. వాటిలో ఒకదాని ఒడ్డున ఉన్న ఒక దిబ్బలో ఒక శివాలయ శిథిలాలు ఉన్నాయి.

తలమంచి

పాత నెల్లూరు తాలూకాలో, నెల్లూరు పట్టణానికి ఉత్తరాన ఉన్న గ్రామం. ఇక్కడ ఒక రైతు కూలీ దున్నుతుండగా చాళుక్య రాజు మొదటి విక్రమాదిత్యుడి ఆరవ పాలనా సంవత్సరం (660) నాటి రాగి రేకుల దానపత్రం బయటపడింది. పూర్వం ఒక గ్రామం ఉండేదని చెప్పే తలమంచిపాడు అనే భూమిలో అది అతనికి దొరికింది.

టేకి

తూర్పు గోదావరి డెల్టాలో, పూర్వం రామచంద్రపురం తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. 1901లో ఇక్కడ ఒక రైతు తన పొలం దున్నుతుండగా చోళ-చాళుక్య వైస్రాయ్ రాజరాజ చోడగంగుడి రాగి రేకులు దొరికాయి. గోదావరి ఆనకట్టకు ముందు డెల్టా తూర్పు వైపున ఉన్న పాత నీటిపారుదల కాలువలలో ఒకదానికి కూడా ఈ గ్రామం పేరు ఉండేది.

తంజావూరు

తమిళ దేశంలోని కావేరి డెల్టాలో ఉన్న నగరం, చోళ రాజు మొదటి రాజరాజు రాజధాని. 10వ శతాబ్దం చివరలో మొదలై సుమారు 1012లో పూర్తయిన ఆయన గొప్ప రాజరాజేశ్వర ఆలయంపై ఉన్న శాసనాలలో, తెలుగు తీరంలోని తూర్పు చాళుక్య దేశమైన వేంగైనాడును జయించినట్లు ఆయన చెప్పుకుంటాడు.

తిప్పలూరు

కడప జిల్లాలోని పూర్వపు కమలాపురం తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. తెలుగు చోళ రాజు పుణ్యకుమారుడి తొలి తెలుగు శిలా శాసనంలోని తిర్పలూరు ఇదే. శాసనపు అక్షరాలు పల్లవ రాజు మొదటి మహేంద్రవర్మ అక్షరాలను పోలి ఉంటాయి. దాని తేదీలో, అప్పటికి దక్షిణ భారత శాసనాలలో తెలిసిన హోర (గ్రహ గంట) గురించిన అతి తొలి ప్రస్తావన ఉంది.

త్రిపురాంతకం

మార్కాపురం ప్రాంతంలో, పాత కర్నూలు జిల్లాలో, తర్వాతి ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రకాశం జిల్లాలో ఉన్న ఆలయ గ్రామం. ఇక్కడ త్రిపురాంతకేశ్వర ఆలయం ఉంది. పశ్చిమ చాళుక్య రాజు ఆరవ విక్రమాదిత్యుడి కన్నడ శాసనాలు అక్కడ ఉన్నాయి. వాటిలో 1126 నాటి ఒకటి ఆయన సేనాని అనంతపాలుడిని వేంగి పన్నెండు వేల పాలకుడిగా పేర్కొంటుంది. అవి కళ్యాణి రాజ్యపు తూర్పు అంచును సూచిస్తాయి.

ఉమామహేశ్వరం

మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలో అచ్చంపేట దగ్గర ఉన్న కొండపై శివుడి గుడి. దాన్ని శ్రీశైలం ఉత్తర ద్వారం అని పిలుస్తారు. 1377లో దేవరకొండకు చెందిన రేచర్ల నాయకుడు మాదా నాయకుడు ఇక్కడ దేవుడి కోసం ఒక మండపం కట్టించాడు.

వండ్రం

పశ్చిమ గోదావరి డెల్టాలో భీమవరం దగ్గరి గ్రామం. తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు (945–970) రాగి రేకులు ఇక్కడ ఒక పెరట్లో దొరికాయి. 1908లో వాటిని సంపాదకత్వం చేశారు. ద్రాక్షారామంలో ఒక శివాలయాన్ని స్థాపించిన మంత్రి కుప్పనయ్యకు ఆ దానపత్రం ఒక గ్రామాన్ని ఇస్తుంది.

వవ్వేరు

నెల్లూరు జిల్లాలోని పాత కోవూరు తాలూకాలో, బుచ్చిరెడ్డిపాలెం దగ్గరి గ్రామం. సుమారు 1928లో విలవట్టి గ్రామాన్ని దానం చేసే పల్లవ రాజు సింహవర్మ రాగి రేకుల దానపత్రాన్ని ఇక్కడ పాత గ్రామ స్థలంలో సుమారు ఎనిమిది అడుగుల లోతు నుంచి తవ్వి తీశారు. విలవట్టి వవ్వేరే కావచ్చని, లేదా పక్కనే ఉన్న విడవలూరు కావచ్చని దాని సంపాదకుడు భావించారు.

వేల్పూరు

గుంటూరు జిల్లాలోని పూర్వపు సత్తెనపల్లి తాలూకాలో ఉన్న గ్రామం. కొండపై ఉన్న దాని రామలింగస్వామి ఆలయంలో ఒక చలువరాతి స్తంభం ఉంది. దానిపై విష్ణుకుండిన వంశపు తెలిసిన ఏకైక శిలా శాసనం ఉంది. బౌద్ధ స్తూప దిబ్బలపై కనిపించే రకమైన పాత ఇటుకలు కొండ నిండా ఉన్నాయి. గ్రామంలో రెండవ తొలి బ్రాహ్మీ శాసనం కూడా దొరికింది.

వేములవాడ

తెలంగాణలోని కరీంనగర్ ప్రాంతంలో (2016 నుంచి రాజన్న సిరిసిల్ల జిల్లాలో) ఉన్న ఆలయ పట్టణం. దాని 10వ శతాబ్దపు శాసనాలు దీన్ని లెంబులవాటక అని పిలుస్తాయి. రాష్ట్రకూటుల సామంతులైన వేములవాడ చాళుక్యుల రాజధాని ఇది. కన్నడ కవి పంపను పోషించిన రెండవ అరికేసరి ఆస్థానం ఇక్కడే. తర్వాత కళ్యాణి చాళుక్యుల గవర్నర్లకు ఇది కేంద్రం. 1909లో ఇది సిరిసిల్ల తాలూకాలోని జాగీర్ పట్టణం. ఒక పెద్ద చెరువు పక్కన ఒక ఆలయం ఉండేది. ఆలయ ఆవరణలో హిందువులు, ముస్లింలు సమానంగా గౌరవించే ఒక ముస్లిం పీరు సమాధి ఉండేది.

వేములూరిపాడు

గుంటూరు జిల్లాలో ఫిరంగిపురం రైల్వే స్టేషన్‌కు దగ్గరగా ఉన్న గ్రామం. 1910లో ఈ గ్రామ నివాసి ఒకరి నుంచి తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు వేమలూర్పాడు రేకులను మద్రాసు మ్యూజియం కోసం సేకరించారు.

వేంగి (పెదవేగి)

ఏలూరు (ఎల్లోర్)కు కొన్ని మైళ్లు ఉత్తరాన ఉన్న గ్రామం. శాలంకాయన రాజుల, తర్వాత తొలి తూర్పు చాళుక్యుల రాజధాని వేంగిపుర ఉన్న చోటుగా సాధారణంగా భావించే స్థలంలో ఇది ఉంది. పందొమ్మిదవ శతాబ్దపు సర్వేలు పెదవేగి, చినవేగి, దెందులూరు అంతటా విస్తరించిన శిథిల ఆలయాలను, దిబ్బలను కనుగొన్నాయి. కృష్ణ, గోదావరి మధ్య ఉన్న మొత్తం దేశానికి ఆ నగరం తన పేరు ఇచ్చింది.

విజయవాడ (బెజవాడ)

కృష్ణ ఉత్తర ఒడ్డున, నది కొండల మధ్య సందు గుండా వెళ్లే చోట ఉన్న పట్టణం. తూర్పు చాళుక్య శాసనాలు దీన్ని విజయవాడ అని పిలుస్తాయి, బ్రిటిష్‌వారు బెజవాడ అని పిలిచారు. 1897లో ఇక్కడ ఒక క్వారీ గదిలో మొదటి చాళుక్య భీముడి రాగి రేకులు దొరికాయి. దాని మల్లేశ్వర ఆలయంలోని ఒక స్తంభంపై అతి తొలి తెలుగు పద్య శాసనాలలో ఒకటి, తూర్పు చాళుక్య యుద్ధమల్లుడిది, ఉంది.

ఎలవర్రు

గుంటూరు జిల్లాలోని రేపల్లె ప్రాంతంలో, అమృతలూరు దగ్గరి గ్రామం. తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు (945–970) రాగి రేకుల దానపత్రంలోని ఎలవర్రు ఇదే. దానపత్రం ఈ గ్రామాన్నే ఒక బ్రాహ్మణ ఖజానా అధికారికి ఇస్తుంది. 1864లో రేకులను అక్కడ తవ్వి తీశారు. అవి పాతిపెట్టిన ఒక జాడీకి అడ్డంగా ఉన్న ఇనుప కడ్డీకి వేలాడుతున్నాయి.

జగ్గయ్యపేట స్తూపం

సుమారు క్రీ.పూ. 200

జగ్గయ్యపేట దగ్గర ధనబోడు కొండపై ఉన్న తొలినాటి చిన్న బౌద్ధ స్తూపం. దాని పాత సున్నపురాతి పైపూత పలకలు, మౌర్య తరహా అక్షరాలు క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దాన్ని సూచిస్తాయి. ఇక్ష్వాకు రాజు వీరపురుషదత్తుడి స్తంభ శాసనాలు తర్వాతి కాలపు ఒక అంకితాన్ని నమోదు చేస్తాయి.

పద్మాక్షి ఆలయం, హనుమకొండ

క్రీ.శ. 1117

హనుమకొండకు దక్షిణాన కొండపై ఉన్న చిన్న, సాదా ఆలయం. ఇప్పుడు ఇక్కడ పద్మాక్షి దేవిని పూజిస్తారు. దాని ముందున్న శాసన స్తంభం, కాకతీయ రెండవ ప్రోలుడి పాలనలో 1117 డిసెంబర్‌లో మంత్రి బేత భార్య మైలమ కొండపై కడలాలయ-బసది అనే జైన ఆలయాన్ని కట్టించిందని నమోదు చేస్తుంది. హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి ఈ ఆలయాన్ని ఆ బసదిగా భావించి, దాన్ని కాకతీయ కాలపు తెలిసిన అతి పురాతన కట్టడం అని పిలిచారు.

వేయి స్తంభాల గుడి

క్రీ.శ. 1163

హనుమకొండలో శివుడు, విష్ణువు, సూర్యుడికి అంకితమైన మూడు గర్భగుళ్ల రుద్రేశ్వర ఆలయం. కాకతీయ పాలకుడు రుద్రదేవుడు 1163 జనవరిలో దీన్ని ప్రతిష్ఠించి, దానిపై తన కుటుంబం అధికారంలోకి ఎదిగిన చరిత్రను చెక్కించాడు.

పిల్లలమర్రి ఆలయాలు

సుమారు క్రీ.శ. 1195

సూర్యాపేట దగ్గర పిల్లలమర్రిలో ఉన్న పన్నెండు, పదమూడవ శతాబ్దాల మూడు ఆలయాలు. కాకతీయ రాజుల సేవలో ఉన్న రేచర్ల కుటుంబ నాయకులు వీటిని కట్టించారు. రుద్రదేవుడి పాలనలో 1195 నాటి ఒక స్తంభ శాసనం, రేచర్ల నామిరెడ్డి అక్కడ మూడు ఆలయాలు కట్టించాడని నమోదు చేస్తుంది. 1208 నాటి మరో స్తంభం సోమేశ్వర ఆలయం పక్కన ఉంది. 1926–27లో జి. యజ్దానీ వీటిని సర్వే చేసి, వాటిలో ఒకదానిలో సముద్ర మథనం చిత్రాన్ని వెలికితీశారు.

నాగులపాడు ఆలయాలు

సుమారు క్రీ.శ. 1234

సూర్యాపేటకు దక్షిణాన మూసీ ఒడ్డున, ప్రాకారం ఉన్న నిర్మానుష్య పట్టణం నాగులపాడులో సమృద్ధిగా శిల్పాలు చెక్కిన రెండు ఆలయాలు. కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుడి పాలనలో రేచర్ల కుటుంబ సభ్యులు వీటిని కట్టించారు. వాటిలోని శాసనాలు 1234, 1258 నాటివి. వాటి ముందున్న ఒక స్తంభం 1303లో ప్రతాపరుద్రుడి పేరు చెబుతుంది.

ఉప్పరపల్లి ఆలయం

సుమారు క్రీ.శ. 1236

పాత కరీంనగర్ జిల్లాలోని ఉప్పరపల్లిలో ఉన్న శిథిలమైన మూడు గర్భగుళ్ల శివాలయం. దాని ముందున్న ఒక చతురస్రాకారపు స్తంభంపై కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుడి పాలనలో 1236 జనవరి 24 నాటి తెలుగు శాసనం ఉంది. సేనాని రేచర్ల రుద్రుడి మంత్రి కొడుకు కాటయ దేవుడికి భూములు ఇచ్చినట్లు అది నమోదు చేస్తుంది. ఈ ఆలయం హనుమకొండ, పాలంపేట ఆలయాల కాలానికే చెందినదని హెన్రీ కజిన్స్ భావించారు.

కుతుబ్ షాహీ సమాధులు

సుమారు క్రీ.శ. 1543–1674

గోల్కొండ కోటకు అర మైలు ఉత్తరాన ఉన్న రాజ సమాధి స్థలం. ఏడుగురు కుతుబ్ షాహీ రాజుల, వారి కుటుంబ సభ్యుల గుమ్మటాల సమాధులు, మసీదులు, మృతదేహాలను కడిగే స్నానశాల ఇక్కడ ఉన్నాయి. 1540ల నుంచి 1670ల మధ్య వీటిని కట్టారు.

బాద్‌షాహీ ఆషూర్‌ఖానా

సుమారు క్రీ.శ. 1593

హైదరాబాద్‌లో మొహర్రం సంతాపం జరిపే రాజ మందిరం. దీన్ని మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా కట్టించాడు. ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ (1909), క్యాంప్‌బెల్ (1898) దీన్ని 1594 నాటిదిగా చెబుతారు. మధ్య గూడు పైన ఉన్న మెరుపు పెంకుల శాసనంలో బిల్‌గ్రామి (1927) హిజ్రీ 1001 (1592–93) అనే తేదీని చదివారు. పెంకుల పనిని రాజు పాలనలోని చివరి సంవత్సరానికి చెందినదిగా నిర్ణయించారు. పెంకులలో అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా పేరు కూడా ఉంది. బయటి మండపాలను నిజాం అలీ ఖాన్ కాలంలో జోడించారు.

జామా మసీదు, హైదరాబాదు

క్రీ.శ. 1597

చార్మినార్‌కు కొంచెం ఈశాన్యంగా ఉన్న మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా సామూహిక (శుక్రవారం) ప్రార్థనల మసీదు. మంత్రి అమీనుల్ ముల్క్ పర్యవేక్షణలో దీన్ని కట్టారు. దాని ద్వారం పైనున్న అక్షర సంఖ్యా పద్యం హిజ్రీ 1006 (1597) అని ఇస్తుంది. ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ దీన్ని 1596 నాటిదిగా, క్యాంప్‌బెల్, రోకో 1598 నాటిదిగా చెబుతారు. ఇది రాళ్లు పరిచిన ప్రాంగణం వైపు ఏడు తోరణాలున్న జంట మండపం. ఒకప్పుడు దానికి అనుబంధంగా ఒక పాఠశాల, ఒక ఆశ్రమం, ఒక టర్కిష్ స్నానశాల ఉండేవి. 1898 నాటికి ఇళ్లు, దుకాణాలు దాని చుట్టూ కిక్కిరిసి ఉన్నాయి.

మచిలీపట్నంలోని డచ్ సమాధులు

క్రీ.శ. 1624–1743

మచిలీపట్నం (మసులిపటం)లో డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ అధికారుల, కుటుంబాల చెక్కిన గ్రానైట్ సమాధి రాళ్లు. తెలుగు తీరంలో యూరోపియన్ల అతి పురాతన స్మారకాలు ఇవి. అన్నిటికంటే పాతది కోరమాండల్ తీరంలో కంపెనీ అధిపతి జాకబ్ డెడెల్ సమాధి. ఆయన 1624లో చనిపోయారు. ఇప్పటికీ వలందుపాలెం అని పిలిచే చోట, కలెక్టర్ కార్యాలయం వెనుక ప్రాకారం ఉన్న శ్మశానంలో 1662 నుంచి 1743 వరకు తేదీలున్న రాతి పలకలు ఉన్నాయి. వాటిపై వంశ చిహ్నాలు, డచ్ భాషలో పద్య సమాధి లేఖలు ఉన్నాయి.

టోలీ మసీదు

క్రీ.శ. 1671

పురానా పుల్ నుంచి గోల్కొండకు వెళ్లే పాత రోడ్డుపై ఉన్న కుతుబ్ షాహీ మసీదు. అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా అంతఃపుర అధికారి, సేనాని మూసా ఖాన్ దీన్ని కట్టించాడు. దాని మిహ్రాబ్‌లోని శాసనం అక్షర సంఖ్యా పద్యం ద్వారా హిజ్రీ 1082 (1671) అనే సంవత్సరాన్ని ఇస్తుంది. కుండ ఆకారపు అడుగుభాగాలు, ఏనుగు దంతం ఆకారపు దూలాలు, ఆలయ గూళ్లు లాంటి హిందూ నమూనాలతో ఇది కుతుబ్ షాహీ శైలికి ప్రతినిధి అని 1918లో జి. యజ్దానీ వర్ణించారు. క్యాంప్‌బెల్ (1898) దీన్ని మహమ్మద్ కులీ కాలంలో 1604 నాటిదిగా చెప్పారు, కానీ శాసనం ఆ తేదీని సమర్థించదు.

అలంపురం నవబ్రహ్మ ఆలయాలు

నేటి తెలంగాణలో తుంగభద్ర ఒడ్డున అలంపురం పాత కోట లోపల ఉన్న తొలినాటి రాతి దేవాలయాల సమూహం. వీటిని నవబ్రహ్మ ఆలయాలు లేదా నవలింగేశ్వర ఆలయాలు అంటారు. వాటిపై ఉన్న శాసనాలు బాదామి చాళుక్యుల రాణుల, రాజుల పేర్లు చెబుతాయి. మొదటి విక్రమాదిత్యుడి (655–680) ఒక రాణి, వినయాదిత్యుడి ఒక రాణి, విజయాదిత్యుడి పేర్లు వాటిలో ఉన్నాయి. విజయాదిత్యుడి కాలంలో 704, 713లో ఒక ప్రాకారం కట్టారు. నిజాం పురావస్తు శాఖ 1926-27లో వీటిని సర్వే చేసింది. వాటి వంపు తిరిగిన శిఖరాలను పట్టదకల్‌లోని పాపనాథ ఆలయంతో పోల్చింది.

బయ్యారం చెరువు

పాత ఖమ్మం జిల్లాలోని బయ్యారంలో ఉన్న ఒక పెద్ద చెరువు. దీని పేరు ధర్మకీర్తి-సముద్రం. కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుడి సోదరి, నతవాడి రుద్రుడి భార్య అయిన మైలమ (మైలాంబ) దీన్ని కట్టించింది. దీని గురించి చెప్పే శాసనం ఉన్న గ్రానైట్ స్తంభం 1965లో దొరికింది. కాకతీయ కుటుంబపు వంశావళి (కుటుంబ చరిత్ర)ని అన్నిటికంటే పూర్తిగా ఇచ్చేది ఇదే.

చాళుక్య భీమవరం భీమేశ్వరాలయం

సామర్లకోటలోని భీమవరంలో ఉన్న రెండు అంతస్తుల శివాలయం. ఇది ఐదు పంచారామ క్షేత్రాలలో ఒకటి. దాని శాసనాలు దీన్ని చాళుక్య-భీమేశ్వర అని, ఆ చోటును కుమారారామం అని పిలుస్తాయి. తూర్పు చాళుక్య రాజు చాళుక్య భీముడు ఆ పేరుతో ఒక ఆలయాన్ని స్థాపించాడని 1202 నాటి పిఠాపురం శాసనం చెబుతుంది. ఇ. హుల్ష్ (1897) దాన్ని ఈ ఆలయంగా గుర్తించారు. దాని సొంత తేదీలున్న శాసనాలు 11వ శతాబ్దం చివరిలో లేదా 12వ శతాబ్దంలో మొదలవుతాయి.

చేబ్రోలు భీమేశ్వరాలయం

గుంటూరు దగ్గర చేబ్రోలులోని పాత దిబ్బపై ఉన్న రెండు అంతస్తుల చిన్న శివాలయం. పై అంతస్తులో మూసి ఉన్న గర్భగుడిలో భీమేశ్వర లింగం ఉంది. ఎం. రామారావు (1964) దీన్ని తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్య భీముడికి చెందినదిగా చెప్పారు. దేవుడికి ఆ రాజు పేరే పెట్టారని ఆయన భావించారు. చేబ్రోలుపై పాత సర్వేలు దీని గురించి చెప్పవు. అవి పట్టణ శాసనాలను నాగేశ్వర ఆలయంలో, అంటే ఒకప్పటి కుమారస్వామి ఆలయంలో, కనుగొన్నాయి. 1213 నాటి ఒక శాసనంలో పేర్కొన్న 'చోడభీమేశ్వర' ఆలయాన్ని ఇ. హుల్ష్ గుర్తించలేకపోయారు.

ద్రాక్షారామ భీమేశ్వరాలయం

గోదావరి డెల్టాలోని ద్రాక్షారామంలో ఉన్న రెండు అంతస్తుల శివాలయం. ఇది ఐదు పంచారామ క్షేత్రాలలో ఒకటి. తీరాంధ్ర తెలుగు దేశంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన ఆలయం. దాని గోడలపై 1055 నుంచి తేదీలున్న సుమారు 270 శాసనాలు ఉన్నాయి. 1907లో ప్రజల సంప్రదాయం దీన్ని పేరు తెలియని ఒక చోళ రాజుకు ఆపాదించింది. ఎం. రామారావు (1964) దీన్ని తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్య భీముడికి ఆపాదించారు. దేవుడికి ఆ రాజు పేరే పెట్టారని ఆయన భావించారు.

బొమ్మలగుట్ట (కురిక్యాల)

కరీంనగర్‌కు పశ్చిమాన గంగాధర దగ్గర కురిక్యాలలో ఉన్న రాతి గుట్ట. దాని శిఖరంపై ఒక బండపై జైన విగ్రహాలు చెక్కి ఉన్నాయి. వాటి పక్కనే కన్నడ కవి పంప తమ్ముడు జినవల్లభుడి శాసనం ఉంది. అది సుమారు 945 నాటిది. ఆ శాసనం ఈ బండను సిద్ధశిల అని పిలుస్తుంది. జినవల్లభుడు అక్కడ మొదటి, చివరి జినులను, చక్రేశ్వరి దేవతను చెక్కించాడని, దగ్గరలో ఒక గుడి, ఒక చెరువు, ఒక తోట కట్టించాడని అది చెబుతుంది.

గోల్కొండ కోట

హైదరాబాద్‌కు ఐదు మైళ్లు పశ్చిమాన ప్రాకారాలున్న కొండ కోట. 14వ శతాబ్దంలో వరంగల్ పాలకుడి నుంచి బహమనీ సుల్తానులు దీన్ని పొందారు. ఇది కుతుబ్ షాహీ సుల్తానుల రాజధాని అయింది. ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా కాలంలో దీన్ని రాతితో మళ్లీ కట్టారు. ఎనిమిది నెలలకు పైగా ముట్టడి తర్వాత 1687లో ఇది ఔరంగజేబు వశమైంది.

పాలకొల్లు క్షీరారామలింగేశ్వరాలయం

పశ్చిమ గోదావరి డెల్టాలో పాలకొల్లు మధ్యలో ఉన్న శివాలయం. క్షీరారామం అనే పేరుతో ఇది ఐదు పంచారామ క్షేత్రాలలో ఒకటి. ఎం. రామారావు (1964) దాని గర్భగుడిని తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్య భీముడికి ఆపాదించారు. ఆయన గ్రంథానికి రాసిన ముందుమాట దీన్ని చాళుక్యుల అసలు కట్టడాలలో లెక్కిస్తుంది. దాని సొంత శాసనాలు నలభైకి పైగా ఉన్నాయి. అవి 1136 నుంచి 1640 వరకు నాటివి. వెలనాటి నాయకులు, కోనమండలం హైహయ నాయకులు, నిడదవోలు చాళుక్య నాయకులు, రెడ్డి రాజులు ఇచ్చిన దానాలను అవి నమోదు చేస్తాయి.

రాచకొండ కోట

హైదరాబాద్‌కు తూర్పున రాజుకొండ, నాగనాయనికొండ అనే జంట కొండలపై ఉన్న రేచర్ల వెలమ రాజుల కొండ కోట. అనపోత నాయకుడు దాని రాతి గోడలను, బావులను కట్టించి, రెండు కొండల మధ్య చెరువు తవ్వించాడని 1365 ఆగస్టు నాటి మూడు శాసనాలు నమోదు చేస్తాయి. పదహారవ శతాబ్దం మొదట్లో గోల్కొండకు చెందిన సుల్తాన్ కులీ దాన్ని దాడి చేసి పట్టుకున్నాడు.

సింహాచలం ఆలయం

విశాఖపట్నానికి ఉత్తరాన సింహాచలం కొండపై ఉన్న నరసింహ ఆలయం. 1907లో దీన్ని జిల్లాలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన, సంపన్నమైన, అత్యుత్తమంగా చెక్కిన క్షేత్రంగా వర్ణించారు. దాని గోడలపై ఐదు వందలకు పైగా శాసనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో చాలా తూర్పు గాంగ రాజులవి. గాంగ రాజు మొదటి నరసింహదేవుడు 1267–68లో దాని గర్భగుడిని, మండపాలను, చుట్టూ ఉన్న వసారాను నల్లరాతితో కట్టించాడని జిల్లా గెజిటీర్ చెబుతుంది. దాని శాసనాలలో మొదటి కులోత్తుంగుడి తమిళ శాసనం, రెడ్డి, మత్స్య నాయకుల దానాలు, విజయనగర రాజు శ్రీకృష్ణదేవరాయల శాసనాలు ఉన్నాయి.

శ్రీకూర్మం ఆలయం

శ్రీకాకుళం దగ్గర శ్రీకూర్మంలో కూర్మావతారంలో ఉన్న విష్ణువు ఆలయం. దాని గ్రానైట్ వసారాలు, నల్లరాతి స్తంభాలపై వందకు పైగా శాసనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో చాలావరకు అనంతవర్మ చోడగంగదేవుడి తర్వాత వచ్చిన తూర్పు గాంగ రాజులకు, వారి మంత్రులకు, సామంతులకు, తర్వాత గజపతులకు చెందినవి. అనంగభీముడు అనే రాజు సమకాలీనుడైన ఒక బ్రాహ్మణుడు ఆలయానికి నల్లరాతి ప్రాకారం కట్టించాడని 1283 నాటి ఒక శాసనం చెబుతుంది.

ముఖలింగం ఆలయాలు

వంశధార ఒడ్డున ముఖలింగంలో ఉన్న మూడు శివాలయాలు: మధుకేశ్వర (ముఖలింగేశ్వర), భీమేశ్వర (అనియంకభీమేశ్వర), సోమేశ్వర ఆలయాలు. ఇవి ఒడిశా శైలిలో ఉన్నాయి. తూర్పు గాంగ రాజుల రాజధాని కళింగనగరం శిథిలాల మధ్య ఇవి ఉన్నాయి. అనంతవర్మ చోడగంగదేవుడి ఒక దానపత్రం మధుకేశ్వర ఆలయాన్ని తొలినాటి రాజు కామార్ణవుడికి ఆపాదిస్తుంది. భీమేశ్వర ఆలయానికి రాజు వజ్రహస్త అనియంకభీముడి పేరు పెట్టారని భావిస్తారు. వాటి గోడలపై, స్తంభాలపై గాంగుల తెలుగు, సంస్కృత శాసనాలు వందల సంఖ్యలో ఉన్నాయి.

వేములవాడ ఆలయాలు

వేములవాడ చాళుక్యుల రాజధాని వేములవాడలో, రాజరాజేశ్వర (రాజేశ్వర) ఆలయం, దాని చెరువు చుట్టూ ఉన్న ఆలయాల సమూహం. 10వ శతాబ్దపు రెండవ అరికేసరి శాసనం అక్కడి నాలుగు ఆలయాల పేర్లు చెబుతుంది: రాజేశ్వర, సూర్య, బద్దెగేశ్వర, నగరేశ్వర ఆలయాలు. అది ఒకప్పటి బద్దెగేశ్వర అయిన భీమేశ్వర ఆలయంలో ఉంది. రాజేశ్వర, బద్దెగేశ్వర ఆలయాలకు ఆ కుటుంబపు రాజుల పేర్లు పెట్టారని, లేదా వాటిని వారే కట్టించారని ఎన్. వెంకటరమణయ్య భావించారు. కళ్యాణి చాళుక్యుల తర్వాతి శాసనాలు రాజాదిత్యేశ్వర, హరికేశ్వర ఆలయాలను జోడిస్తాయి.

ఎర్రగుడి అశోక శాసనాలు

సుమారు క్రీ.పూ. 250

సా.శ.పూ. 3వ శతాబ్దం మధ్యలో కర్నూలు జిల్లాలోని ఎర్రగుడి దగ్గరి ఏనకొండ కొండపై ఆరు బండరాళ్లపై చెక్కిన అశోకుని పద్నాలుగు శిలాశాసనాలు, 1–2 చిన్న శిలాశాసనాలు. అవి 1928లో దొరికాయి.

రాజుల మందగిరి అశోక శాసనం

సుమారు క్రీ.పూ. 250

కర్నూలు జిల్లా పత్తికొండ దగ్గరి రాజుల మందగిరిలో, రామలింగేశ్వర ఆలయం పక్కన ఒక బండపై ఉన్న, అశోకుడి మొదటి, రెండవ చిన్న శిలా శాసనాల బాగా అరిగిపోయిన 15 పంక్తుల ప్రతి. సుమారు 1800లో ఒక మెకంజీ సర్వేయర్ దానిలో కొంత భాగాన్ని నకలు తీశాడు. 1953లో ఆ రాయి మళ్లీ దొరికింది.

భట్టిప్రోలు శాసనాలు

సుమారు క్రీ.పూ. 200

1892లో ఎ. రియా కనుగొన్న, భట్టిప్రోలు స్తూపం నుండి వచ్చిన మూడు రాతి అవశేషాల పేటికలు, ఒక స్ఫటికంపై ఉన్న పది చిన్న ప్రాకృత శాసనాలు. బూలర్ వాటిని సుమారు సా.శ.పూ. 200 కంటే తర్వాతివి కావని చెప్పారు. వాటి అసాధారణ బ్రాహ్మీ రకం ఆ ప్రాంతంలో దొరికిన తొలి రాతల్లో ఒకటి.

అమరావతి పులుమావి శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 130

అమరావతి స్తూపం నుండి వచ్చిన విరిగిన ఒక పైకప్పు రాయి (కోపింగ్) పై రెండు పంక్తుల ప్రాకృత శాసనం. శాతవాహన రాజు వాసిష్ఠీపుత్ర శ్రీ పులుమావి పాలనలో ఒక సంవత్సరంలో మహాచైత్యం పశ్చిమ ద్వారం వద్ద నిలిపిన ధర్మచక్రాన్ని (ధర్మ చక్రాన్ని) అది నమోదు చేస్తుంది. సంవత్సరం సంఖ్య పోయింది.

మ్యాకదోని శాసనం (పులుమావి)

సుమారు క్రీ.శ. 145

బళ్లారి జిల్లా ఆదోని తాలూకాలోని మ్యాకదోని దగ్గర, జంగ్లీ గుండు అనే గ్రానైట్ బండపై ఉన్న నాలుగు పంక్తుల ప్రాకృత శాసనం. దాని తేదీ శాతవాహనుల రాజు సిరి-పులుమావి ఎనిమిదవ పాలనా సంవత్సరం. ఒక గృహస్థుడు తవ్వించిన జలాశయాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. ఒక గొప్ప సేనాని పాలించిన శాతవాహని-హార అనే జిల్లాను అది పేర్కొంటుంది. ఈ ఆధారాలలో రాయలసీమ నుంచి వచ్చిన ఏకైక శాతవాహన శాసనం ఇదే.

అమరావతి శాసనం (శివమక సద)

సుమారు క్రీ.శ. 150

అమరావతి స్తూపపు చెక్కిన పైకప్పు రాయి (కోపింగ్) పై ఒక పంక్తి ప్రాకృత శాసనపు శకలం. శ్రీ శివమక సద అనే రాజు 'నీటి వ్యవస్థ పర్యవేక్షకుడు' చేసిన దానాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. ఆ రాజును స్థాపకుడు సిముకునిగా, శివశ్రీ శాతకర్ణిగా, లేదా పూర్తిగా వేరే కుటుంబపు పాలకునిగా భావించారు.

చిన్న శాసనం (యజ్ఞశ్రీ)

సుమారు క్రీ.శ. 195

కిస్ట్నా జిల్లాలోని చిన్న గ్రామం దగ్గర కృష్ణాకు దక్షిణాన సముద్ర తీరంలో దొరికి, తర్వాత మద్రాసు మ్యూజియంలో ఉంచిన రాతిపై దెబ్బతిన్న ఆరు పంక్తుల ప్రాకృత శాసనం. దానికి గౌతమీపుత్ర సిరియన శాతకణి (యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి) 27వ సంవత్సరపు తేదీ ఉంది. ఆ రాజు తేదీ ఉన్న రికార్డుల్లో ఇదే తాజాది.

కోడవలి శాసనం (చంద్రసాతి)

సుమారు క్రీ.శ. 210

గోదావరి జిల్లాలో పిఠాపురానికి వాయవ్యంగా కోడవలి దగ్గర శిథిలమైన బౌద్ధ దిబ్బ పక్కన, రాతిలో తొలిచిన బావిలో చెక్కిన ఆరు పంక్తుల ప్రాకృత శాసనం. దానికి శాతవాహన రాజు వాసిష్ఠీపుత్ర చంద్రసాతి (చంద్ర సాతి) పాలనా సంవత్సరపు తేదీ ఉంది. అది ఒక మంత్రి చేసిన దానాన్ని నమోదు చేస్తుంది. దాని సంవత్సరాన్ని, పదజాలాన్ని మూడు వేర్వేరు రకాలుగా చదివారు.

శివస్కందవర్మ మయిదవోలు శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 250

పల్లవ యువరాజు శివస్కందవర్మ కాంచీపురం నుంచి ధాన్యకటకం (అమరావతి)లోని తన అధికారికి జారీ చేసిన ప్రాకృత రాగి రేకుల దానపత్రం. అది తెలుగు దేశమైన ఆంధ్రాపథంలోని విరిపర గ్రామాన్ని ఇద్దరు బ్రాహ్మణులకు ఇస్తుంది. 1899లో నరసరావుపేట దగ్గరి మయిదవోలులో అది దొరికింది. 1901లో ఇ. హుల్ష్ దాన్ని సంపాదకత్వం చేశారు. అది అతి తొలి పల్లవ రాగి రేకుల శాసనం. పల్లవులు కృష్ణ వరకు పాలించారని అది చూపిస్తుంది.

చాంతిసిరి నాగార్జునకొండ శాసనాలు

సుమారు క్రీ.శ. 250

ఇక్ష్వాకు రాకుమారి చాంతిసిరి ఇచ్చిన దానాలను నమోదు చేసే నాగార్జునకొండ ప్రాకృత శాసనాలు. అవి మహాస్తూపం (మహాచైత్యం) ఆయక స్తంభాలపై, ఒక రాతి మండపపు స్తంభాలపై, దాని పక్కన ఉన్న ఒక అర్ధవృత్తాకార గుడి నేలపై చెక్కి ఉన్నాయి. వాటి తేదీలు రాజు వీరపురుషదత్తుడి 6వ, 15వ, 18వ పాలనా సంవత్సరాలు.

నాగార్జునకొండ శాసనం (బోధిసిరి)

సుమారు క్రీ.శ. 268

నాగార్జునకొండలోని చూళ ధమ్మగిరిపై ఉన్న ఒక అర్ధవృత్తాకార (ఒక చివర గుండ్రని) గుడి నేలపై ఉన్న ప్రాకృత శాసనం. దాని తేదీ రాజు మాఠరీపుత్ర (వీరపురుషదత్తుడు) 14వ పాలనా సంవత్సరం. శ్రీలంక నుంచి వచ్చిన బౌద్ధ భిక్షువులకు ఉపాసిక బోధిసిరి ఇచ్చిన దానాలను అది నమోదు చేస్తుంది. అది విజయపురి నగరాన్ని, శ్రీపర్వతాన్ని, వర్తక పట్టణం కంటకసేలను పేర్కొంటుంది.

నాగార్జునకొండ స్మారక స్తంభ శాసనం (చాంతమూలుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 273

నాగార్జునకొండలో 9వ స్తూపం దగ్గర దొరికిన, ప్రాకృత శాసనం ఉన్న చెక్కడాల స్తంభం. మరణించిన ఇక్ష్వాకు రాజు చాంతమూలుడి సోదరీమణులు, తల్లులు, రాణులు ఆయన కొడుకు వీరపురుషదత్తుడి పాలనలో దాన్ని నిలిపారని అది నమోదు చేస్తుంది. వోగెల్ దాన్ని రాజు 20వ సంవత్సరం నాటిదిగా చెప్పారు. సర్కార్ తేదీని విజయ అనే చక్ర సంవత్సరంగా, 273–74గా, మళ్లీ చదివారు. భారతీయ శాసనాలలో చక్ర సంవత్సరాన్ని వాడిన తెలిసిన అతి తొలి ఉదాహరణ ఇదే.

జగ్గయ్యపేట శాసనం (వీరపురుషదత్తుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 274

జగ్గయ్యపేట స్తూపపు ఆయక స్తంభాలపై ఒక ప్రాకృత శాసనపు మూడు ప్రతులు. ఇక్ష్వాకు రాజు వీరపురుషదత్తుని 20వ సంవత్సరంలో చేతివృత్తి కళాకారుడు సిద్ధార్థుడు మహాచైత్యం తూర్పు ద్వారం వద్ద ఐదు స్తంభాలను దానం చేసినట్లు అవి నమోదు చేస్తాయి. 1882లో జేమ్స్ బర్జెస్ వాటిని కనుగొన్నారు. కనుగొన్న మొదటి ఇక్ష్వాకు రికార్డులు అవే.

నాగార్జునకొండ శాసనం (ఆభీర వసుషేణుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 278

1958–59లో నాగార్జునకొండలో కృష్ణ ఒడ్డున దొరికిన సంస్కృత-ప్రాకృత శాసనం. దాని తేదీ ఆభీర రాజు వాసిష్ఠీపుత్ర వసుషేణుడి 30వ పాలనా సంవత్సరం. ఒక స్థానిక ప్రముఖుడు, అవంతి, సంజయపుర, వనవాస నుంచి వచ్చినవారు విష్ణువు రూపమైన అష్టభుజస్వామి దేవుడిని ప్రతిష్ఠించారని అది నమోదు చేస్తుంది. డి. సి. సర్కార్ దాన్ని సుమారు 278–79 నాటిదిగా నిర్ణయించి, ఇక్ష్వాకు పాలనలో ఆభీరుల వల్ల వచ్చిన చిన్న విరామానికి సాక్ష్యంగా భావించారు.

నాగార్జునకొండ శాసనం (పుష్పభద్రస్వామి)

సుమారు క్రీ.శ. 295

నాగార్జునుడి కొండ పాదాల వద్ద ఉన్న ఒక ఆలయం నుంచి వచ్చిన, నాలుగు ముఖాల ధ్వజస్తంభంపై ఉన్న సంస్కృత శాసనం. దాని తేదీ ఇక్ష్వాకు రాజు ఎహువుల చాంతమూలుడి 16వ పాలనా సంవత్సరం. ఆయన కొడుకు, రాకుమారుడు వీరపురుషదత్తుడు పుష్పభద్రస్వామి రూపంలోని శివుడికి ఒక గుడి కట్టించి, దానికి ఒక గ్రామాన్ని ఇచ్చాడని అది నమోదు చేస్తుంది. ఇక్ష్వాకు రాజ కుటుంబంలో శైవ ఆరాధనకు ఇదే మొదటి ప్రత్యక్ష సాక్ష్యం.

సింహవర్మ మంచికల్లు శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 300

పల్నాడు తాలూకాలోని మంచికల్లు నుండి వచ్చిన అష్టభుజ రాతి స్తంభపు ఒక భాగంపై ఉన్న విరిగిన ప్రాకృత శాసనం. భారద్వాజ గోత్రపు పల్లవ రాజు సింహవర్మ జీవశివస్వామి దేవుని పూజారులకు ఇచ్చిన దానాలను అది నమోదు చేస్తుంది. దానిని సంపాదకత్వం వహించిన డి. సి. సర్కార్ దానిని తొలి పల్లవ రికార్డుగా భావించారు. ఆయన దానిని మొదట 3వ శతాబ్దం ముగింపుకు, తర్వాత 4వ శతాబ్దం మధ్యకు చెందినదిగా చెప్పారు.

దేవవర్మ ఏలూరు తామ్రశాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 345

వేంగిపురం నుండి ఇచ్చిన, శాలంకాయన రాజు దేవవర్మ 13వ సంవత్సరపు ప్రాకృత తామ్ర దానపత్రం. అది ఎలూర (Ellore, ఇప్పుడు ఏలూరు) గ్రామస్తులను ఉద్దేశించి, ఒక బ్రాహ్మణునికి ఇరవై నివర్తనాల భూమిని, ఇళ్ల స్థలాలను ఇస్తుంది. 1908లో ఇ. హుల్ష్ దానిని సంపాదకత్వం వహించారు. అది ఆ వంశానికి 'వేంగిపుర శాలంకాయన మహారాజులు' అనే ఆధునిక పేరును ఇచ్చింది.

మొదటి నందివర్మ కానుకొల్లు తామ్రశాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 350

వేంగిపురం నుండి ఇచ్చిన, కృష్ణా డెల్టాలోని కానుకొల్లులో దొరికిన, శాలంకాయన రాజు మొదటి నందివర్మ 14వ సంవత్సరపు ప్రాకృత తామ్ర దానపత్రం. రథకార సమాజానికి చెందిన, నాలుగు వేదాల్లో పండితుడైన ఒక బ్రాహ్మణునికి అది ఒక గ్రామాన్ని అగ్రహారంగా (బ్రాహ్మణ గ్రామంగా) ఇస్తుంది. దాని సంపాదకుడు దానిని 3వ శతాబ్దం ముగింపుకు, డి. సి. సర్కార్ సుమారు 4వ శతాబ్దం మధ్యకు చెందినదిగా చెప్పారు.

రెండవ నందివర్మ కొల్లేరు తామ్రశాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 430

చండవర్మ పెద్ద కుమారుడు, శాలంకాయన రాజు నందివర్మ 7వ సంవత్సరపు సంస్కృత తామ్ర దానపత్రం. అతను దానిని వేంగిపురం నుండి ఇచ్చి, కుడుహార దేశంలోని ఒక గ్రామాన్ని 157 మంది బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చాడు. 1840కి ముందు కొల్లేరు సరస్సులో అది దొరికినట్లు నివేదించారు. తెలిసిన ఆ వంశపు మొదటి రికార్డు అదే. 1870లలో ఎ. సి. బర్నెల్, జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ దానిని సంపాదకత్వం వహించారు.

రెండవ నందివర్మ పెదవేగి తామ్రశాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 430

శాలంకాయన రాజు రెండవ నందివర్మ 10వ పాలనా సంవత్సరపు సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. ఏలూరుకు ఉత్తరాన పెదవేగి దగ్గర అది దొరికింది. 1924లో మొదట ప్రచురితమైంది. అది నాలుగు గ్రామాలలో భూమిని ఒక విష్ణు ఆలయానికి ఇస్తుంది. వేంగికి చెందిన హస్తివర్మతో మొదలయ్యే దాని నాలుగు తరాల వంశావళి ఆ వంశ చరిత్రకు వెన్నెముక.

సింహవర్మ ఓంగోడు శాసనం (నం. 2)

సుమారు క్రీ.శ. 440

యువరాజు విష్ణుగోపుడి కొడుకు, పల్లవ రాజు సింహవర్మ తన పాలన నాల్గవ సంవత్సరంలో చేసిన సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. కొడికిం, నరచాడు, కడకుదూరు, పెనుకపర్రు సరిహద్దులుగా ఉన్న కర్మరాష్ట్రంలోని ఓంగోడు గ్రామాన్ని అది కుందూరుకు చెందిన బ్రాహ్మణుడు దేవశర్మకు ఇస్తుంది. దాని సంపాదకుడు హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి దాన్ని ఒక పూర్వ దానపత్రానికి 7వ శతాబ్దపు నకలుగా భావించారు. సింహవర్మకు లోకవిభాగం ఇచ్చే 436 అనే తేదీపై జరిగిన చర్చలో దాని తేదీ భాగమైంది.

సింహవర్మ విలవట్టి శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 446

యువరాజు విష్ణుగోపుడి కొడుకు, పల్లవ రాజు సింహవర్మ పదవ సంవత్సరంలో పద్దుక్కర నుంచి జారీ చేసిన సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. అది ముండరాష్ట్రంలోని విలవట్టి గ్రామాన్ని, దాని నుంచి రావలసిన పన్నులతో పాటు, బ్రాహ్మణుడు విష్ణుశర్మకు ఇస్తుంది. సుమారు 1928లో నెల్లూరు కోవూరు తాలూకాలోని వవ్వేరు వద్ద అది దొరికింది. 1938లో సి. ఆర్. కృష్ణమాచార్లు దాన్ని సంపాదకత్వం వహించారు. అది చేతివృత్తుల వారు, వర్తకుల చెల్లింపులను జాబితా చేస్తుంది. దాని ముద్రపై స్పష్టంగా కనిపించే అతి తొలి పల్లవ వృషభం ఉంది.

ఇంద్రవర్మ జిర్జింగి తామ్రశాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 537

దంతపురం నుండి ఇచ్చిన, 39వ సంవత్సరపు తేదీ ఉన్న, త్రికళింగ ప్రభువు గాంగ రాజు ఇంద్రవర్మ తామ్ర దానపత్రం. శ్రీకాకుళం ప్రాంతంలో టెక్కలి దగ్గరి జిర్జింగిలో ఒక పాత ఆలయ స్థలంలో అది దొరికింది. 1940లో ఆర్. కె. ఘోషాల్ దానిని మళ్లీ సంపాదకత్వం వహించినప్పుడు, అది తూర్పు గాంగుల తెలిసిన అతి పాత రికార్డు. అది ఆధునిక జిర్జింగి అయిన జిజ్జిక గ్రామాన్ని ఒక బ్రాహ్మణునికి ఇస్తుంది. గాంగ శకానికి వి. వి. మిరాశి ప్రారంభ బిందువు (ప్రారంభ తేదీ) ప్రకారం, 39వ సంవత్సరం సుమారు 537లో వస్తుంది.

కలమల్ల శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 575

కడప జిల్లాలోని కలమల్ల నుండి వచ్చిన దెబ్బతిన్న స్తంభ శాసనం. దాని అక్షరాల ఆకారం నుండి దానిని సుమారు సా.శ. 575 నాటిదిగా చెప్పారు. దాని సంపాదకులు దానిని పూర్తిగా తెలుగులో రాసిన తొలి రికార్డుల్లో ఒకటిగా పిలిచారు.

ఇంద్రవర్మ అచ్యుతాపురం తామ్రశాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 585

శ్రీకాకుళం ప్రాంతంలో ముఖలింగం దగ్గర దొరికిన మూడు చిన్న రాగి రేకులు. గాంగ రాజు ఇంద్రవర్మ, మరో పేరు రాజసింహుడు, తన తల్లి గౌరవార్థం ఒక చెరువును ప్రతిష్ఠించినప్పుడు కళింగనగరం వద్ద చేసిన భూదానాన్ని అవి నమోదు చేస్తాయి. ఆ దానపత్రానికి ఒక లెక్క ప్రకారం 87వ సంవత్సరపు తేదీ ఉంది. తర్వాతి విద్వాంసుల్లో చాలామంది దానిని గాంగ శకంగా భావించారు. తొలి గాంగ దానపత్రాల్లో అత్యంత బాగా భద్రంగా ఉన్నవాటిలో ఈ రేకులు ఒకటి. అవి పెట్టె తలల కళింగ లిపిని చూపిస్తాయి.

ఎరికల్ ముత్తురాజు ఎర్రగుడిపాడు శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 590

కమలాపురం ప్రాంతంలోని ఎర్రగుడిపాడులో చెన్నకేశవ ఆలయం పక్కన ఉన్న తొలి తెలుగు శిలా రికార్డు. దాని అక్షరాలు కలమల్ల స్తంభ శాసనపు అక్షరాలకు దాదాపు సమానం. దాని సంపాదకులు దానిని 6వ శతాబ్దపు చివరి పావుకు లేదా కొంచెం తర్వాతికి చెందినదిగా చెప్పారు. ఒక ఎరికల్ ముత్తురాజు పాలనలో ఒక బ్రాహ్మణునికి 24 కొలతల భూమిని పన్ను లేకుండా దానం చేసినట్లు అది నమోదు చేస్తుంది. సాక్షుల్లో నవప్రియుడు అనే ఒక ముత్తురాజు, బహుశా పల్లవ యువరాజు అయిన 'వల్లవ దుకరాజు' ఉన్నారు.

మొదటి విష్ణువర్ధనుని సతారా శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 616

తూర్పు చాళుక్య వంశ స్థాపకుడు విష్ణువర్ధనుడు, బాదామికి చెందిన తన అన్న రెండవ పులకేశి కింద ఇంకా యువరాజు (వారసుడు) మాత్రమే ఉన్నప్పుడు జారీ చేసిన సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. భీమ నది ఒడ్డున ఉన్న ఒక గ్రామాన్ని అది ముగ్గురు బ్రాహ్మణ సోదరులకు, మరో ఇద్దరికి ఇస్తుంది. దాని తేదీ శ్రీమత్ మహారాజు ఎనిమిదవ సంవత్సరం. జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ దాన్ని 616 లేదా 617గా మార్చారు. 1844కు ముందు సతారాలో దొరికి, ఇప్పుడు బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో ఉన్న ఇది స్థాపకుడి అతి తొలి శాసనం.

మొదటి విష్ణువర్ధనుని తిమ్మాపురం తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 616

తూర్పు చాళుక్య స్థాపకుడు మొదటి విష్ణువర్ధనుడు విషమసిద్ధి తేదీ లేని చిన్న సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. 1907లో వైజాగపటం జిల్లాలోని తిమ్మాపురంలో ఒక ఇంటి స్థలంలో దాన్ని తవ్వి తీశారు. పిష్టపురం (పిఠాపురం) నుంచి జారీ చేసిన ఇది నలభై మంది బ్రాహ్మణులకు 4,000 నివర్తనాల (ఒక భూ కొలత) భూమిని ఇస్తుంది. విష్ణువర్ధనుడు ఇంకా తన అన్న రెండవ పులకేశికి అధీనుడిగా ఉన్నాడని దాని మాటలు చూపిస్తాయని ఇ. హుల్ష్ అర్థం చేసుకున్నారు. పిష్టపురాన్ని ఆయన నివాసంగా పేర్కొనే ఏకైక శాసనం ఇదే.

పుణ్యకుమారుని మాలెపాడు తామ్రశాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 625

కడప జిల్లాలోని మాలెపాడులో దొరికి మద్రాసు మ్యూజియంకు ఇచ్చిన, సింహ ముద్రతో ఉన్న మూడు సంస్కృత తామ్ర రేకులు. తన పాలనలో ఐదవ సంవత్సరంలో రేనాటి చోళ రాజు పుణ్యకుమారుడు చేసిన భూదానాన్ని అవి నమోదు చేస్తాయి. 1912లో ప్రచురించిన అవి రేనాటి చోళుల మొదటి వంశవృక్షాన్ని, నందివర్మ నుండి ధనంజయుడు, మహేంద్రవిక్రముని ద్వారా ఇచ్చాయి. వాటి తేదీని సుమారు 800కు దగ్గరగా, సుమారు 625లో, సుమారు 750లో ఉంచారు.

పుణ్యకుమారుని తిప్పలూరు శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 625

కమలాపురం సీమలోని తిప్పలూరు వద్ద ఉన్న ఒక తొలి తెలుగు శిలా శాసనం. ఎరికల్ల-ముత్తురాజు పుణ్యకుమారుడు తన రాజధాని చిర్పలి నుంచి రేనాండును పాలిస్తున్నప్పుడు దాన్ని జారీ చేశారు. దాని అలంకార అక్షరాలు పల్లవ రాజు మొదటి మహేంద్రవర్మ వల్లం శిలా శాసనపు అక్షరాలలా కనిపిస్తాయి. అది వారాన్ని, హోరను (గ్రహ గంట) పేర్కొంటుంది. అప్పటికి దక్షిణ భారత శాసనాలలో తెలిసిన హోర ప్రస్తావనలలో ఇదే అతి తొలిది.

రెండవ పులకేశి కొప్పరం శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 631

గుంటూరు జిల్లా నరసరావుపేట తాలూకాలోని కొప్పరం దగ్గర దొరికిన, చాళుక్య రాజు రెండవ పులకేశి 21వ సంవత్సరపు (బహుశా 631) సంస్కృత తామ్ర దానపత్రం. కర్మరాష్ట్రంలో 800 నివర్తనాల పొలాన్ని అది ముగమూరుకు చెందిన ఒక బ్రాహ్మణునికి ఇస్తుంది. దానిలోని 'పృథివీదువరాజు'ను ఇ. హుల్ష్ ఆ సంవత్సరంలో ఇంకా అధీనునిగా ఉన్న పులకేశి సోదరుడు విష్ణువర్ధనునిగా చదివారు. దాని మొదటి సంపాదకుడు కె. వి. లక్ష్మణరావు అతనిని మరో చాళుక్య రాకుమారునిగా గుర్తించారు.

మొదటి విష్ణువర్ధనుని చీపురుపల్లి తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 632

ఇప్పుడు మహారాజు బిరుదు ధరించిన తూర్పు చాళుక్య స్థాపకుడు మొదటి విష్ణువర్ధనుని సంస్కృత తామ్ర దానపత్రం. 1867లో విశాఖపట్నం జిల్లాలోని చీపురుపల్లిలో అది దొరికింది. అతని పాలనలో 18వ సంవత్సరంలో ఒక చంద్రగ్రహణం నాడు డిమిల జిల్లాలోని ఒక గ్రామాన్ని ఇద్దరు బ్రాహ్మణ సోదరులకు అది ఇస్తుంది. జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ ఆ గ్రహణాన్ని 632 జూలై 7గా నిర్ణయించారు. మొత్తం తూర్పు చాళుక్య కాలక్రమానికి ఇదే స్థిర బిందువు. ఎ. సి. బర్నెల్ 622ను, జేమ్స్ బర్జెస్ 628ను ఇష్టపడ్డారు. ఆ తర్వాత రేకులు పోయాయి.

మొదటి జయసింహుని పెదవేగి తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 632–663

రెండవ తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి జయసింహ సర్వసిద్ధి తేదీ లేని సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. వేంగి పాత రాజధాని పెద్ద-వేగి దగ్గర నేలకు రెండు మూడు అడుగుల లోతులో అది దొరికింది. రేపల్లె తాలూకాలోని కోమలిగా గుర్తించిన కొంబరు గ్రామాన్ని అది కుక్కనూరుకు చెందిన ఒక బ్రాహ్మణుడికి ఇస్తుంది. సూర్యుడికి ప్రార్థనతో మొదలయ్యే ఆ వంశపు ఏకైక దానపత్రం ఇదే. అది స్థాపకుడిని విష్ణువర్మ అని పిలుస్తుంది. 1917–18లో దాన్ని నమోదు చేశారు. 1928లో వి. రంగాచార్య దాన్ని సంపాదకత్వం చేశారు.

మొదటి జయసింహుని నిడుపర్రు తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 633–663

రెండవ తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి జయసింహ సర్వసిద్ధి ఆసనపురం నుంచి జారీ చేసిన సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. గండేరు రాజ నివాసం దగ్గరి నిడుపర్రు గ్రామాన్ని అది బ్రాహ్మణుడు కటిశర్మకు ఇస్తుంది. ఆయన తాత ఆసనపుర ఘటిక (విద్యాలయం)కు చెందినవాడు. 1916–17లో దాన్ని పరిశీలించారు. 1926లో ఇ. హుల్ష్ దాన్ని సంపాదకత్వం చేశారు. గండేరును కంతేరుగా, నిడుపర్రును నిడమర్రుగా గుర్తించారు. రెండూ గుంటూరు తాలూకాలో ఉన్నాయి.

రెండవ పులకేశి ఐహొళె శాసనం

క్రీ.శ. 634

జైన కవి రవికీర్తి రాసిన 37 శ్లోకాల సంస్కృత కావ్యం. ఇది 634–35లో కర్ణాటకలోని ఐహొళెలోని మేగుటి ఆలయంపై చెక్కబడింది. చాళుక్య రాజు రెండవ పులకేశి విజయాలకు, అతని తూర్పు దండయాత్రతో సహా, ఇదే ముఖ్య కథనం. ఆ దండయాత్రలో అతను కళింగులను, కోసలులను అణచి, పిష్టపురం (పిఠాపురం) ను తీసుకుని, 'కునాల జలాన్ని' ధ్వంసం చేశాడు. కీల్‌హార్న్ దానిని కొల్లేరు సరస్సుగా గుర్తించారు. కాంచీపురం ముందు అతను పల్లవ రాజును కూడా ఓడించాడు.

మొదటి జయసింహుని పులిబుమ్ర (పొలమూరు) తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 637

రెండవ తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి జయసింహుడి సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. గుద్దవాడి జిల్లాలోని పులిబుమ్ర (పొలమూరు) గ్రామాన్ని అది రుద్రశర్మకు ఇస్తుంది. ఆయన తండ్రి అదే గ్రామాన్ని విష్ణుకుండిన రాజు మాధవవర్మ నుంచి పొందాడు. 1914లో దాన్ని గుర్తించారు. 1928లో వి. రంగాచార్య దాన్ని సంపాదకత్వం చేశారు. 4వ, 5వ, 15వ పాలనా సంవత్సరంగా చదివిన సంఖ్యా చిహ్నాలతో దాని తేదీ ఉంది. జయసింహుడి పాలనా కాలం గురించి సుదీర్ఘ వాదనకు అది ఆజ్యం పోసింది.

మొదటి జయసింహుని గుడివాడ తామ్ర శాసనాలు (మూడు)

సుమారు క్రీ.శ. 659

రెండవ తూర్పు చాళుక్య రాజు పృథివీ-జయసింహ-వల్లభ మొదటివాని మూడు సంస్కృత తామ్ర దానపత్రాలు. విశాఖపట్నం జిల్లాలోని పాత సర్వసిద్ధి తాలూకాలోని గుడివాడలో ఒక భూస్వామి కుటుంబం వాటిని ఉంచింది. 1960లో ఎం. సోమశేఖర శర్మ వాటిని సంపాదకత్వం వహించారు. అన్నీ ప్లక్కి జిల్లాలోని గుడివాడ (కులివాటక లేదా కుడివాడ) వద్ద లేదా దాని దగ్గరి భూమికి సంబంధించినవి. రాజు 18వ సంవత్సరపు మొదటిదానికి ఋతువులు, పక్షాల ద్వారా తేదీ ఉంది. సంపాదకుడు దానిని 659 ఫిబ్రవరి 12గా లెక్కించారు. పత్రిక సంపాదకుడు ఆయన నిర్ణయాలను సందేహించి, మూడవ దానపత్రాన్ని తర్వాతి ప్రతిగా, బహుశా నకిలీగా భావించారు.

మొదటి విక్రమాదిత్యుని అముదాలపాడు శాసనం

క్రీ.శ. 660

అలంపురం తాలూకాలోని (ఇప్పుడు తెలంగాణలో) అముదాలపాడు నుండి వచ్చిన, చాళుక్య రాజు మొదటి విక్రమాదిత్యుని ఐదవ సంవత్సరపు సంస్కృత తామ్ర దానపత్రం. డి. సి. సర్కార్ దానిని 660 ఏప్రిల్ 30 నాటిదిగా చెప్పారు. రాజు శైవ మతంలో దీక్ష తీసుకున్నప్పుడు రాజు గురువు సుదర్శనాచార్యునికి ఒక గ్రామాన్ని దానం చేసినట్లు అది నమోదు చేస్తుంది. దాని అక్షరాలు తొలి తెలుగు-కన్నడ లిపి. ఎపిగ్రాఫియా తెలంగాణికా (2023) సంపాదకులు దానిని తెలంగాణలో తొలి తెలుగు శాసనం అని పిలుస్తారు.

మొదటి విక్రమాదిత్యుని తలమంచి శాసనం

క్రీ.శ. 660

చాళుక్య రాజు మొదటి విక్రమాదిత్యుడి ఆరవ సంవత్సరం నాటి సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. నెల్లూరు తాలూకాలోని తలమంచి వద్ద ఒక దుక్కి దున్నేవాడు దాన్ని కనుగొన్నాడు. ఇప్పుడు అది మద్రాసు మ్యూజియంలో ఉంది. అది ఎలసట్టి గ్రామాన్ని రాజు సొంత గురువు శ్రీమేఘాచార్యుడికి ఇస్తుంది. ఎఫ్. కీల్‌హార్న్ దాని సూర్యగ్రహణాన్ని 660 జూలై 13 నాటిదిగా నిర్ణయించారు. విక్రమాదిత్యుడి సింహాసనారోహణను 654 సెప్టెంబరు, 655 జూలై మధ్య నిర్ణయించడానికి ఆయన దాన్ని ఉపయోగించారు.

సర్వలోకాశ్రయుని (మంగి యువరాజు) చెందలూరు తామ్ర శాసనం

క్రీ.శ. 673

తర్వాతి దానపత్రాల్లో మంగి యువరాజు అయిన తూర్పు చాళుక్య రాజు సర్వలోకాశ్రయ విజయసిద్ధి ఐదు సంస్కృత రాగి రేకులు. పాత ఒంగోలు తాలూకాలోని చెందలూరులో అదే గ్రామపు పల్లవ దానపత్రంతో కలిపి వాటిని తవ్వి తీశారు. వాటికి అతని పాలనలో రెండవ సంవత్సరంలో ఒక చంద్రగ్రహణం నాటి తేదీ ఉంది. ఎఫ్. కీల్‌హార్న్ దానిని 673 మే 6గా నిర్ణయించారు. కమ్మ-రాష్ట్రంలోని చెందరూర గ్రామాన్ని అవి ఆరుగురు బ్రాహ్మణులకు ఇస్తాయి. 1906లో ఇ. హుల్ష్ వాటిని సంపాదకత్వం వహించారు.

మొదటి విక్రమాదిత్యుని గద్వాల శాసనం

క్రీ.శ. 674

674 ఏప్రిల్ 25 నాటి, చాళుక్య రాజు మొదటి విక్రమాదిత్యుని 20వ సంవత్సరపు సంస్కృత తామ్ర దానపత్రం. అది గద్వాలలో (అప్పట్లో హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో, ఇప్పుడు తెలంగాణలో) ఉంచబడింది. అక్కడి పొలాల్లో దొరికిందని చెబుతారు. కావేరి దక్షిణ ఒడ్డున ఉరగపురం వద్ద ఒక శిబిరం నుండి ఇచ్చిన ఈ దానపత్రం విక్రమాదిత్యుడు ఓడించిన ముగ్గురు పల్లవ రాజుల పేర్లు చెబుతుంది. దానిలో ధాన్యం కొలతలకు సంబంధించిన రెండు తెలుగు పదాలను ఇ. హుల్ష్ గుర్తించారు.

గుణార్ణవుని కుమారుడు దేవేంద్రవర్మ శ్రీకాకుళం తామ్రశాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 681

కళింగనగరం నుండి ఇచ్చిన, గాంగ లెక్కలో 183వ సంవత్సరపు తేదీ ఉన్న, గుణార్ణవుని కుమారుడు గాంగ రాజు దేవేంద్రవర్మ తామ్ర దానపత్రం. శ్రీకాకుళం (అప్పుడు చికాకోల్) లో కలిసి తవ్వి తీసిన ఆరు రేకుల సమూహాల్లో ఇది ఒకటి. అది కళింగనగరంలో నివసిస్తున్న ఆరుగురు బ్రాహ్మణ సోదరులకు పొప్పంగిక గ్రామాన్ని అగ్రహారంగా (బ్రాహ్మణ గ్రామంగా) ఇస్తుంది. పాత సంఖ్యా చిహ్నాల పక్కన దశాంశ సున్నా తొలి వాడకాన్ని అది చూపిస్తుంది.

మొదటి పరమేశ్వరవర్మ వున్న గురవాయపాలెం శాసనం

క్రీ.శ. 687

పల్లవ రాజు మొదటి పరమేశ్వరవర్మ తన 19వ సంవత్సరంలో కాంచీపురం నుంచి జారీ చేసిన సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. అది పూమి-రాష్ట్రంలో ముసున నది దక్షిణ ఒడ్డున ఉన్న కుబునూరు గ్రామాన్ని బ్రాహ్మణుడు దేవశర్మకు ఇస్తుంది. నెల్లూరు పొదిలి తాలూకాలోని వున్న గురవాయపాలెం వద్ద పి. శేషాద్రి శాస్త్రికి రేకులను చూపించారు. డి. సి. సర్కార్, శేషాద్రి శాస్త్రి ఫోటోల నుంచి వాటిని సంపాదకత్వం వహించారు. దానపత్రం తేదీ 687 డిసెంబరు 22. ఈ రాజుకు సరిచూడగలిగిన మొదటి తేదీని అది ఇచ్చింది.

రెండవ జయసింహుని పెనుకపర్రు తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 696–709

తనను తాను సకలలోకాశ్రయ జయసింహ-వల్లభుడిగా పిలుచుకున్న తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ జయసింహుడి (సుమారు 696–709 పాలన) సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. కర్మరాష్ట్ర జిల్లాలోని పెనుకపర్రు గ్రామంలోని ఒక పొలాన్ని అది వంగిపర్రుకు చెందిన ఒక బ్రాహ్మణుడికి ఇస్తుంది. ఈ రాజు తెలిసిన ఏకైక దానపత్రం ఇదే. 1923–24లో దాన్ని పరిశీలించారు. మద్రాసు మ్యూజియం దాన్ని కొన్నది. 1926లో ఇ. హుల్ష్ దాన్ని సంపాదకత్వం చేశారు. మొదటి జయసింహుడి లాగే ఆయనకు కూడా సర్వసిద్ధి అనే బిరుదు ఉండేదని దాని ముద్ర చూపిస్తుంది.

మూడవ విష్ణువర్ధనుని ఈపూరు తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 709–746

తూర్పు చాళుక్య రాజు మూడవ విష్ణువర్ధనుని (సుమారు 709–746 పాలన) 23వ సంవత్సరపు సంస్కృత తామ్ర దానపత్రం. పిఠాపురం దగ్గరి ప్లోల్నాండు జిల్లాలోని జలయూరులో ఒక పొలం, పూలతోటతో ఒక ఇంటి స్థలం దానాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. మఘిందువరాజు కుమార్తె పృథివీపోతి ఆ దానం చేసింది. తెనాలి తాలూకాలోని ఈపూరులో రెండు విష్ణుకుండిన దానపత్రాలతో కలిపి ఆ రేకులు ఉంచబడ్డాయి. 1926లో ఇ. హుల్ష్ వాటిని సంపాదకత్వం వహించారు. ఆయన ఆ స్త్రీని ఒక రాణిగా, ఆమె తండ్రిని పల్లవ రాజు మూడవ మహేంద్రవర్మగా భావించారు.

రెండవ నరసింహవర్మ రేయూరు శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 711

పల్లవ రాజు రెండవ నరసింహవర్మ 12వ పాలనా సంవత్సరంలో, వైశాఖ చంద్రగ్రహణం నాడు కాంచీపురం నుంచి జారీ చేసిన సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. మేల్-ముండరాష్ట్రంలోని రేయూరు గ్రామాన్ని అది కురవశ్రీకి చెందిన బ్రాహ్మణుడు కుమారమందశర్మకు ఇస్తుంది. దాన్ని కాళహస్తి రాజా దస్తావేజుల భాండాగారంలో ఉంచారు. పి. బి. దేశాయ్ దాన్ని సంపాదకత్వం చేశారు. ఈ రాజు తేదీ ఉన్న ఏకైక శాసనం ఇదే. దేశాయ్ ఆ గ్రామాన్ని నెల్లూరు ఆత్మకూరు తాలూకాలోని రేవూరులో ఉంచారు.

సత్యాదిత్యుని మాలెపాడు శిలాశాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 725

కడప జిల్లాలోని మాలెపాడు నుండి వచ్చిన చిన్న తెలుగు శిలా రికార్డు. సిద్ధి వేయి, రేనాండు ఏడు వేల పాలకుడు, రేనాటి చోళ రాకుమారుడు సత్యాదిత్యుడు చిరుంబూరు (చిలమకూరు) వద్ద చేసిన భూదానాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. జిల్లాలోని తొలి తెలుగు రికార్డులకు నమూనాగా 1912లో అది ప్రచురించబడింది. అది కింది నుండి పైకి రాయబడింది. దాని ఇద్దరు సంపాదకులు దానిలోని వంశవృక్షాన్ని వేర్వేరుగా చదివారు.

పుణ్యకుమారుని దొమ్మర నంద్యాల తామ్రశాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 750

జమ్మలమడుగు తాలూకాలోని దొమ్మర-నంద్యాల వద్ద మూసిన కుండలో దొరికిన, సింహ ముద్ర ఉన్న మూడు సంస్కృత రాగి రేకులు. 1956లో వాటిని సంపాదకత్వం వహించారు. రేనాటి చోళ రాజు పుణ్యకుమారుడు తన పదవ సంవత్సరంలో ఐదుగురు బ్రాహ్మణులకు చేసిన దానాన్ని అవి నమోదు చేస్తాయి. అవి మాలెపాడు రేకుల వంశవృక్షాన్ని పునరావృతం చేసి, వాటిని రాసినవాని పేరును సరిచేస్తాయి. దక్షిణ భారతదేశంలో లకుటపాణిగా శివుని గురించిన తొలి శాసన ప్రస్తావన వాటిలో ఉందని వాటి సంపాదకుడు చెప్పారు. ఆయన వాటిని 8వ శతాబ్దం మధ్య నాటివిగా చెప్పారు.

యువరాజు రెండవ గోవిందుని ఆలాస్ శాసనం

క్రీ.శ. 770

770 నాటి సంస్కృత తామ్ర దానపత్రం. రాష్ట్రకూట రాజు మొదటి కృష్ణుని పాలనలో అతని కుమారుడు, యువరాజు రెండవ గోవిందుడు దానిని ఇచ్చాడు. సైన్యం వేంగి దేశంపై దండెత్తి దాని రాజును అణచిన తర్వాత, 'కృష్ణవేణ, మూసీ సంగమం వద్ద' ఉన్న శిబిరం నుండి అతను దానిని ఇచ్చాడు. అది కురుంద్వాడ్ సంస్థానంలోని (ఇప్పుడు మహారాష్ట్ర) ఆలాస్‌లో దొరికింది. 1901లో డి. ఆర్. భండార్కర్ దానిని ప్రచురించారు. రాష్ట్రకూటులకు, తూర్పు చాళుక్యులకు మధ్య యుద్ధం గురించిన తొలి రికార్డు ఇదే. జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ ఆ రేకులను తర్వాతి ప్రతిగా భావించారు. అయితే అది బహుశా నిజమైన మూల రికార్డు ఆధారంగా చేసినది అని ఆయన భావించారు.

విజయాదిత్య చోళుని చామలూరు శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 770

జమ్మలమడుగు ప్రాంతంలోని చామలూరు వద్ద ఉన్న విరిగిన తెలుగు శిలాశాసనం. దానికి పృథివీవల్లభ విజయాదిత్య చోళుని 22వ సంవత్సరపు తేదీ ఉంది. అప్పుడు అతని కింద ఒక బాణ రాజు పంబులిగ్గిని పాలిస్తున్నాడు. దాని పోయిన పంక్తులను కాలిన్ మెకంజీ సహాయకులు చేసిన చేతి ప్రతి (చేతితో గీసిన నకలు) నుండి పునరుద్ధరించారు. దాని సంపాదకులు రాజును సుమారు 750లో ఉంచారు. రేనాటి చోళులు చాళుక్య అధిపత్యాన్ని తిరస్కరించి బాణులను లొంగదీసుకున్నారనడానికి సాక్ష్యంగా వారు ఆ రికార్డును చదివారు.

బీరగ్రహుని కురువగట్టు శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 793–814

పాత మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలో కురువగట్టు దగ్గర చౌడాంబ దేవత విగ్రహం ముందు ఒక రాతిపై చెక్కిన, ఒక సంస్కృత శ్లోకం, ఒక కన్నడ గద్య భాగంతో ఉన్న తేదీ లేని చిన్న శాసనం. అది చాళుక్య కుటుంబానికి చెందిన వినయాదిత్యుని కుమారుడు బీరగ్రహుని, రాష్ట్రకూట కుటుంబానికి చెందిన కలివల్లభుని కుమారుడు గోవింద-వల్లభునికి స్నేహితునిగా పొగుడుతుంది. ఎన్. వెంకటరమణయ్య ఈ ఇద్దరినీ రాష్ట్రకూట రాజులు మూడవ గోవిందుడు, ధ్రువునిగా గుర్తించారు. ఆయన ఆ శాసనాన్ని వేములవాడ చాళుక్యుల తొలి రికార్డుగా భావించారు.

రెండవ విజయాదిత్యుని ఏడేరు తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 799–843

తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ విజయాదిత్య నరేంద్రమృగరాజు (సుమారు 799–843 పాలన) తేదీ లేని మూడు సంస్కృత రాగి రేకులు. సుమారు 1873లో కిస్ట్నా జిల్లా నూజివీడు జమీందారీలోని ఏడేరులో అవి దొరికాయి. సూర్యగ్రహణం నాడు వంద్రుపితేయు గ్రామంలో ఒక పొలాన్ని, ఇంటి స్థలాన్ని ఒక బ్రాహ్మణునికి దానం చేసినట్లు అవి నమోదు చేస్తాయి. 1899లో ఎఫ్. కీల్‌హార్న్ వాటిని మళ్లీ సంపాదకత్వం వహించారు. తర్వాత జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ అవి నిజమైనవా అని సందేహించారు.

అనంతవర్మ అలమండ తామ్రశాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 802

విశాఖపట్నం (ఇప్పుడు విజయనగరం) జిల్లాలోని అలమండ దగ్గర దొరికిన, రాజేంద్రవర్మ కుమారుడైన గాంగ రాజు అనంతవర్మ తామ్ర దానపత్రం. ఒక చెరువు ప్రతిష్ఠ సమయంలో సూర్యగ్రహణం నాడు కళింగనగరం నుండి అది ఇవ్వబడింది. అది మెదెలక గ్రామాన్ని ఒక బ్రాహ్మణునికి ఇస్తుంది. దానికి గాంగేయ వంశపు పాలనలో 304వ సంవత్సరపు తేదీ ఉంది. గాంగ శకానికి అత్యంత స్పష్టమైన ప్రస్తావనల్లో ఇది ఒకటి.

మూడవ గోవిందుని రాధన్‌పూర్ శాసనం

క్రీ.శ. 808

గుజరాత్‌లోని రాధన్‌పూర్ సంస్థానంలో భద్రపరిచిన, రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ గోవిందుడి సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. దాని తేదీ ఒక సూర్యగ్రహణం. ఎఫ్. కీల్‌హార్న్ దాన్ని 808 జూలై 27కు సమానం చేశారు. దాని శ్లోకాలు రాజు దండయాత్రలను వర్ణిస్తాయి. గోవిందుడి ఆజ్ఞ మేరకు వేంగి ప్రభువు వచ్చి, సేవకుడిలా ఆయన కోసం ఒక ప్రాకారం కట్టాడని అవి చెబుతాయి. జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ ఈ వేంగి ప్రభువును తూర్పు చాళుక్య రెండవ విజయాదిత్యుడిగా గుర్తించారు. ఆ చోటు మాన్యఖేట (మళఖేడ్) అని ఫ్లీట్ భావించారు, కానీ కీల్‌హార్న్ దాన్ని తుంగభద్ర వద్ద రాజు శిబిరానికి ప్రాకారంగా అనువదించారు.

అద్దంకి శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 844

అద్దంకి నుండి వచ్చిన 9వ శతాబ్దం మధ్య కాలపు దెబ్బతిన్న శిలాశాసనం. తరువోజ ఛందస్సులో ఉన్న దాని ప్రారంభ తెలుగు పద్యం తూర్పు చాళుక్య రాజు మూడవ గుణగ విజయాదిత్యుని సైన్యాధిపతి పండరంగని పొగుడుతుంది.

గుణగ విజయాదిత్యుని మచిలీపట్నం (?) తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 844–888

తూర్పు చాళుక్య రాజు గుణగ మూడవ విజయాదిత్యుడి (సుమారు 844–888 పాలన) తేదీ లేని సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. అది సర్ వాల్టర్ ఎలియట్ తీసిన ముద్రల నుంచి మాత్రమే తెలుసు. బహుశా 1846లో మసూలీపటం కలెక్టర్ నుంచి దాన్ని పొందారు. మంగి అనే శత్రువు చంపబడిన యుద్ధంలో సలహా ఇచ్చినందుకు, అని కనిపిస్తుంది, రాజు గుద్రవార జిల్లాలోని ఒక గ్రామాన్ని ఒక బ్రాహ్మణుడికి ఇస్తాడు. అద్దంకి శాసనం పొగిడిన సేనాని పండరంగడు ఆ దానాన్ని అందజేశాడు.

మొదటి చాళుక్య భీముని బెజవాడ తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 888

తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్య భీముని (సుమారు 888–918 పాలన) ఐదు సంస్కృత రాగి రేకులు. 1897 జూన్ 25న బెజవాడ (విజయవాడ) లోని క్వారీ ఆవరణలో రాతిలో తొలిచిన గదిలో అవి దొరికాయి. అతని పట్టాభిషేకం సమయంలో ఇచ్చిన ఈ రేకులు కుకిపర్రు గ్రామాన్ని ఒక వేద పండితునికి ఇస్తాయి. ఈ రాజు గురించి దొరికిన మొదటి రికార్డు అవే. ప్రతి పాలనా కాలంతో తూర్పు చాళుక్య రాజుల పూర్తి వంశాన్ని ఇచ్చే, అప్పటికి తెలిసిన తొలి రికార్డు కూడా అవే.

యుద్ధమల్లుని బెజవాడ స్తంభ శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 890–950

బెజవాడ (విజయవాడ) లోని మల్లేశ్వర ఆలయంలో ఒక రాతి స్తంభంపై ఉన్న తెలుగు పద్య శాసనం. యుద్ధమల్లుడు అనే చాళుక్య రాజు కుమారస్వామి (కార్తికేయుని) కోసం ఒక ఆలయాన్ని, ఒక మఠాన్ని కట్టించాడని అది నమోదు చేస్తుంది. తర్వాత ఒక యుద్ధమల్లుడు తన తాత మల్లపరాజు కట్టించిన ఆలయానికి ముందు గోపురాన్ని జోడించాడని కూడా అది నమోదు చేస్తుంది. దాని సంపాదకుడు జె. రామయ్య పంతులు (1920) దానిని సుమారు 890–930 నాటిదిగా చెప్పి, అప్పటికి తెలిసిన తొలి తెలుగు కవిత్వంగా పిలిచారు. దాని తేదీ, అది ఒక రికార్డా రెండు రికార్డులా అనేది, దాని నాల్గవ పద్యపు అర్థం వివాదంలో ఉన్నాయి.

బాణ రాజు రెండవ విక్రమాదిత్యుని గుడిమల్లం శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 910

కాళహస్తి జమీందారీలోని గుడిమల్లంలో దొరికి, మద్రాసు ప్రభుత్వ మ్యూజియం కోసం సంపాదించిన, నంది ముద్ర ఉన్న ఐదు రాగి రేకులు. సంస్కృత పద్య, గద్యాల్లో, చిన్న తమిళ అనుబంధంతో ఉన్న ఇవి, విజయాదిత్య ప్రభుమేరు కుమారుడు బాణ రాకుమారుడు విక్రమాదిత్యుడు విప్రపీఠ (గుడిమల్లం) గ్రామాన్ని దాని బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చిన పాత దానాన్ని ధృవీకరించాడని నమోదు చేస్తాయి. 1924లో ఇ. హుల్ష్ ప్రచురించిన ఇవి బాణుల పూర్తి వంశవృక్షాన్ని ఇచ్చి, వారి మిత్రుడు 'కృష్ణ-రాజు' రాష్ట్రకూట మూడవ కృష్ణుడు అని చూపించాయి.

మొదటి అమ్మరాజు చేవూరు తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 918–925

తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి అమ్మరాజు (సుమారు 918–925 పాలన) తేదీ లేని మూడు రాగి రేకులు. సుమారు 1928లో కిస్ట్నా జిల్లా కైకలూరు తాలూకాలోని చేవూరులో ఒక శిథిల మట్టి ఇంట్లో వాటిని తవ్వి తీశారు. బి. సిహెచ్. ఛాబ్రా వాటిని సంపాదకత్వం వహించారు. శిశువు రాకుమారుడు విజయాదిత్యుని (బేత-ఐదవ విజయాదిత్యుని) అన్నప్రాశన వేడుక సమయంలో అవి ఇవ్వబడ్డాయి. ఎనిమిది బంగారు గద్యాణాల నిర్ణీత కప్పానికి యోధుడు వేమరాజును ఉమికిలి గ్రామానికి పెద్దగా అవి చేస్తాయి. వాటి సరిహద్దులు తెలుగులో ఉన్నాయి.

మొదటి అమ్మరాజు ఏడేరు తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 918–925

రాజమహేంద్ర అనే బిరుదు ఉన్న తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి అమ్మరాజు విష్ణువర్ధనుని (సుమారు 918–925 పాలన) చక్కగా చెక్కిన ఐదు సంస్కృత రాగి రేకులు. 1871 చివర్లో కిస్ట్నా జిల్లాలోని ఆగిరిపల్లి దగ్గరి ఏడేరులో ఒక పొలంలో పాతిపెట్టి అవి దొరికాయి. మొదటి అమ్మరాజు పన్నెండు కుగ్రామాలతో గొంటూరు గ్రామాన్ని తన సైనిక అధికారి భండనాదిత్యుడు అలియాస్ కుంతాదిత్యునికి ఇస్తాడు. అతని పూర్వీకుల గురించిన శ్లోకాలు రెండవ విజయాదిత్యుని 108 యుద్ధాలు, 108 శివాలయాలు, మూడవ విజయాదిత్యుని యుద్ధాలు, మొదటి చాళుక్య భీముడు రాష్ట్రకూటుల నుండి వేంగిని తిరిగి గెలుచుకోవడం గురించి చెబుతాయి.

రెండవ అరికేసరి వేములవాడ శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 930–955

వేములవాడలోని భీమేశ్వర (పాత బద్దెగేశ్వర) ఆలయ గర్భగుడి పక్కన ఒక రాతి స్తంభం నాలుగు ముఖాలపై, కన్నడ బిరుదులతో ఉన్న పొడవైన సంస్కృత శాసనం. అది వినయాదిత్య-యుద్ధమల్లుడి నుంచి రెండవ అరికేసరి వరకు వేములవాడ చాళుక్యుల వంశాన్ని వివరిస్తుంది. రెండవ నరసింహుడి ఉత్తర విజయాలను, గోవిందరాజు తనపైకి పంపిన సైన్యాన్ని రెండవ అరికేసరి ఓడించడాన్ని అది వర్ణిస్తుంది. దాని సంపాదకుడు ఎన్. వెంకటరమణయ్య గోవిందరాజును రాష్ట్రకూట నాలుగవ గోవిందుడిగా భావించారు, ఈ ఓటమి ఆయన గతిని నిర్ణయించిందని అనుకున్నారు. తన రాజధాని లేంబులవాటకంలోని ఒక సూర్య దేవాలయంలో అన్నదాన గృహం కోసం అరికేసరి చేసిన భూదానాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. దానికి తేదీ లేదు. అరికేసరి సుమారు 930–955లో పాలించాడు.

నాల్గవ గోవిందుని సాంగ్లీ శాసనం

క్రీ.శ. 933

రాష్ట్రకూట రాజు నాల్గవ గోవిందుడు తన రాజధాని మాన్యఖేటలో జారీ చేసిన, 933 ఆగస్టు 8 నాటి సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. 19వ శతాబ్దంలో రేకులను భద్రపరిచిన చోటు పేరు దానికి పెట్టారు. మొదటి అమోఘవర్షుడు వింగవల్లి వద్ద చాళుక్యులను ఓడించాడని దాని వంశ చరిత్ర చెబుతుంది. వేంగితో యుద్ధంలో రాష్ట్రకూట శాసనాలు పేర్కొనే కొద్ది యుద్ధాలలో ఇది ఒకటి. 1883లో జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ రేకుల ఫోటో-శిలాముద్రణలతో దాన్ని సంపాదకత్వం చేశారు.

రెండవ చాళుక్య భీముని దిగ్గుబర్రు తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 934–945

తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ చాళుక్య భీముని (సుమారు 934–945 పాలన) తేదీ లేని ఐదు సంస్కృత రాగి రేకులు. సర్ వాల్టర్ ఎలియట్ వాటిని 'పగనవరం' నుండి పొందారు. అవి ఇప్పుడు బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో ఉన్నాయి. 1884లో జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ వాటిని సంపాదకత్వం వహించారు. పగునవర జిల్లాలోని దిగ్గుబర్రు గ్రామాన్ని అవి వేద పండితుడు విద్దమయ్యకు ఇస్తాయి. 925 తర్వాతి అంతర్యుద్ధం గురించిన వాటి పద్య కథనం ఎనిమిది నెలల రాజు మూడవ భీముని పేరు చెప్పే, ఫ్లీట్‌కు తెలిసిన ఏకైక రికార్డు.

రెండవ అమ్మరాజు గుండుగొలను తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 945–970

తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు (945లో పట్టాభిషేకం) మూడు సంస్కృత రాగి రేకులు. అవి ఒకప్పుడు సర్ వాల్టర్ ఎలియట్‌వి, ఇప్పుడు బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో ఉన్నాయి. అవి ఎక్కడ దొరికాయో తెలియదు. రాజు మామగారు, అత్తగారు కాముడు, నయమాంబల అభ్యర్థన మేరకు అవి వేంగి జిల్లాలోని గుండుగొలను గ్రామం వద్ద ఒక పొలాన్ని ఒక బ్రాహ్మణునికి ఇస్తాయి. 1884లో జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ వాటిని సంపాదకత్వం వహించారు. రాజుల జాబితా నుండి రెండవ యుద్ధమల్లుని వదిలేయడం, బాల రాజు ఐదవ విజయాదిత్యుని తాలుడు చెరసాలలో పెట్టాడని చెప్పడం ఈ దానపత్రపు గుర్తించదగిన అంశాలు.

రెండవ అమ్మరాజు కలుచుంబర్రు శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 945–970

ఆరవ విజయాదిత్యుడు అని కూడా పిలిచే తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు (945లో పట్టాభిషేకం, 25 సంవత్సరాల పాలన) ఐదు సంస్కృత తామ్ర రేకులు. ముగింపు భాగం తెలుగులో ఉంది. పట్టవర్ధిక కుటుంబానికి చెందిన, జైన గురువు అర్హనంది గృహస్థ శిష్యురాలు అయిన చామేకాంబ కోరిక మేరకు, రాజు అత్తిలినాండు జిల్లాలోని కలుచుంబర్రు గ్రామాన్ని అర్హనందికి ఇస్తాడు. సర్వలోకాశ్రయ-జినభవనం అనే జైన ఆలయపు భోజనశాల మరమ్మతుల కోసం ఆ దానం. ఆ రేకులు సర్ వాల్టర్ ఎలియట్‌వి. అవి బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో ఉన్నాయి. అవి ఎక్కడ దొరికాయో తెలియదు.

జినవల్లభుని కురిక్యాల శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 945

కరీంనగర్ జిల్లాలో గంగాధర దగ్గరి కురిక్యాలలోని బొమ్మల గుట్ట అనే కొండపై సుమారు 945 నాటి శిలాశాసనం. కన్నడ కవి పంప తమ్ముడు జినవల్లభుడు దానిని వేయించాడు. సంస్కృతం, కన్నడం, తెలుగులో రాసిన అది జినవల్లభుడు చేయించిన జైన విగ్రహాలు, ఒక ఆలయం, ఒక చెరువు, ఒక తోటను నమోదు చేస్తుంది. అది వేంగి దేశంలో పంప కుటుంబాన్ని, స్వస్థలాన్ని ఇస్తుంది. పంప విక్రమార్జునవిజయం కోసం చాళుక్య రాజు రెండవ అరికేసరి అతనికి ధర్మవుర గ్రామాన్ని ఇచ్చాడని ధ్రువీకరిస్తుంది. కంద ఛందస్సులోని దాని మూడు తెలుగు పద్యాలు తొలి తెలుగు పద్యాల్లో ఉన్నాయి.

రెండవ అమ్మరాజు మలియపూండి తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 945–970

ఒంగోలు దగ్గరి మదనూరులోని రామలింగేశ్వర ఆలయంలో దొరికిన, తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు (945లో పట్టాభిషేకం) ఐదు సంస్కృత తామ్ర రేకులు. ఉత్తరాయణ సంక్రాంతి నాడు రాజు అద్దంకి దేశంలో ధర్మవరం దగ్గరి మలియపూండి అనే చిన్న గ్రామాన్ని కటకాభరణం అనే జైన ఆలయానికి ఇస్తాడు. ఆ ఆలయాన్ని దుర్గరాజు స్థాపించాడు. అతను గుణగ మూడవ విజయాదిత్యుని సేనాని పండరంగుని మునిమనవడు. ఆ దానపత్రం మొదట Nellore District Inscriptions (1905) లో ప్రచురించబడింది. 1908లో ఇ. హుల్ష్ దానిని మళ్లీ సంపాదకత్వం వహించారు. అది కటక-రాజ బిరుదును వివరిస్తుంది. కిరణపురాన్ని కాల్చినవాడు పండరంగుడు అని చెబుతుంది.

రెండవ అమ్మరాజు మచిలీపట్నం తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 945–970

మచిలీపట్నంలోని కిస్ట్నా జిల్లా కోర్టు రికార్డు గదిలో దొరికిన, తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు (945లో పట్టాభిషేకం) తేదీ లేని సంస్కృత తామ్ర శాసనం. ఇద్దరు సామంత సోదరులు విజయవాటిక (విజయవాడ) లో కట్టించిన రెండు జైన ఆలయాలకు అది వెలనాడులోని పెద్ద-గలిదిపర్రు గ్రామాన్ని ఇస్తుంది. 1938లో బి. వి. కృష్ణారావు దానిని సంపాదకత్వం వహించారు. అది ఒక జైన నాయక కుటుంబాన్ని, వారి గురువును పేర్కొంటుంది. వంశానికి జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ ఇచ్చిన కాలక్రమంలోని కొన్ని భాగాలకు వ్యతిరేకంగా వాదించడానికి దాని సంపాదకుడు దానిని వాడారు.

రెండవ అమ్మరాజు పడంకలూరు తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 945–970

పూర్వం సర్ వాల్టర్ ఎలియట్ సేకరణలో ఉన్న, తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు విజయాదిత్యుడి ఐదు సంస్కృత రాగి రేకులు. పెన్నతవాడి జిల్లాలోని పడంకలూరు గ్రామాన్ని అవి చంద్రగ్రహణం రోజు ఒక బ్రాహ్మణ యాత్రికుడికి ఇస్తాయి. 1878లో జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ వాటిని సంపాదకత్వం చేశారు. రెండవ అమ్మరాజు పట్టాభిషేకాన్ని శక 867 (945 డిసెంబరు) నాటిదిగా నిర్ణయించే దానపత్రం ఇదే. అవి ఎక్కడ దొరికాయో నమోదు కాలేదు.

రెండవ అమ్మరాజు వండ్రం తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 945–970

భీమవరం తాలూకాలోని వండ్రం వద్ద ఒక పెరట్లో దొరికిన, తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు (945లో పట్టాభిషిక్తుడు) అరిగిపోయిన ఐదు సంస్కృత రాగి రేకులు. 1908లో ఇ. హుల్ష్ వాటిని సంపాదకత్వం వహించారు. ద్రాక్షారామంలో ఒక శివ గుడిని స్థాపించిన మంత్రి కుప్పనయ్యకు అవి తండేరు లేదా బేటిపూండి అనే గ్రామాన్ని అగ్రహారంగా (బ్రాహ్మణ గ్రామంగా) ఇస్తాయి. వాటి ప్రారంభం ఎలవర్రు దానపత్రాన్ని దాదాపు మాట మాటకూ పునరావృతం చేస్తుంది. ఒక రేకును అదే రాజు మరో దానపత్రంపై చెక్కారు.

రెండవ అమ్మరాజు వేములూరిపాడు తామ్ర శాసనం

క్రీ.శ. 945–970

తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు (945–970) తేదీ లేని ఐదు సంస్కృత రాగి రేకులు. 1910లో గుంటూరు జిల్లా ఫిరంగిపురం దగ్గరి వేములూరిపాడు నివాసి ఒకరి నుంచి మద్రాసు మ్యూజియం వాటిని పొందింది. గుణగ మూడవ విజయాదిత్యుడి సేనాని పాండరంగుడి మునిమనవడు దుర్గరాజు కోరిక మేరకు, రాజు కర్మ-రాష్ట్ర జిల్లాలోని రెండు పొలాలను దుర్గరాజు మంత్రి ముసియకు అగ్రహారంగా (బ్రాహ్మణ గ్రామంగా) ఇస్తాడు. 1926లో వాటిని సంపాదకత్వం వహించిన ఇ. హుల్ష్, రాసినవాడి సంస్కృతం తప్పులతో నిండి ఉందని కనుగొన్నారు. రెండవ అమ్మరాజును ఎనిమిదేళ్ల వయస్సులో యువరాజుగా చేసి, పన్నెండేళ్లకు పట్టాభిషేకం చేశారని దానపత్రం జోడిస్తుంది.

రెండవ అమ్మరాజు ఎలవర్రు తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 945–970

తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు (945లో పట్టాభిషిక్తుడు) ఐదు సంస్కృత రాగి రేకులు. 1864లో రేపల్లె దగ్గరి యెలవర్రు (ఎలవర్రు)లో, అవి దానం చేసే గ్రామంలోనే వాటిని తవ్వి తీశారు. ఉత్తరాయణ సంక్రాంతి నాడు రాజు వేలనాడు జిల్లాలోని ఎలవర్రును బంగారు ఖజానా రాత కార్యాలయానికి అధిపతి అయిన బ్రాహ్మణుడు కొరమియకు ఇస్తాడు. రాజు తల్లి కొరమియను పెంచింది. 1883లో జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ రేకులను సంపాదకత్వం వహించారు. వాటిలో కొన్ని భాగాలు రెండు పాత శాసన పత్రాల నుంచి కోసి తయారు చేసిన పాలింప్సెస్టులు.

బాడపుని ఆరుంబాక తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 956–999

1921లో తణుకు తాలూకాలోని పొలమూరులో ఒక కుండలో పాతిపెట్టి దొరికిన, రెండవ యుద్ధమల్లుని కుమారుడు బాడపుని తేదీ లేని ఐదు సంస్కృత తామ్రశాసనాలు. కర్ణరాజ-వల్లభుడు అనే రాష్ట్రకూట రాజు సహాయంతో తాను రెండవ అమ్మరాజును వేంగి నుండి వెళ్లగొట్టానని బాడపుడు చెప్పుకుంటాడు. అతను వెలనాండు జిల్లాలోని (ఇప్పుడు రేపల్లె తాలూకా) ఆరుంబాక గ్రామాన్ని రెండవ అమ్మరాజు బావమరిది అయిన విలుకాడు గండనారాయణునికి ఇస్తాడు. అతను దానిని తన దాయాదికి ఇస్తాడు. బాడపుడు నిజంగా పాలించాడా, ఎంత కాలం అనే విషయంలో సంపాదకులు విభేదిస్తారు.

రెండవ అమ్మరాజు మంగల్లు తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 956

నందిగామ తాలూకాలో తవ్వి తీసి 1917లో గుర్తించిన, తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు పేరు మీద ఇచ్చిన ఐదు సంస్కృత తామ్ర రేకులు. పదకొండు సంవత్సరాల పాలన తర్వాత రాష్ట్రకూట మూడవ కృష్ణుని కారణంగా రెండవ అమ్మరాజు కళింగకు వెళ్లాడని, తర్వాత అతని సవతి సోదరుడు దానార్ణవుడు పాలించాడని దానపత్రం చెబుతుంది. కాకత్య గుండ్యన కోరిక మేరకు అది మంగల్లు (బహుశా నందిగామ దగ్గరి మాగల్లు) గ్రామాన్ని ఒక బ్రాహ్మణునికి ఇస్తుంది. తర్వాతి చరిత్రకారులు గుండ్యనను తొలి కాకతీయునిగా భావించారు. 1960లో వి. రంగాచార్య దానపత్రాన్ని సంపాదకత్వం వహించి, ముఖ్య భాగపు 1917 పఠనాన్ని వివాదం చేశారు.

రెండవ తాలుని శ్రీపూండి తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 956–999

విష్ణువర్ధనుడు అని కూడా పిలిచే, బాడపుడి తమ్ముడు, రెండవ యుద్ధమల్లుడి కొడుకు అయిన రెండవ తాలుడి తేదీ లేని ఐదు సంస్కృత రాగి రేకులు. 18వ శతాబ్దం చివరలో శ్రీపూండి (శ్రీపూడి, రేపల్లె తాలూకా)లో భూమిలో పాతిపెట్టి ఉండగా అవి దొరికాయి. సుమారు 1800లో మెకంజీ సేకరణ కోసం వాటిని నకలు తీశారు. 1908లో అవి మద్రాసు శాసన నిపుణుడికి చేరాయి. ఆయన పాలనా కాలంలో చేసిన ఈ దానం, శ్రీపూండి దగ్గరి ఒక చిన్న గ్రామాన్ని పల్లవమల్ల కుటుంబానికి చెందిన కుప్పనయ్యకు ఇస్తుంది. ఆయన తండ్రి తాలుడి సేవలో మరణించాడు. వాటి వంశవృక్షం పాలనా కాలాలను వదిలేసి, 925–934 నాటి రాజులను మార్చి అమరుస్తుంది.

రెండవ అమ్మరాజు తాండికొండ (తాడికొండ) తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 958

తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు మిగిలి ఉన్న నాలుగు సంస్కృత రాగి రేకులు. సుమారు 1914–15లో సత్తెనపల్లి తాలూకాలోని ఒరువకల్లు దగ్గర వాటిని తవ్వి తీశారు. కనుగొన్నవాడు ఐదవ రేకును, ముద్రను కరిగించేశాడు. రెండవ విజయాదిత్యుడు బెజవాడలో కట్టించిన ఉమా-మహేశ్వర ఆలయానికి రాజు తాండికొండ (గుంటూరు దగ్గరి తాడికొండ), మరో మూడు గ్రామాలను ఇస్తాడు. రాజు గురువు విద్యేశ్వరుడు దానపత్రాన్ని రచించాడు. పాశుపత శైవుల కాలాముఖ శాఖలో ఆయన ఆధ్యాత్మిక పరంపరను అది వివరిస్తుంది. దాని సంపాదకుడు దాన్ని శక 880 (958) నాటిదిగా నిర్ణయించారు, కానీ పత్రిక సంపాదకుడు ఆయన వాదనను అనుమానించారు.

మూడవ అరికేసరి పర్భణి తామ్రశాసనం

క్రీ.శ. 966

రాష్ట్రకూట మూడవ కృష్ణుడి సామంతుడైన వేములవాడ చాళుక్య రాజు మూడవ అరికేసరి 966 ఏప్రిల్ 7 నాటి సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. సబ్బి వెయ్యిలోని రేపాక పన్నెండులో ఉన్న కుట్టుంవృత్తి-వణికటుపలు గ్రామాన్ని అది జైన రచయిత సోమదేవసూరికి ఇస్తుంది. రాజు తండ్రి రాజధాని లెంబులపాటక (వేములవాడ)లో కట్టించిన శుభధామ జినాలయం కోసం ఆ దానం. ఆ కుటుంబపు తేదీ ఉన్న ఏకైక దానపత్రం ఇదే.

రెండవ తైలపుని కోరపోలు శాసనం

క్రీ.శ. 973

మెదక్ జిల్లాలోని కోరపోలులో, పశ్చిమ చాళుక్య రాజు ఆహవమల్ల రెండవ తైలపుని పాలనా కాలపు తేదీ ఉన్న కన్నడ శాసనం. పి. బి. దేశాయి దాని తేదీని 973 ఏప్రిల్ 10కు సమానం చేశారు. కోరపోలు నుండి పాలించిన రాజు సామంతుడు సోమ పెర్మాడి తన తండ్రి కట్టించిన శివాలయానికి ఇచ్చిన భూదానాలను అది నమోదు చేస్తుంది. కొత్త వంశపు తొలి రికార్డుల్లో అది ఒకటి.

మొదటి రాజరాజు పెద్ద లైడెన్ తామ్రశాసనం

క్రీ.శ. 1005

ఇప్పుడు లైడెన్‌లో ఉన్న చోళ తామ్ర దానపత్రం. శ్రీవిజయ శైలేంద్ర రాజు కట్టించిన నాగపట్టినంలోని ఒక బౌద్ధ విహారానికి మొదటి రాజరాజు తన 21వ సంవత్సరంలో ఇచ్చిన గ్రామ దానాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. అతని మరణం తర్వాత మొదటి రాజేంద్రుడు దానిని ధ్రువీకరించాడు. తెలుగు దేశానికి అది ముఖ్యం ఎందుకంటే రాజరాజు విజయాల జాబితాలో తూర్పు చాళుక్య దేశమైన వేంగై-నాడు, కళింగం ఉన్నాయి. వేంగిలో చోళుల పాత్ర గురించి దాని సంపాదకుని కథనం కూడా ముఖ్యం.

విమలాదిత్యుని రణస్తిపూండి శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 1011–1022

గోదావరి డెల్టాలోని అమలాపురం తాలూకాలో దొరికిన, తూర్పు చాళుక్య రాజు విమలాదిత్యుడి ఎనిమిదవ పాలనా సంవత్సరపు సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. 1901లో వి. వెంకయ్య దాన్ని సంపాదకత్వం చేశారు. ఈ రాజు తెలిసిన ఏకైక శాసనం ఇదే. ఆ వంశం చంద్రుడి నుంచి వచ్చిందనే పౌరాణిక వంశావళిని, విజయాదిత్యుడు, త్రిలోచన-పల్లవుడి పురాణ కథను ఇచ్చే అతి తొలి శాసనం కూడా ఇదే. అది విమలాదిత్యుడి పట్టాభిషేకాన్ని 1011 మే 10గా, దానితో వేంగిలో అరాజక కాలం (రాజు లేని సంవత్సరాల) వ్యవధిని నిర్ణయించింది.

మొదటి రాజేంద్రుని తిరువాలంగాడు తామ్రశాసనం

క్రీ.శ. 1018

తెలిసిన చోళ రాగి రేకుల సెట్లలో అతి పెద్దది. ఒక భారీ ఉంగరం, ముద్రపై ముప్పై ఒక్క రేకులు ఉన్నాయి. తమిళ దేశంలోని తిరువాలంగాడు శివాలయానికి మొదటి రాజేంద్రుడి ఆరవ సంవత్సరం (సుమారు 1018) నాటి దానాన్ని అవి నమోదు చేస్తాయి. తర్వాత జోడించిన దాని సంస్కృత శ్లోకాలు తెలుగు దేశంపై చోళుల దృష్టిని ఇస్తాయి. మొదటి రాజరాజు 'భీముడు అనే ఆంధ్ర రాజు'ను చంపడం, రాజేంద్రుడి సేనాని ఒరిస్సా, బెంగాల్ గుండా గంగ వరకు యుద్ధం సాగించి దాని నీటిని తెచ్చే వరకు రాజేంద్రుడు గోదావరిపై వేచి ఉండటం అవి వర్ణిస్తాయి.

రాజరాజ నరేంద్రుని కాళిదిండి తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 1022

తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి రాజరాజు (రాజరాజ నరేంద్రుడు) సంస్కృత తామ్ర దానపత్రం. 1938లో కొల్లేరు సరస్సు దగ్గరి కాళిదిండిలో ఒక రైతు దానిని తవ్వి తీశాడు. 1952లో ఎన్. వెంకటరమణయ్య దానిని సంపాదకత్వం వహించారు. ఆంధ్ర దేశంలోకి పంపిన ముగ్గురు చోళ సేనానులు కర్ణాట (పశ్చిమ చాళుక్య) రాజు సేనానులతో పోరాడుతూ పడిపోయిన యుద్ధాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. వారి జ్ఞాపకార్థం రాజరాజు కాళిదిండిలో కట్టించిన మూడు శివాలయాలను కూడా అది నమోదు చేస్తుంది. చోళ చక్రవర్తి రాజేంద్రుడు తన కుమార్తె అమ్మంగను రాజరాజుకు పట్టపు రాణిగా ఇచ్చాడని అది చెబుతుంది.

రాజరాజ నరేంద్రుని కోరుమిల్లి శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 1022

తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి రాజరాజు (రాజరాజ నరేంద్రుడు) ఐదు తామ్ర రేకులు. చంద్రగ్రహణం సందర్భంగా గుద్దవాడి-విషయంలోని కోరుమిల్లి గ్రామాన్ని అవి ఒక బ్రాహ్మణునికి ఇస్తాయి. ఒకప్పుడు సర్ వాల్టర్ ఎలియట్ సేకరణలో ఉండి, ఇప్పుడు బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో ఉన్న వాటిని 1885లో జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ సంపాదకత్వం వహించారు. అవి శక 944 (1022 ఆగస్టు) లో రాజు పట్టాభిషేక తేదీని ఇస్తాయి. చోళ రాకుమార్తె కుందవతో అతని తండ్రి పెళ్లి గురించి చెబుతాయి.

నాల్గవ కుసుమాయుధుని మొగలిచెరువుల శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 1040–1065

చాళుక్యుల మదుగొండ (ముదిగొండ) శాఖకు చెందిన నాల్గవ కుసుమాయుధుడి సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. కొరవికి సరిహద్దుగా ఉన్న మొగలుచురువులు గ్రామాన్ని అది ఉత్తరాయణ సంక్రమణ సందర్భంగా బ్రాహ్మణుడు దోనేయకు ఇస్తుంది. 1899లో సెసిల్ బెండాల్ హైదరాబాద్‌లోని నిజాం ఖజానాలో ఐదు రేకులను చూసి, 1903లో వాటిని ప్రచురించారు. దానికి తేదీ లేదు. దాని అక్షరాలను బట్టి దాన్ని 11వ శతాబ్దానికి లేదా ఆ తర్వాతి కాలానికి చెందినదిగా చెబుతారు. కోకిరాజు నుంచి ఎనిమిది తరాల దాని వంశావళి ఆ కుటుంబ చరిత్రకు ఆధారం.

నందంపూడి శాసనం

క్రీ.శ. 1053

నందంపూడి గ్రామాన్ని కవి నారాయణుడికి ఇచ్చిన దానాన్ని నమోదు చేసే క్రీ.శ. 1053 నాటి ఐదు రాగి రేకులు. తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి రాజరాజు 32వ పాలనా సంవత్సరంలో ఆ దానం చేశారు. దానపత్రం తన శ్లోకాల రచయితను నన్నియభట్టు అని పేర్కొంటుంది. ఆయన బహుశా తెలుగు మహాభారతపు నన్నయ కావచ్చు.

మొదటి సోమేశ్వరుని బోధన్ శాసనం

క్రీ.శ. 1056

నిజామాబాద్ జిల్లాలోని బోధన్‌లో ఉన్న, పశ్చిమ చాళుక్య రాజు త్రైలోక్యమల్ల మొదటి సోమేశ్వరుని పాలనా కాలపు కన్నడ శాసనం. పి. బి. దేశాయి దానిని 1056 మే 29 నాటిదిగా చెప్పారు. రాజు అధికారి జోగపయ్య శిథిలమైన ఇంద్రనారాయణ ఆలయాన్ని పునరుద్ధరించి, అక్కడ విష్ణు విగ్రహాన్ని, గరుడ స్తంభాన్ని నిలిపాడని అది నమోదు చేస్తుంది. రాష్ట్రకూట రాజు ఇంద్రవల్లభుడు ఈ ఆలయాన్ని బోదన పట్టణంలో కట్టించాడని అది చెబుతుంది.

వజ్రహస్తుని నడగాం తామ్రశాసనం

క్రీ.శ. 1058

నరసన్నపేట తాలూకా (శ్రీకాకుళం జిల్లా)లోని నడగాంలో ఒక రైతుకు దొరికిన, నంది ముద్ర గల ఐదు రాగి రేకులు. త్రికళింగాధిపతి అయిన గాంగ రాజు వజ్రహస్తుడు శక 979 (1058)లో కళింగనగరం నుంచి తన అల్లుడు సమయకు చేసిన దానాన్ని అవి నమోదు చేస్తాయి. 1038లో వజ్రహస్తుడి పట్టాభిషేకపు ఖచ్చితమైన సమయాన్ని, ఆయనకు ముందటి రాజుల జాబితాను అవి ఇస్తాయి. కళింగనగరం ముఖలింగమే అని వాదించడానికి వాటి సంపాదకుడు జి. వి. రామమూర్తి వాటిని ఉపయోగించారు.

రెండవ సోమేశ్వరుని అలంపురం శాసనం, 1073

క్రీ.శ. 1073

బంకాపురం నుండి పాలిస్తున్న పశ్చిమ చాళుక్య రాజు భువనైకమల్ల రెండవ సోమేశ్వరుని పాలనా కాలపు, తుంగభద్రపై ఉన్న అలంపురంలోని కన్నడ శాసనం. పి. బి. దేశాయి దానిని 1073 ఏప్రిల్ 24 నాటిదిగా చెప్పారు. తుంగభద్రపై నాలుగు జిల్లాలను పాలించిన చోడ నాయకుడు చిద్దన అలంపురం బ్రహ్మేశ్వర దేవునికి చేసిన భూదానాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. అలంపురంలోని సుమారు ఇరవై పశ్చిమ చాళుక్య రికార్డుల్లో ఇది ఒకటి. అక్కడ బ్రహ్మేశ్వర దేవుని 'శ్రీపర్వత పశ్చిమ ద్వారాన్ని' అలంకరించేవానిగా వర్ణిస్తారు.

వనపతి దీర్ఘాసి శాసనం

క్రీ.శ. 1075

కళింగపట్నం దగ్గరి దీర్ఘాసి వద్ద శక 997 (1075–76) నాటి శిలాశాసనం. పదహారు పంక్తుల సంస్కృత పద్యం, తర్వాత ఏడు పంక్తుల తెలుగు పద్యం ఉన్నాయి. గాంగ రాజు మొదటి రాజరాజు బ్రాహ్మణ సేనాని వనపతి దుర్గ ఆలయం ముందు నృత్య మందిరాన్ని కట్టించి దీపాలు ఇచ్చాడని అది నమోదు చేస్తుంది. చోళ రాజు, ఉత్కళ, వేంగి, కిమిడి, కోసల, ఒడ్డ రాజులపై విజయాల ఘనతను అది అతనికి ఇస్తుంది.

రాజరాజ చోడగంగుని టేకి శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 1086

రాజరాజు అనే ఇంటిపేరు గల చోడగంగుడి, పాలన 17వ సంవత్సరం నాటి సంస్కృత రాగి రేకుల శాసనం. చోడగంగుడు చోళ-చాళుక్య చక్రవర్తి మొదటి కులోత్తుంగుడి కొడుకు, వేంగి రాజప్రతినిధి. 1901లో గోదావరి డెల్టాలోని టేకి వద్ద ఒక రైతు రేకులను కనుగొన్నాడు. విజయవాట (విజయవాడ) నుంచి వచ్చారని చెప్పే, తూర్పు చాళుక్యుల వంశపారంపర్య సేవకులైన తెలికి కుటుంబాలకు ఆ శాసనం పెళ్లిళ్లలో గౌరవాలను ఇస్తుంది. మొదటి కులోత్తుంగుడి కింద వేంగి రాజప్రతినిధుల క్రమాన్ని సవరించడానికి ఇ. హుల్ష్ దాన్ని ఉపయోగించారు.

తొండరస కొలనుపాక శాసనం

క్రీ.శ. 1088

పశ్చిమ చాళుక్య ఆరవ విక్రమాదిత్యుని పాలనా కాలపు, కొలనుపాకలోని 1088 డిసెంబరు 24 నాటి కన్నడ శాసనం. దానిలో కొల్లిపాకె ఏడు వేల రాష్ట్రాన్ని పాలిస్తున్న సామంతుడు (అధీన పాలకుడు) కందూరు తొండరస చోళ-మహారాజు ఉత్తరేశ్వర దేవునికి భూమి, ఇతర దానాలు ఇస్తాడు. పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి తొండరసను కందూరు చోడ రెండవ తొండయగా గుర్తించారు.

వీరచోడుని చెల్లూరు శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 1090

మొదటి కులోత్తుంగుని కుమారుడు, వేంగి ప్రతినిధి పాలకుడు వీరచోడుని 21వ సంవత్సరపు సంస్కృత తామ్ర దానపత్రం. రామచంద్రపురం దగ్గరి చెల్లూరు అగ్రహారంలో అతని సేనాని మేడమార్యుడు కట్టించిన విష్ణు ఆలయానికి అది ఒక గ్రామాన్ని ఇస్తుంది. అది ఒకప్పుడు సర్ వాల్టర్ ఎలియట్ సేకరణలో ఉంది. ఇ. హుల్ష్ (1890), జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ (1890) దానిని సంపాదకత్వం వహించారు. శక 1001 (1078 ఆగస్టు 23) లో వీరచోడుని పట్టాభిషేకాన్ని, చోళ-చాళుక్య చక్రవర్తి కింద వేంగి గవర్నర్ల వరుసను అది నమోదు చేస్తుంది.

కాజీపేట దర్గా స్తంభ శాసనం

క్రీ.శ. 1090–1098

హనుమకొండ దగ్గరి కాజీపేటలోని దర్గాలో ఇప్పుడు ఉన్న దెబ్బతిన్న సంస్కృత, కన్నడ స్తంభ శాసనం. శ్రీశైలానికి చెందిన ఒక కాలాముఖ గురువుకు 1090లో కాకతీయులు చేసిన దానాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. 1098లో రెండవ బేతరాజు కుమారుడు దుగ్గ-త్రిభువనమల్లుడు ఆ స్తంభాన్ని నిలిపాడని కూడా అది నమోదు చేస్తుంది. తొలి కాకతీయ నాయకులు మొదటి బేతరాజు, మొదటి ప్రోలరాజు, రెండవ బేతరాజుల గురించి దాని శ్లోకాలే ప్రధాన ఆధారం.

ఆరవ విక్రమాదిత్యుని గంగాపురం శాసనం, 1091

క్రీ.శ. 1091

కళ్యాణపురం నుండి పాలించిన పశ్చిమ చాళుక్య రాజు త్రిభువనమల్ల ఆరవ విక్రమాదిత్యుని పాలనా కాలపు, మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలోని గంగాపురంలో ఉన్న కన్నడ శాసనం. దానికి చాళుక్య-విక్రమ సంవత్సరం 16 (1091 డిసెంబరు 25) తేదీ ఉంది. జ్యోతిష్కుల కోసం దానంగా ఇచ్చిన భూమిని అది నమోదు చేస్తుంది. చక్రవర్తి సమృద్ధి కోసం రాజగురువు సకలప్రకాశ భట్టారకుడు ఆ దానం చేశాడు. తెలంగాణలో పశ్చిమ చాళుక్య రికార్డుల అతి పెద్ద సమూహాల్లో గంగాపురంలో ఒకటి ఉంది.

మొదటి కులోత్తుంగుని సింహాచలం శాసనం

క్రీ.శ. 1099

విశాఖపట్నం దగ్గరి సింహాచలంలోని వరాహ-నరసింహ ఆలయ మండపంలో ఒక రాతి పలకపై ఉన్న, చోళ రాజు మొదటి కులోత్తుంగుడి దెబ్బతిన్న తమిళ శాసనం. దాని తేదీ శక 1021 (1099). తమిళ కావ్యం కళింగత్తుప్పరణి కీర్తించిన కులోత్తుంగుడి కళింగ విజయానికి నిర్ధారణగా వి. రంగాచార్య, డబ్ల్యూ. ఫ్రాన్సిస్ దాన్ని భావించారు. రాబర్ట్ సూయెల్ మరింత జాగ్రత్తగా ఉన్నారు.

మొదటి కులోత్తుంగుని ద్రాక్షారామ శాసనం (1103)

క్రీ.శ. 1103

ద్రాక్షారామంలోని భీమేశ్వర ఆలయ దక్షిణ గోడపై తెలుగు అక్షరాల్లో ఉన్న, చోళ రాజు మొదటి కులోత్తుంగుని 33వ సంవత్సరపు (1103) సంస్కృత శాసనం. పల్లవరాజు అని కూడా పిలిచే అతని సేనాని వందువరాజు కార్యాలను అది నమోదు చేస్తుంది. అతను కళింగ దేశాన్ని కాల్చి, గాంగ రాజును, దేవేంద్రవర్మను ఓడించి, ఓడ్ర దేశ సరిహద్దుల్లో విజయ స్తంభాన్ని నిలిపాడు. ద్రాక్షారామంలో ఒక మండపంతో సహా వేంగి దేశంలో అతని దానాలను కూడా అది నమోదు చేస్తుంది. కె. వి. సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్ అతనిని కళింగత్తుప్పరణి నాయకుడు కరుణాకర తొండైమాన్‌గా గుర్తించారు.

జగద్దేవుని కొలనుపాక శాసనం

క్రీ.శ. 1104

నల్గొండ జిల్లాలోని కొలనుపాక (పాత కొల్లిపాకె) లో చాళుక్య-విక్రమ సంవత్సరం 29 నాటి సంస్కృత పద్య శాసనం. పి. బి. దేశాయి ఆ తేదీని 1104 మార్చి 13కు సమానం చేశారు. అది మాళవ పరమార రాజులను ఉదయాదిత్యుని కుమారుడు జగద్దేవుని వరకు చూపిస్తుంది. పశ్చిమ చాళుక్య రాజు ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు అతనిని 'తన సొంత కుమారునిగా చూశాడు'. జగద్దేవుడు కొల్లిపాకె నుండి రాష్ట్రాన్ని పాలిస్తుండగా రాజు సేనాని సోమలుడు అక్కడ జగద్దేవ-నారాయణ ఆలయాన్ని కట్టించాడని అది నమోదు చేస్తుంది.

మొదటి కులోత్తుంగుని ద్రాక్షారామ శాసనాలు (1107)

క్రీ.శ. 1107

ద్రాక్షారామంలోని భీమేశ్వర ఆలయ గోడపై తెలుగులో, సంస్కృత-తెలుగులో ఉన్న రెండు దీపదాన శాసనాలు. వాటికి చాళుక్య-చోళ రాజు మొదటి కులోత్తుంగుని 37వ సంవత్సరం, శక 1029 (1107) రెండు తేదీలూ ఉన్నాయి. అవి పాలనా సంవత్సరాన్ని, శక సంవత్సరాన్ని కలిపి ఇస్తాయి కాబట్టి, చోళ రాజుగా కులోత్తుంగుని పాలన ప్రారంభాన్ని 1070గా నిర్ణయించడానికి సహాయపడ్డాయి. అదే గోడపై 1118 తర్వాత ద్రాక్షారామంలో గుర్తింపు పొందిన పశ్చిమ చాళుక్య ఆరవ విక్రమాదిత్యుని శాసనం ఉంది.

మొదటి కులోత్తుంగుని బెజవాడ శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 1111

బెజవాడ (విజయవాడ) లోని మల్లేశ్వర ఆలయ వరండాలో ఒక స్తంభంపై ఉన్న, చోళ రాజు మొదటి కులోత్తుంగుని 41వ సంవత్సరపు తమిళ శాసనం. తూర్పు చాళుక్య యుద్ధమల్లుని తెలుగు పద్య శాసనం ఉన్న స్తంభమే అది. అది రాజేంద్ర-చోళపురాన్ని బెజవాడకు మరో పేరుగా ఇస్తుంది.

రెండవ ప్రోలుని పద్మాక్షి ఆలయ శాసనం

క్రీ.శ. 1117

హనుమకొండలోని ఒక చిన్న కొండపై పద్మాక్షి ఆలయం ముందు ఉన్న నాలుగు ముఖాల స్తంభంపై కన్నడ, సంస్కృత శాసనం. దానికి చాళుక్య-విక్రమ సంవత్సరం 42 తేదీ ఉంది. ఎఫ్. కీల్‌హార్న్ దానిని 1117 డిసెంబరు 24గా లెక్కించారు. అది పశ్చిమ చాళుక్య రాజు ఆరవ విక్రమాదిత్యుని అధిపతిగా, అతని సామంతుడు, బేతని కుమారుడు కాకతీయ ప్రోలుని అన్మకుండలో పాలిస్తున్నవానిగా పేర్కొంటుంది. ప్రోలుని మంత్రి భార్య కొండపై కట్టించిన జైన ఆలయాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. 1908లో హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి దానిని ప్రచురించినప్పుడు, అది తెలిసిన తొలి కాకతీయ రికార్డు.

మాటేడు శాసనం (వేమబోల మల్లెనాయకుడు)

క్రీ.శ. 1120

మాటేడులోని ఒక రాతి స్తంభంపై ఉన్న 1120 నాటి తెలుగు శాసనాలు. చాళుక్య రాజు ఆరవ విక్రమాదిత్యుడి కింద ఉన్న కాకతీయ రెండవ ప్రోలరాజు సైనికుడు, వేమబోల కుటుంబానికి చెందిన మల్లెనాయకుడు కట్టించిన ఆలయాలను అవి నమోదు చేస్తాయి. ఒక పులింద కుటుంబపు పద్య వంశ చరిత్ర, ఆయన తండ్రి రేవ కాకతీయ రాజులను స్థాపించడంలో సాయపడ్డాడని చెబుతుంది.

గోకర్ణచోడుని పానుగల్లు శాసనం

క్రీ.శ. 1122

నల్గొండ దగ్గరి పానుగల్లులో ఉన్న చిన్న తెలుగు శాసనం. దానిలో మహామండలేశ్వరుడు కందూరి గోకర్ణచోడుడు రెండు గ్రామాల ప్రభుత్వాన్ని పూర్తి హక్కులతో ఒక మంత్రి అల్లుడికి, అతని కొడుకుకు ఇస్తాడు. సంపాదకుడు దాన్ని 1122 మార్చి నాటిదిగా నిర్ణయించారు.

గూడూరు విరియాల శాసనాలు

సుమారు క్రీ.శ. 1124

జనగాం దగ్గరి గూడూరులో 1124 నాటి కన్నడ రికార్డు కూడా ఉన్న ఒక స్తంభంపై తేదీ లేని తెలుగు పద్యాలు. విరియాల నాయకుడు ఎఱ్ఱ, కామసాని అనే స్త్రీ బాలుడైన కాకతీయ నాయకుడు బేతని అతని స్థానంలో తిరిగి ఎలా నిలిపారో అవి చెబుతాయి. 10వ శతాబ్దం చివర్లో కాకతీయ కుటుంబం దాదాపు కుప్పకూలిన సంఘటన గురించి తొలి కథనం ఇదొక్కటే.

మైలాంబ పానుగల్లు శాసనం

క్రీ.శ. 1124

నల్గొండ దగ్గరి పానుగల్లులో ఉన్న శక 1046 (1124) నాటి సంస్కృత, తెలుగు శాసనం. ఒక కందూరు చోడ రాజు భార్య మైలాంబ తన కొడుకు భీముడి శ్రేయస్సు కోసం చోడ-భీమ-నారాయణ-పురం అనే అగ్రహారాన్ని (బ్రాహ్మణ గ్రామాన్ని) 108 మంది బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చిందని అది నమోదు చేస్తుంది. అది ఆమె ముగ్గురు కొడుకులు ఉదయాదిత్యుడు, భీముడు, గోకర్ణుడి పేర్లను ఇస్తుంది.

కుమార సోమేశ్వరుని కొలనుపాక స్తంభ శాసనం

క్రీ.శ. 1125

పాత కొల్లిపాకె అయిన కొలనుపాకలో ఒక స్తంభపు నాలుగు ముఖాలపై ఉన్న కన్నడ శాసనం. దానికి చాళుక్య-విక్రమ సంవత్సరం 50 (పి. బి. దేశాయి లెక్కలో 1125 మార్చి 24) తేదీ ఉంది. జైన దేవత అంబిక గుడిలో దానిని నిలిపారు. ఆరవ విక్రమాదిత్యుని కుమారుడు, తర్వాత మూడవ సోమేశ్వరునిగా రాజైన రాకుమారుడు సోమేశ్వరుడు 'తన రాజధాని కొల్లిపాకెలో' చేసిన దానాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. అది ఆ స్తంభాన్ని అతని సేనాని స్వామిదేవుని కీర్తి స్తంభంగా, త్రికళింగ ప్రభువును ఓడించిన రాకుమారుని విజయ స్తంభంగా రెండు విధాలుగా పిలుస్తుంది.

అనంతపాలుని త్రిపురాంతకం శాసనం

క్రీ.శ. 1126

పాత కర్నూలు జిల్లాలోని త్రిపురాంతకంలో త్రిపురాంతకేశ్వర ఆలయంలో ఉన్న, పశ్చిమ చాళుక్య రాజు ఆరవ విక్రమాదిత్యుడి పాలన నాటి 1126 జూన్ కన్నడ శాసనం. ఆయన సేనాని అనంతపాలుడు వేంగి పన్నెండు వేలను, ఎమ్మెదలె ఆరు వేలను పాలిస్తున్నాడని అది చెబుతుంది. కొండపల్లి మూడు వందల పాలకుడు, అనంతపాలుడి మేనల్లుడు గోవిందుడు చోళ దేశాన్ని జయించాడని కూడా అది చెబుతుంది. చోళులు వేంగిని పశ్చిమ చాళుక్యులకు కోల్పోయారనడానికి సాక్ష్యంగా రాబర్ట్ సూయెల్ దాన్ని భావించారు.

మూడవ సోమేశ్వరుని పటాన్‌చెరు శాసనం

క్రీ.శ. 1127

హైదరాబాద్ దగ్గరి పటాన్‌చెరులో ఉన్న, పశ్చిమ చాళుక్య రాజు భూలోకమల్ల మూడవ సోమేశ్వరుడి పాలన కాలపు కన్నడ శాసనం. రాజు పట్టాభిషేకం రోజు జ్యోతిష్కుడు నన్నెయ భట్టుకు చేసిన దానాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. పి. బి. దేశాయ్ ఆ రోజును చాళుక్య-విక్రమ సంవత్సరం 51, 1127 ఫిబ్రవరి 20గా నిర్ణయించారు. జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ బళ్లారి జిల్లాలో ఉంచిన చిన్న చాళుక్య రాజధాని పొట్టలకెరెగా పటాన్‌చెరును ఈ శాసనం గుర్తిస్తుందని దేశాయ్ భావించారు.

రెండవ కులోత్తుంగుని చెల్లూరు శాసనం (1143)

క్రీ.శ. 1143

చోళ రాజు రెండవ కులోత్తుంగ చోడదేవుని పాలనా కాలపు సంస్కృత తామ్ర దానపత్రం. గోదావరి జిల్లాలోని చెల్లూరు కరణం నుండి అది లభించింది. సర్ వాల్టర్ ఎలియట్ దానిని బ్రిటిష్ మ్యూజియంకు ఇచ్చారు. మొదటి కులోత్తుంగుడు, విక్రమ చోడుని ద్వారా రెండవ కులోత్తుంగుని వరకు వంశాన్ని తీసుకెళ్లే పూర్తి తూర్పు చాళుక్య వంశవృక్షం తర్వాత, వేంగి దేశంలో ఒక సరస్సులోని సరసిపురి గవర్నర్ కొలని కాటమనాయకుడు బ్రాహ్మణులకు చేసిన గ్రామ దానాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. శక 1056 అని రాసిన దాని తేదీని ఎఫ్. కీల్‌హార్న్ 1143 మార్చి 24గా సరిచేశారు.

ఉదయనచోడుని జడ్చర్ల శాసనం

క్రీ.శ. 1162

మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలోని జడ్చర్లలో 1162 డిసెంబరు 25 నాటి తెలుగు శాసనం. దానిలో కందూరు చోడ నాయకుడు ఉదయనచోడుని ఇద్దరు సుంక అధికారులు పట్టణపు అంగడి సుంకాల నుండి నెలకు ఐదు గోకర్ణ-సింగ నాణేలను కోడూరు దేవునికి ఇస్తారు.

వేయి స్తంభాల గుడి శాసనం

క్రీ.శ. 1163

హనుమకొండలోని వేయి స్తంభాల గుడి వద్ద సా.శ. 1163 జనవరి నాటి తెలుగు, సంస్కృత శాసనం. రుద్రదేవుడు ఆలయపు మూడు దేవతలను ప్రతిష్ఠించాడని అది నమోదు చేస్తుంది. అతను, అతని తండ్రి రెండవ ప్రోలుడు కాకతీయులను తెలంగాణకు అధిపతులుగా చేసిన యుద్ధాల గురించి కూడా అది చెబుతుంది.

కరీంనగర్ శాసనం (మంత్రి గంగాధరుడు)

క్రీ.శ. 1171

కరీంనగర్‌లో ఒక స్తంభంపై ఉన్న 1171 జనవరి నాటి తెలుగు పద్య శాసనం. దానిలో కాకతీయ నాయకులు రెండవ ప్రోలుడు, రుద్రదేవునికి సేవ చేసిన వేంగి దేశపు బ్రాహ్మణుడు గంగాధరుడు, తాను స్థాపించిన అగ్రహారం (బ్రాహ్మణ గ్రామం), ఆలయాలు, చెరువులు, తోటలను జాబితా చేస్తాడు. వాటిలో అనుమకొండలోని ఆలయాలు, బుద్ధుని రూపంలో విష్ణువు విగ్రహం ఉన్నాయి.

భీమ, గోకర్ణుల మామిళ్లపల్లి శాసనం

క్రీ.శ. 1178

మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలో అచ్చంపేట దగ్గరి మామిళ్లపల్లిలో ఒక స్తంభంపై ఉన్న శక 1100 (1178) నాటి సంస్కృత, తెలుగు శాసనం. ఉదయాదిత్యుని కుమారులు, కందూరు చోడ సోదరులు భీముడు, గోకర్ణుడు నరసింహ దేవునికి రెండు గ్రామాల దానాలను అది నమోదు చేస్తుంది. ఆ కుటుంబపు నాయకుల తేదీలు నిర్ణయించడానికి పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి వాడిన ఆ కుటుంబపు చివరి రికార్డు అదే.

రెండవ కేతరాజు అమరావతి స్తంభ శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 1182

అమరావతిలోని అమరేశ్వర ఆలయ స్తంభంపై శక 1104 (బహుశా 1182–83) తేదీ ఉన్న సంస్కృత, తెలుగు శాసనం. కోట నాయకుడు రెండవ కేతరాజు, బహుశా తాను సింహాసనం ఎక్కిన రోజున, చేసిన దానాలను అది నమోదు చేస్తుంది: బుద్ధునికి గ్రామాలు, దీపాలు, బ్రాహ్మణులకు గ్రామాలు. అదే స్తంభంపై 1234 నాటి రెండవ శాసనం కోట బయ్యలమహాదేవి బుద్ధునికి ఇచ్చిన దీపాన్ని నమోదు చేస్తుంది.

వరంగల్ కోట శాసనం (రుద్రదేవుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1183

వరంగల్ కోట లోపల దొరికిన శక 1105 (1183–84) నాటి విరిగిన సంస్కృత శాసనం. అది రాజు రుద్రదేవుడు మోదపల్లి గ్రామాన్ని దానం చేయడాన్ని నమోదు చేస్తుంది, ఆయన వేయి స్తంభాల గుడి శాసనంలోని శ్లోకాలను పునరావృతం చేస్తుంది. ఆయన తమ్ముడు మహాదేవుడి ఒక చిన్న తెలుగు శాసనం అదే కోట నుంచి వచ్చింది.

పృథ్వీశ్వరుని పిఠాపుర శాసనం

క్రీ.శ. 1186

పిఠాపురంలోని కుంతీ-మాధవ ఆలయ ప్రవేశ ద్వారం వద్ద ఉన్న స్తంభంపై శక 1108 (1186) నాటి సంస్కృత, తెలుగు శాసనం. వెలనాటి నాయకుడు పృథ్వీశ్వరుడి తల్లి జయాంబిక ఆలయానికి ఇచ్చిన ఒక గ్రామాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. పద్యంలో ఉన్న దాని పొడవైన వంశ చరిత్ర వెలనాటి చోడుల చరిత్రకు ప్రధాన ఆధారం.

మల్లిదేవ, మన్మసత్యుల పిఠాపుర శాసనం

క్రీ.శ. 1195

పిఠాపురంలోని కుంతీ-మాధవ స్తంభంపై ఉన్న శక 1117 (1195) నాటి సంస్కృత, తెలుగు శాసనం. దానిలో కోన నాయకులు మల్లిదేవుడు, రెండవ మన్మసత్యుడు ద్రాక్షారామం దగ్గరి ఒడియూరు గ్రామాన్ని ఆలయానికి ఇస్తారు. అది కోనమండల హైహయ నాయకుల వంశవృక్షాన్ని ఇచ్చి, వెలనాటి రాణి జయమాంబను పొగుడుతుంది.

పిల్లలమర్రి శాసనం (రేచర్ల నామిరెడ్డి)

క్రీ.శ. 1202

గణపతిదేవుడి పాలనలో, సూర్యాపేట దగ్గరి పిల్లలమర్రిలో ఉన్న 1202 మార్చి నాటి సంస్కృత, తెలుగు స్తంభ శాసనం. నామేశ్వర ఆలయాన్ని, రేచర్ల కుటుంబానికి చెందిన సేనాని నామిరెడ్డి దానికి ఇచ్చిన చెరువులు, భూములను అది నమోదు చేస్తుంది. రేచర్ల సేనానుల పిల్లలమర్రి శాఖ వంశవృక్షాన్ని కూడా అది ఇస్తుంది.

కొండపర్తి శాసనం (మల్యాల చౌండ సేనాని)

క్రీ.శ. 1203

వరంగల్ దగ్గరి కొండపర్తిలో ఒక స్తంభంపై ఉన్న 1203 ఏప్రిల్ నాటి సంస్కృత శాసనం. యువ కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుని సర్వసేనాధిపతి మల్యాల చౌండుడు కట్టించిన చౌండేశ్వర ఆలయాన్ని, అతను చేసిన ఒక గ్రామ దానాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. అది మల్యాల సేనానుల వంశాన్ని ఇస్తుంది. పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి దానిని దివి ద్వీపాన్ని కాకతీయులు జయించిన రికార్డుగా చదివారు.

తమ్ముసిద్ధి అరుళాళ పెరుమాళ్ శాసనం, 1205–06

క్రీ.శ. 1205

కాంచీపురంలోని అరుళాళ పెరుమాళ్ (వరదరాజ) ఆలయంలో 'కొండ' అని పిలిచే వేదిక అడుగున గ్రంథ అక్షరాల్లో ఉన్న సంస్కృత శాసనం. శక 1127 (1205–06) లో నెల్లూరులో అభిషిక్తుడైన తర్వాత తెలుగు చోడ రాజు తమ్ముసిద్ధి ముత్తియంపాక్క గ్రామాన్ని దేవునికి ఇచ్చాడని అది నమోదు చేస్తుంది. అది అతని తండ్రి బిరుదు గండగోపాల పేరును, అతని అభిషేక స్థలాన్ని చెబుతుంది.

నల్లసిద్ధి గుణుపాడు శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 1205

నెల్లూరు జిల్లా గూడూరు తాలూకాలోని గుణుపాడులో పుట్టనాథస్వామి ఆలయ మండపపు స్తంభంపై ఉన్న తమిళ శాసనం. దానికి కులోత్తుంగుడు అనే చోళ చక్రవర్తి, బహుశా మూడవ కులోత్తుంగుని 27వ సంవత్సరపు తేదీ ఉంది. తెలుగు చోడ నాయకుడు మధురాంతక-పొత్తపి-చోళుడు అలియాస్ నల్లసిద్ధి తిరువేంగడంలోని దేవునికి వేలూరు గ్రామాన్ని దానం చేసినట్లు అది నమోదు చేస్తుంది. 1905లో దానిలో కొంత భాగపు ఫోటో ప్రచురించబడింది.

ఇనుగుర్తి స్తంభ శాసనం (నతవాడి రుద్రుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1206

ఇనుగుర్తిలో నాగరి లిపిలో ఉన్న, 1128 (సుమారు 1206) గా చదివిన శక సంవత్సరపు తేదీ ఉన్న సంస్కృత స్తంభ శాసనం. దానిలో గణపతిదేవుని సోదరి మైలమ భర్త, నతవాడి నాయకుడు రుద్రుడు తన పేరు మీద, తన తల్లిదండ్రుల పేర్ల మీద పేర్లు పెట్టిన మూడు శివాలయాలను నమోదు చేస్తాడు. అదే గ్రామంలో మైలమకు చెందిన రెండు చిన్న రికార్డులు ఉన్నాయి.

తమ్ముసిద్ధి కావలి శాసనం, 1207–08

క్రీ.శ. 1207

నెల్లూరు జిల్లా కావలిలో చెరువు దగ్గర ఉన్న రాయి. తెలుగు అక్షరాల్లో సంస్కృత పద్యం, సరిహద్దులు తెలుగులో ఉన్నాయి. శక 1129 (1207–08) లో తెలుగు చోడ రాజు తమ్ముసిద్ధి తన తల్లి శ్రీదేవి పేరు మీద శ్రీపురం అనే అగ్రహారాన్ని (బ్రాహ్మణ గ్రామాన్ని) స్థాపించి, వంద మంది బ్రాహ్మణ వాటాదారులకు ఇచ్చాడని అది నమోదు చేస్తుంది. అది అతని సోదరుడు నల్ల సిద్ధిని పెద్ద కుమారునిగా, పట్టాభిషిక్తుడైన రాజుగా పిలుస్తుంది. అతని అనుగ్రహంతోనే తమ్ముసిద్ధి పాలించాడు.

బయ్యారం చెరువు శాసనం (మైలమ)

సుమారు క్రీ.శ. 1209

గొప్ప బయ్యారం చెరువు వద్ద ఉన్న, గణపతిదేవుని పాలనా కాలపు తేదీ లేని సంస్కృత స్తంభ శాసనం. అతని సోదరి, నతవాడి రుద్రుని భార్య మైలమ (ధర్మకీర్తి) దానిని నిలిపింది. 1965–66లో దొరికిన ఈ శాసనం కాకతి వెన్నుని నుండి గణపతి వరకు కాకతీయుల ఏకైక పొడవైన కుటుంబ చరిత్రను ఇస్తుంది. అది ఆ కుటుంబ పుట్టుక చరిత్రను మార్చింది.

జాయప చేబ్రోలు శాసనం

క్రీ.శ. 1213

చేబ్రోలులోని నాగేశ్వర ఆలయ స్తంభంపై ఉన్న సంస్కృత, తెలుగు శాసనం. కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుడు తన పాలనలో రుజువైన తొలి తేదీ అయిన శక 1135 (1213–14) లో ఆ పట్టణాన్ని తన సేనాని జాయకు ఇచ్చాడని అది నమోదు చేస్తుంది. అది పట్టణ ఆలయాల భూములను జాబితా చేస్తుంది. వెలనాటి చోడుల దేశమైన వెలనాడును కాకతీయులు స్వాధీనం చేసుకోవడాన్ని అది సూచిస్తుంది.

పాలంపేట శాసనం

క్రీ.శ. 1213

రామప్ప ఆలయం వద్ద ఒక బసాల్ట్ స్తంభంపై ఉన్న 1213 మార్చి 31 నాటి సంస్కృత పద్య శాసనం. అది కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుడిని పొగిడి, ఆయన సేనాని రేచర్ల రుద్రుడి ఆలయాలను, పట్టణాన్ని, దానాలను నమోదు చేస్తుంది.

గణపవరం శాసనం (దేవపాలుడు)

క్రీ.శ. 1214

హుజూర్‌నగర్ తాలూకాలోని గణపవరం వద్ద 1214 జనవరి నాటి దెబ్బతిన్న సంస్కృత స్తంభ శాసనం. దేవపాలుడు గణపతిపుర పట్టణాన్ని, దాని రుద్రేశ్వర ఆలయాన్ని ఎలా స్థాపించాడో అది నమోదు చేస్తుంది. దేవపాలుని తండ్రి పరమార రాకుమారుడు జగద్దేవునికి సేవ చేశాడు. తర్వాత దేవపాలుడు కాకతీయ రెండవ ప్రోలుని సేవలోకి తీసుకోబడ్డాడు.

గణపతిదేవుని వరంగల్ సుంకాల శాసనం

క్రీ.శ. 1228

వరంగల్ కోట ప్రవేశ ద్వారం దగ్గర ఉన్న 1228 జూలై నాటి దెబ్బతిన్న తెలుగు స్తంభ శాసనం. పోకచెక్కలు, ఉప్పు నుంచి కర్పూరం, కస్తూరి, పట్టు, ముత్యాల వరకు డజన్ల కొద్దీ సరుకులపై స్వదేశీ, విదేశీ వర్తకులు వీరభద్రేశ్వర దేవుడికి చెల్లించిన సుంకాలను అది జాబితా చేస్తుంది. కాకతీయ రాజధానిలో వ్యాపారం, కొలమానాల గురించి అత్యంత సమగ్రమైన తొలి శాసనం ఇదే.

గణపేశ్వరం శాసనం

క్రీ.శ. 1231

కృష్ణా డెల్టాలోని దివి ద్వీపంపై 1231 ఏప్రిల్ నాటి సంస్కృత, తెలుగు శాసనం. గణపతిదేవుని సేనాని జాయ (జాయప) కట్టించి, తన రాజు పేరు మీద గణపేశ్వరం అని పేరు పెట్టిన శివాలయాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది.

ఉప్పరపల్లి స్తంభ శాసనం (కాటయ)

క్రీ.శ. 1236

వరంగల్ దగ్గరి ఉప్పరపల్లి వద్ద ఒక స్తంభంపై ఉన్న 1236 జనవరి 24 నాటి తెలుగు పద్య, వచన శాసనం. రేచర్ల రుద్రుడి బ్రాహ్మణ మంత్రి రాజె-నాయకుడి కొడుకు కాటయ గణపతిదేవుడి అనుమతితో చేసిన ఆలయ దానాలను అది నమోదు చేస్తుంది. అది రేచర్ల రుద్రుడి తల్లిదండ్రుల పేర్లను, భొక్కెర నుంచి దాక్షారామం వరకు రాజె-నాయకుడి దండయాత్రలను పేర్కొంటుంది.

మోటుపల్లి అభయ శాసనం

క్రీ.శ. 1244

మోటుపల్లి రేవులో నిలిపిన శక 1166 (క్రీ.శ. 1244–45) నాటి రాజశాసనం. దానిలో కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుడు సముద్ర వర్తకులకు ఓడ బద్దలైన సరుకుల భద్రతకు హామీ ఇచ్చి, వారి సరుకులపై సుంకాన్ని నిర్ణయించాడు.

పాకాల చెరువు శాసనం (జగదాళ ముమ్మడి)

సుమారు క్రీ.శ. 1245

గణపతిదేవుడి పాలన కాలపు, పాకాల సరస్సు కట్టపై ఉన్న, తేదీ లేని సంస్కృత స్తంభ శాసనం. రాజు ప్రధానమంత్రి బయ్యన నాయకుడి కొడుకు జగదాళ ముమ్మడి ఆ పెద్ద చెరువును, దాని పక్కన గణపపురం అనే పట్టణాన్ని కట్టించాడని అది నమోదు చేస్తుంది. అది కాకతీయుల సూర్యవంశ వంశావళిని కూడా ఇస్తుంది.

రాయపర్తి శాసన శకలం (శక 1169)

క్రీ.శ. 1247

వరంగల్‌కు ఆగ్నేయంగా ఉన్న రాయపర్తిలో ఒక రాతి పలకపై ఉన్న శక 1169 (1247) నాటి దెబ్బతిన్న సంస్కృత పద్య శాసనం. చనిపోయిన రుద్రుడు అనే రాజును, ఆయన వారసులు సూర్యుడు, బేతను, సూరాంబ అనే స్త్రీని, మహాదేవుడు అనే రాజును అది పేర్కొంటుంది. ఈ వ్యక్తులు ఎవరనే విషయంలో దాని సంపాదకులు విభేదిస్తారు.

కాంచీపురం ఏకామ్రనాథ దేవాలయంలో గణపతి శాసనం

క్రీ.శ. 1249

కాంచీపురంలోని ఏకామ్రనాథ ఆలయ గోడపై గ్రంథ లిపిలో ఉన్న 1249 జూన్ నాటి సంస్కృత శాసనం. గణపతి మంత్రి, సేనాని, కాంచీ పాలకుడు సామంత-భోజుడు ఇచ్చిన ఒక గ్రామాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. అప్పుడు కాకతీయ రాజ్యం తమిళ దేశం వరకు చేరిందనడానికి అది సాక్ష్యం.

గణపతిదేవుని నాయనపల్లె శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 1249

బాపట్ల ప్రాంతంలో మోటుపల్లి దగ్గరి నాయనపల్లెలో ఉన్న, 13వ శతాబ్దపు, తేదీ లేని, దెబ్బతిన్న తెలుగు వచన శాసనం. దక్షిణ దండయాత్రలో కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుడు నెల్లూరును తగలబెట్టిన బయ్యన, తిక్కనలను చంపాడని అది నమోదు చేస్తుంది. ఆయన చోళ కులోత్తుంగ రాజేంద్ర-చోడుడిని తన వైపు తిప్పుకుని, నెల్లూరు పాలకుడి నుంచి ఏనుగులు పొందాడు. దాని సంపాదకుడు దాన్ని సుమారు 1249 నాటిదిగా నిర్ణయించి, గణపతి తెలుగు చోడ రాజు రెండవ మనుమసిద్ధిని తిరిగి గద్దెనెక్కించిన సాహిత్య కథతో ముడిపెట్టారు.

గణపాంబ యనమదల శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 1250

గుంటూరు తాలూకాలోని యనమదల వద్ద ఒక స్తంభంపై ఉన్న సంస్కృత, తెలుగు శాసనం. కాకతీయ గణపతిదేవుడి కూతురు, కోట నాయకుడు బేతరాజు భార్య (వితంతువు) గణపాంబ దాన్ని నిలిపింది. తన భర్త, తన తండ్రి పేర్లు పెట్టిన ఆమె శివాలయాలను, అమరావతిలో ఆమె దానాలను అది నమోదు చేస్తుంది. కాకతీయ, కోట వంశాలను అది ఇస్తుంది. సౌమ్య (శక 1172, 1249–50) అనే తేదీ 19వ శతాబ్దపు ఒక నకలులో మాత్రమే మిగిలి ఉంది. దాన్ని ప్రశ్నించారు.

గంగయ సాహిణి దుర్గి శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 1251

పల్నాడులోని దుర్గిలో వంకేశ్వర ఆలయంలో ఉన్న శక 1173 (1251–52) నాటి శాసనం. కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుని తరఫున పానగల్లు నుండి మార్జవాడి వరకు దేశాన్ని పాలించిన గంగయ సాహిణి ప్రతినిధి ఒకరు స్థాపించిన ఆలయాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. గంగయ సాహిణి ఆలయానికి ఇచ్చిన గ్రామాన్ని కూడా అది నమోదు చేసి, కాకతీయ కుటుంబ కథనాన్ని ఇస్తుంది.

శార్ఙ్గధరుని శార్ఙ్గపురం శాసనం

క్రీ.శ. 1255

నెల్లూరు జిల్లా దర్శి విభాగం నుంచి వచ్చిన శక 1176 (1254–55) నాటి సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. 1926లో తెలిసిన అతి తొలి కాకతీయ రాగి రేకుల శాసన పత్రం ఇదే. దానిలో గణపతిదేవుడి సామంతుడు, అద్దంకికి చెందిన మాధవుడి కొడుకు శార్ఙ్గధరుడు తన స్వామి పుణ్యం కోసం శార్ఙ్గపురం గ్రామాన్ని బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చాడు.

బొత్‌పూర్ చెరువు శాసనం (మల్యాల గుండ సేనాని)

క్రీ.శ. 1259

మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలోని బొత్‌పూర్‌లో 1259 నాటి తెలుగు, సంస్కృత స్తంభ శాసనం. ఓరుగల్లు గణపతిదేవునికి సేవ చేసిన సేనాని మల్యాల గుండని చెరువులను, ఆలయాలను, బ్రాహ్మణ దానాలను అది నమోదు చేస్తుంది. పండిత కవి ఈశ్వరసూరి దానిని రచించాడు. కాకతీయ వంశాన్ని నాలుగవ వర్ణంలో ఉంచే రికార్డు ఇదే.

గణపతిదేవుని గరవపాడు శాసనం

క్రీ.శ. 1260

1260 ఏప్రిల్ 12 నాటి సంస్కృత తామ్ర దానపత్రం. దానిలో కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుని మంత్రి దేవరాజు కుమారుడు, సేనాని తిక్కన గరవపాడు గ్రామాన్ని యాభై మంది బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చాడు. అది కాకతీయులను కరికాల చోళుని నుండి చూపించి, ఆ కుటుంబం ప్రారంభమైన స్థలంగా కాకతిని పేర్కొంటుంది.

రుద్రమదేవి మల్కాపురం స్తంభ శాసనం

క్రీ.శ. 1261

అమరావతి దగ్గరి మల్కాపురంలో ఒక పెద్ద స్తంభంపై చెక్కిన 1261 మార్చి 25 నాటి పొడవైన సంస్కృత శాసనం. గోళకీ మఠానికి చెందిన రాజగురువు విశ్వేశ్వర శంభుకు రుద్రమదేవి మందరను దానం చేసినట్లు అది నమోదు చేస్తుంది. అతను అక్కడ స్థాపించిన ఆలయం, విద్యాలయం, సత్రం, వైద్యశాల, ప్రసూతి గృహాలను కూడా అది జాబితా చేస్తుంది.

కోటగిరి తామ్రశాసనం (విర్యాల సూరుడు)

క్రీ.శ. 1273

బోధన్ తాలూకాలోని బీర్కూరులో ఒక చెరువులో దొరికిన 1273 డిసెంబరు 31 నాటి మూడు సంస్కృత తామ్ర రేకులు. విర్యాల కుటుంబానికి చెందిన సూరుడు వెజ్జలపురి లేదా వైనాయకపురి అనే కొత్త గ్రామాన్ని బ్రాహ్మణులకు, ఒక విష్ణు ఆలయానికి ఇచ్చిన దానాన్ని అవి నమోదు చేస్తాయి. రేకులు గణపతి కుమార్తెగా పిలిచే రుద్రమదేవి పాలనలో సూరుడు ఒక సామంతుడు (అధీన పాలకుడు).

శ్రీకూర్మంలోని చాళుక్య సామంతుల శాసనాలు

క్రీ.శ. 1273

శ్రీకూర్మంలోని కూర్మేశ్వర ఆలయ స్తంభాలపై ఉన్న 1273 నుంచి 1318 వరకు నాటి నాలుగు శాసనాలు. తూర్పు చాళుక్య రాజులు విమలాదిత్యుడు, రాజరాజ నరేంద్రుడి నుంచి వంశాన్ని చెప్పుకుని, తూర్పు గాంగ రాజులకు సేవ చేసిన నాయకులు వాటిని వదిలి వెళ్లారు. అతి తొలిది నాయకుడి తండ్రిని మొదటి నరసింహదేవుడి మంత్రి అని పిలుస్తుంది. రాజరాజ నరేంద్రుడు పండితులతో కలిసి భరత వంశ చరిత్రను తెలుగులోకి అనువదించాడని కూడా అది చెబుతుంది. నన్నయ తెలుగు మహాభారతం సంప్రదాయానికి శాసనం నుంచి నిర్ధారణగా ఇ. హుల్ష్ దీన్ని భావించారు.