గుణగ విజయాదిత్యుని మచిలీపట్నం (?) తామ్ర శాసనం

అప్పటికి తెలిసిన, స్వయంగా గుణగ విజయాదిత్యుడి ఏకైక దానపత్రం ఇదే.¹² అది ఆయన పాలనలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ సంఘటన, మంగి అనే రాజును చంపడం, గురించి ప్రస్తావిస్తుంది.¹² దాని ఆజ్ఞప్తి, అంటే దానాన్ని అందజేసిన అధికారి, పండరంగడు.²³ అద్దంకి శాసనం తెలుగు పద్యంలో పొగిడిన పనులు చేసిన సేనాని ఆయనే.²³

రేకులు ఎక్కడి నుంచి వచ్చాయి

“ఈ రేకులు ఎక్కడ దొరికాయో, వాటికి ఏమైందో నిశ్చితమైన సమాచారం లేదు” అని 1899లో ఎఫ్. కీల్‌హార్న్ (F. Kielhorn) రాశారు.⁴ వాటి పరిమాణాన్ని బట్టి, అవి సర్ వాల్టర్ ఎలియట్ (Walter Elliot) జ్ఞాపిక పత్రంలో జాబితా చేసిన ఒక దానపత్రం కావచ్చని ఆయన భావించారు.⁴ ఆ నమోదు “5 రేకులపై శాసనం, మసూలీపటం కలెక్టర్ మిస్టర్ పోర్టర్ నుంచి, 1846 డిసెంబరు 19న అందింది” అని చెబుతుంది. దానితో పాటు వరాహ ముద్ర, త్రిభువనాంకుశ అనే అక్షరాలు ఉన్నాయి.⁴

అందుకే ఆయన శీర్షికలో ప్రశ్నార్థకం ఉంది. జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ (J. F. Fleet) తనకు పంపిన ఎలియట్ సొంత ముద్రల నుంచి కీల్‌హార్న్ పాఠాన్ని సంపాదకత్వం వహించారు.⁴ 1891లో ఫ్లీట్ దాన్ని “తెలియని ప్రదేశం నుంచి వచ్చిన దానపత్రం; ఇంకా ప్రచురించలేదు” అని జాబితా చేశారు.¹

వర్ణన

ఐదు రేకులు ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. మొదటి, చివరి రేకులపై ఒక వైపు మాత్రమే రాత ఉంది.⁴ ఒక్కొక్కటి సుమారు 9½ అంగుళాల వెడల్పు, 3⅝ అంగుళాల ఎత్తు ఉంది. కుడి వైపున ఉంగరం కోసం రంధ్రం ఉంది.⁴ అసలు రేకులపై రాత బాగా నిలిచి ఉందని, కానీ శుభ్రం చేయని గట్టి తుప్పు వల్ల ముద్రలలో చాలా అక్షరాలు మూసుకుపోయాయని కీల్‌హార్న్ అంచనా వేశారు.⁴

రాత “బాగా రాశారు, జాగ్రత్తగా చెక్కారు”.⁴ అది దక్షిణ వర్గానికి చెందినది. బ, జ అక్షరాలు అంతటా ఎడమ వైపు తెరిచి ఉన్నాయని కీల్‌హార్న్ గుర్తించారు.⁴ భాష సంస్కృతం.²

విషయం

కీల్‌హార్న్ సారాంశం ప్రకారం, దానపత్రం రాజు తాత, “గంగ వంశానికి వినాశ అగ్ని” అయిన రెండవ విజయాదిత్యుడితో మొదలవుతుంది.⁵³ కలియుగపు ఉన్మాదాన్ని విరిచినందుకు ఆయనకు చాళుక్య-అర్జునుడు అని పేరు వచ్చింది.⁵³ తర్వాత దానపత్రం ఆయన కొడుకు మహారాజు విష్ణువర్ధనుడిని, ఆ రాజు కొడుకు మహారాజు విజయాదిత్యుడిని పొగుడుతుంది.⁵³

విజయాదిత్యుడు గుద్రవార జిల్లా (విషయం) రైతులను సంబోధిస్తాడు.³ చంద్రగ్రహణం సందర్భంగా ఆయన త్రండ[ప?]రు గ్రామాన్ని అన్ని పన్నుల నుంచి మినహాయించి వినయాదిశర్మకు ఇస్తాడు.³ వినయాదిశర్మ తైత్తిరీయ శాఖకు చెందిన గృహస్థుడు, దామోదరశర్మ కొడుకు, ఉర్పుటూరుకు చెందిన తుర్కశర్మ మనవడు.³

తర్వాత ఒక శ్లోకం ఆ దానాన్ని వివరిస్తుంది.³ కీల్‌హార్న్ అనువాదంలో, రాజు యుద్ధభూమిలో మంగిని చంపాడు.³ మంగి “శత్రు నాయకుల సమూహం మొత్తాన్ని ఓడించి, తన కోపం మితిమీరి రాజు దానగుణాన్ని, శౌర్యాన్ని, శక్తిని ఎగతాళి చేశాడు”.³ అప్పుడు రాజు “ద్విజులలో ఉత్తముడైన ఇతని అద్భుతమైన సలహాతో చాలా సంతోషించాడు”.³

గ్రామానికి ఈ సరిహద్దులు ఉండేవి:³

• తూర్పున, దక్షిణాన అంగలూరు³
• పడమట వేల్పూరు³
• ఉత్తరాన చావి[త?]పరు³

కీల్‌హార్న్ ఆ ప్రదేశాలలో దేనినీ గుర్తించలేకపోయారు.³²

ఆజ్ఞప్తి పండరంగడు. యుద్ధంలో ఆయన ధైర్యాన్ని బీభత్సుడి (అర్జునుడి)తో పోల్చారు.³ ఆదేశాన్ని మాధవుడి కొడుకు “కంసాలులలో అగ్రగణ్యుడైన కట్ట[య]” రాశాడు.³ పండరంగడి మనవడు మొదటి చాళుక్య భీముడి ఒక దానపత్రం, బెజవాడ రేకుల, ఆజ్ఞప్తిగా కనిపిస్తాడని కీల్‌హార్న్ గుర్తించారు.²

ఎవరికి, దేనికి బహుమతి?

దానగ్రహీత పాత్రను ఇద్దరు సంపాదకులు వేర్వేరుగా చదివారు. 1891లో ఫ్లీట్ దానపత్రాన్ని సంగ్రహించారు.¹ వినయాదిశర్మ “మంగిని నిజంగా చంపినవాడు, లేదా అతను చంపబడిన సందర్భంలో సైన్య నాయకుడు” అని ఆయన భావించారు.¹ పూర్తి పాఠాన్ని సంపాదకత్వం వహించిన కీల్‌హార్న్ ఆ దానాన్ని మంగి ఓటమి విషయంలో ఇచ్చిన సలహాకు “అని కనిపించే” బహుమతిగా చదివారు.²

మంగి ఎవరో చెప్పలేదు. అతను ఒక చోళ రాజు కావచ్చని ఫ్లీట్ సూచించారు.⁶¹ శక 1124 (శక అనేది సంవత్సరాలను లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి) నాటి ఒక పిఠాపురం శాసనం అతన్ని మంగి-రాజేంద్ర అని పిలుస్తుంది, విజయాదిత్యుడు “అతని తలతో బంతి ఆట ఆడాడు” అని చెబుతుంది, అనేది ఆయన కారణం.⁶¹ ఇతర దానపత్రాలలో విజయాదిత్యుడు ఒక కృష్ణుడి నగరాన్ని తగలబెట్టాడు.⁶¹ ఫ్లీట్ ఈ కృష్ణుడిని రాష్ట్రకూట రాజు రెండవ కృష్ణుడిగా గుర్తించారు.⁶¹

తేదీ

దానపత్రానికి తేదీ లేదు.² కీల్‌హార్న్ దాని శీర్షికలో ఆ పాలనకు ఫ్లీట్ ఇచ్చిన తేదీలు, 844–888, ఇచ్చారు.⁴ రికార్డులు మూడవ విజయాదిత్యుడికి 44 సంవత్సరాల పాలనను ఇస్తాయని ఫ్లీట్ గుర్తించారు.⁶

Footnotes

1. Fleet, “The Chronology of the Eastern Chalukya Kings” (1891), p. 103 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

2. Kielhorn, “Six Eastern Chalukya Copper-plate Inscriptions” (1899), p. 123 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

3. Kielhorn, “Six Eastern Chalukya Copper-plate Inscriptions” (1899), p. 126 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷ ↩¹⁸ ↩¹⁹

4. F. Kielhorn, “Six Eastern Chalukya Copper-plate Inscriptions”, Epigraphia Indica V (1898–99), p. 122 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

5. Kielhorn, “Six Eastern Chalukya Copper-plate Inscriptions” (1899), p. 125, abstract of contents (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

6. J. F. Fleet, “The Chronology of the Eastern Chalukya Kings”, Indian Antiquary XX (1891), p. 102 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵