అద్దంకి శాసనం

ఎక్కడ, ఎలా దొరికింది

ఈ శాసనం ఒక రాతిపై చెక్కబడి ఉంది. 1920లలో ఆ రాయి అప్పటి గుంటూరు జిల్లా ఒంగోలు తాలూకాలోని అద్దంకిలో ఒక పొలంలో ఉంది.¹

1905లో బటర్‌వర్త్, వేణుగోపాల్ చెట్టి నెల్లూరు జిల్లా సంకలనంలో “ఒంగోలు నం. 3”గా అది మొదట ప్రచురించబడింది.² ఒక ఇంటి పెరట్లోని రాతిపై “చాళుక్య అక్షరాల్లో” ఉన్న తెలుగుగా వారు దానిని వర్ణించారు.² వారి పాక్షిక అనువాదం సేనాని నియామకాన్ని, సూర్య దేవునికి అతని దానాన్ని అప్పటికే గుర్తించింది.²

దానిలో కొంత భాగం పద్యం అని అప్పట్లో ఎవరూ గమనించలేదు.¹ కె. వి. లక్ష్మణరావు ప్రణాళికలో ఉన్న ఒక విజ్ఞాన సర్వస్వం కోసం తొలి తెలుగు శాసనాలను అధ్యయనం చేస్తున్నారు.¹ 3–7 పంక్తుల్లో తెలుగు పద్యాన్ని ఆయన గుర్తించి, ఆ విషయాన్ని తెలుగులో ప్రకటించారు.¹ తర్వాత మద్రాసు శాసన కార్యాలయం ఇచ్చిన కొత్త కాగితపు ముద్రణ (ఎస్టాంపేజ్) నుండి ఆయన ఆ రికార్డును Epigraphia Indica (ఎపిగ్రాఫియా ఇండికా) లో మళ్లీ సంపాదకత్వం వహించి ప్రచురించారు.¹

రాయి, దాని లిపి

రాయి పైభాగంలో విరిగిపోయింది. అక్కడ మూడు నాలుగు పంక్తులు పోయాయి. అడుగున కొంచెం విరిగింది.¹ పన్నెండు పంక్తులు మిగిలి ఉన్నాయి. వాటిలో మొదటి రెండింటి చివరలు మాత్రమే చదవగలము.¹

లక్ష్మణరావు అక్షరాలను తెలుగు-కన్నడ లిపి (ఆధునిక తెలుగు, కన్నడ వర్ణమాలలకు ఉమ్మడి పూర్వ రూపం) యొక్క తూర్పు చాళుక్య రూపంగా వర్ణించారు.¹ ఇది మూడవ గుణగ విజయాదిత్యుని కాలంలో వాడిన రూపం.¹ ఆ రాజు రికార్డుల్లో ఆయన ఒక “గుండ్రని చేతిరాత”, ఒక “చతురస్రాకార లేదా కోణాల చేతిరాత” అని వేరు చేసి, ఈ శాసనాన్ని గుండ్రని చేతిరాతలో ఉంచారు.¹ తొలి తెలుగులో ఉన్నట్లు యుద్ధమల్లుని బెజవాడ స్తంభ శాసనం మొదట చూపించిన ఒక ద్రావిడ ధ్వనికి సంబంధించిన అక్షరాన్ని అది వాడుతుంది.¹

భాష, ఛందస్సు

భాష తెలుగు. మొదటి ఎనిమిది పంక్తులు పద్యం, మిగతాది గద్యం.¹ లక్ష్మణరావు ఆ భాషను “కొంచెం ప్రాచీనమైన” 9వ శతాబ్దపు భాషగా పిలిచారు.¹ సంబంధిత భాషల నుండి అర్థాలు ఊహించాల్సిన కొన్ని వాడుకలో లేని పదాలను ఆయన గుర్తించారు.¹

ఆయన ఛందస్సును “ఎనిమిది ద్విపదల సమూహం” అయిన తరువోజగా గుర్తించారు.³ ప్రసిద్ధమైన ద్విపద (రెండు పాదాల) ఛందస్సులా కాకుండా “ఈ పొడవైన ఛందస్సు తెలుగు కవులకు అంతగా నచ్చలేదు” అని ఆయన గమనించారు.³

అదే సంపుటంలో వ్యాఖ్యానిస్తూ జె. రామయ్య పంతులు పద్యాన్ని అంగీకరించారు. కానీ అనేక పదాలకు వేరే పఠనాలను ప్రతిపాదించారు.⁴ అనుస్వార (పూర్ణబిందువు) గుర్తు స్థానం ఆధారంగా అద్దంకి రికార్డు బెజవాడ శాసనం కంటే పాతదని ఆయన వాదించారు.⁴

అది ఏమి నమోదు చేస్తుంది

పట్టాభిషేకం తర్వాత మొదటి సంవత్సరంలో రాజు పండరంగని సైన్యాధిపతిగా నియమించి పంపాడని పద్యం చెబుతుంది.⁵ పండరంగడు బోయల పన్నెండు కొట్టాలను (ప్రాదేశిక విభాగాలను) పట్టుకున్నాడని అది చెబుతుంది.⁵ గెజిటీర్ల ఆధారంగా సంపాదకుడు బోయలను వేట, యుద్ధం చేసే కులంగా వర్ణించారు.⁶ పండరంగడు వేంగినాడు కొండ కోటలను తీసుకుని అక్కడ త్రిభువనాంకుశను నాటాడని పద్యం జోడిస్తుంది.⁵ కట్టె కోటను (కట్టెపు దుర్గం) కూడా అతను నేలమట్టం చేశాడు.⁵

శివుని పరమ భక్తుడైన పండరంగడు దమ్మవురం వద్ద సూర్య దేవునికి (ఆదిత్య భటారునికి) భూమి ఇచ్చాడని తర్వాతి గద్యం నమోదు చేస్తుంది.⁵ ఆ భూమిలో ఎనభై పుట్ల (పుట్టి ఒక పెద్ద కొలత) వడ్లు చల్లవచ్చు.⁵ ఆ దానాన్ని రక్షించేవారికి అశ్వమేధ యాగం చేసిన పుణ్యం వస్తుందని రికార్డు హామీ ఇస్తుంది.⁵

వివరాల విషయంలో ఇద్దరు సంపాదకులు విభేదించారు. లక్ష్మణరావు త్రిభువనాంకుశను ఒక బాణం పేరుగా భావించారు.⁶ “బహుశా రాష్ట్రకూటులు” అయిన విదేశీ రాజుల నుండి పండరంగడు వేంగి కొండ కోటలను తిరిగి గెలుచుకున్నాడని ఆయన సూచించారు.⁶

రామయ్య పంతులు ఆ భాగాన్ని “త్రిభువనాంకుశ ఆయుధం ద్వారా” వేంగినాడును పట్టుకుని నిలుపుకోవడంగా చదివారు.⁷ కందుకూరు, బెజవాడ గురించిన ముగింపు మాటలు అర్థం కావని (అర్థం చేసుకోవడం అసాధ్యమని) ఆయన పిలిచారు.⁷ అంతకుముందే హుల్ష్ త్రిభువనాంకుశను మూడవ గుణగ విజయాదిత్యుని సొంత బిరుదుగా నమోదు చేశారు. ఇది మూడవ పఠనాన్ని సూచిస్తుంది.⁸

లక్ష్మణరావు దమ్మవురాన్ని అద్దంకి దగ్గరి ధర్మవరంగా గుర్తించారు. అక్కడ పండరంగని మరో రెండు శాసనాలు ఉన్నాయి.³⁶ అప్పట్లో బోయలు కర్నూలు, అనంతపురం, బళ్లారిలలో ఎక్కువగా ఉన్నారని ఆయన గుర్తించారు.³⁶ ఈ కారణంగా ఆయన బోయల పన్నెండు కొట్టాలను కర్నూలు జిల్లాలో ఉంచారు.³⁶

తేదీ

రికార్డుకు ఏ శకపు తేదీ లేదు.³ మూడవ గుణగ విజయాదిత్యుని దాదాపు అన్ని దానపత్రాల్లోనూ పండరంగడు అమలుదారుగా (ఆజ్ఞప్తి) కనిపిస్తాడు.³ లక్ష్మణరావు ఆ రాజు పాలనను 844–888గా తీసుకున్నారు.³ ఆ ఆధారంగా ఆయన శాసనాన్ని పాలనలో మొదటి సంవత్సరమైన 844–845 నాటిదిగా చెప్పారు.³

సూయెల్ అదే పాలనను, 844–888ని, ఇస్తారు.⁹ 1202 నాటి ఒక శాసనం నుండి తీసుకున్న హుల్ష్ పాలనల జాబితా ఆ రాజుకు 44 సంవత్సరాలు ఇస్తుంది. కానీ ప్రారంభ సంవత్సరం ఇవ్వదు.¹⁰ ఈ శాసనానికి మరే తేదీ అయినా తూర్పు చాళుక్య కాలక్రమాన్ని వేరుగా లెక్కించడం మీద ఆధారపడుతుంది. ఇక్కడ సంప్రదించిన ఆధారాలు అలాంటి లెక్క ఇవ్వవు.

ప్రాముఖ్యం

లక్ష్మణరావుకు ఈ శాసనం 9వ శతాబ్దం మధ్యలో “తెలుగు కవిత్వం ఉందనడానికి సానుకూల సాక్ష్యం” ఇచ్చింది.³ అది తెలుగు పద్య చరిత్రను బెజవాడ శాసనం కంటే ఒక శతాబ్దం ముందుకు తీసుకెళ్లింది.³ బెజవాడ శాసనం స్వయంగా ఆ చరిత్రను 11వ శతాబ్దపు నన్నయ మహాభారతం కంటే ఒక శతాబ్దం ముందుకు తీసుకెళ్లింది.³ బోయల గురించి, వేంగి సేనానులు దాని పశ్చిమ సరిహద్దులో చేసిన యుద్ధాల గురించి కూడా ఇది ఒక తొలి రికార్డు.

సంచికలు

• బటర్‌వర్త్, వేణుగోపాల్ చెట్టి, Nellore District Inscriptions (నెల్లూరు జిల్లా శాసనాలు), రెండవ భాగం (1905), ఒంగోలు నం. 3, పే. 896 (పాఠం, పాక్షిక అనువాదం; ఫలకం).²
• కె. వి. లక్ష్మణరావు, Epigraphia Indica XIX, నం. 47, పే. 271–275 (పాఠం, అనువాదం, ఫలకం), జె. రామయ్య పంతులు గమనికతో, నం. 48, పే. 275–277.¹⁴

Footnotes

1. K. V. Lakshmana Rao, “The Addanki Stone Inscription of Pandaranga”, Epigraphia Indica XIX (1928), p. 272 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵

2. A. Butterworth and V. Venugopaul Chetty, Nellore District Inscriptions, Part II (1905), p. 896 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

3. Lakshmana Rao, “Addanki Stone Inscription”, Epigraphia Indica XIX (1928), p. 273 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹²

4. J. Ramayya Pantulu, “A Note on the Addanki Inscription of Pandaranga”, Epigraphia Indica XIX (1928), pp. 275–276 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

5. Lakshmana Rao, “Addanki Stone Inscription”, Epigraphia Indica XIX (1928), p. 275 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

6. Lakshmana Rao, “Addanki Stone Inscription”, Epigraphia Indica XIX (1928), p. 274 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

7. Ramayya Pantulu, “A Note on the Addanki Inscription”, Epigraphia Indica XIX (1928), pp. 276–277 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

8. E. Hultzsch, “Pithapuram Pillar Inscription of Mallapadeva”, Epigraphia Indica IV (1897), p. 226 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

9. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 35 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

10. Hultzsch, “Pithapuram Pillar Inscription”, Epigraphia Indica IV (1897), pp. 239–240 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩