తూర్పు చాళుక్యులు, దక్కన్ రాజ్యాలు

7వ శతాబ్దం నుండి 12వ శతాబ్దం వరకు వేంగి తూర్పు చాళుక్యులు కృష్ణా–గోదావరి తీరాన్ని పాలించారు. లోపలి ప్రాంతాలను బాదామి చాళుక్యులు, రాష్ట్రకూటులు, కళ్యాణి చాళుక్యులు, తెలుగు చోళుల వంటి స్థానిక వంశాలు పట్టుకున్నారు. 9వ శతాబ్దంలో శాసనాల్లో తెలుగు పద్యం కనిపిస్తుంది. 11వ శతాబ్దంలో రాజమహేంద్రవరంలో నన్నయ మహాభారతం వస్తుంది.

ఒక్క చూపులో

సుమారు 615 తర్వాత ఐదు శతాబ్దాల పాటు తెలుగు భూములు తీరం, ఎత్తైన ప్రాంతాల మధ్య విడిపోయి ఉన్నాయి. తీరంలో తూర్పు చాళుక్యులు కృష్ణా, గోదావరి ముఖద్వారాల మధ్య ఉన్న వేంగిని పాలించారు. లోపలి ప్రాంతం పెద్ద పశ్చిమ రాజ్యాలకు చెందింది.^1,2,3
బాదామి రాజు రెండవ పులకేశి పిఠాపురం, ఏలూరులను తీసుకుని, వాటిని పాలించడానికి తన తమ్ముడు విష్ణువర్ధనుడిని ఉంచాడు. విష్ణువర్ధనుని వారసులు వేంగిని ఒక ప్రత్యేక వంశంగా పాలించారు. ఏలూరు దగ్గరి పెద్ద వేగి దాని రాజధాని.^1,5,6
చోళ రాజు మొదటి రాజరాజు వేంగిని జయించడాన్ని హుల్ష్ 997–98లో ఉంచారు. తర్వాత వివాహాలు రెండు రాజకుటుంబాలను కలిపి కట్టాయి. రాజరాజ నరేంద్రుడు 1022లో పట్టాభిషిక్తుడై రాజమహేంద్రవరాన్ని తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు.^8,18,19
పూర్తిగా తెలుగులో రాసిన తొలి శాసనాలు ఈ కాలానికి కొంచెం ముందువి: తెలుగు చోళుల కలమల్ల స్తంభ శాసనం సుమారు 575 నాటిది. సుమారు 844 నాటి అద్దంకి శాసనం ఒక తెలుగు పద్యంతో ప్రారంభమవుతుంది. నన్నయ రాజమహేంద్రవరంలో రాజరాజు ఆస్థానంలో మహాభారతం రాశాడు.^23,24

పూర్తి చార్టు కోసం పక్కకు జరపండి; వివరాల కోసం ఏదైనా పట్టీని తాకండి.

ప్రతి పట్టీ ఒక ప్రాంతాన్ని పాలించిన శక్తి; కాలం ఎడమ నుంచి కుడికి. గీతల అంచు = సుమారు తేదీలు. వివరాల కోసం పట్టీని ఎంచుకోండి.

జాబితాగా చూపించు

ఇక్ష్వాకులు, విష్ణుకుండినులు, తొలి రాజ్యాలు క్రీ.శ. 225–624

తెలంగాణ: విష్ణుకుండినులు (సుమారు క్రీ.శ. 375–612)
కోస్తా ఆంధ్ర: పల్లవులు (సుమారు క్రీ.శ. 250–630) · విష్ణుకుండినులు (సుమారు క్రీ.శ. 500–630) · తూర్పు గాంగులు (సుమారు క్రీ.శ. 537–1434) · తూర్పు చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 615–973) · బాదామి చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 615–642)
రాయలసీమ: పల్లవులు (సుమారు క్రీ.శ. 300–900) · రేనాటి చోళులు (సుమారు క్రీ.శ. 550–800)

తూర్పు చాళుక్యులు, దక్కన్ రాజ్యాలు క్రీ.శ. 624–1163

తెలంగాణ: బాదామి చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 655–753) · ముదిగొండ చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 890–1218) · వేములవాడ చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 750–973) · కాకతీయులు (సుమారు క్రీ.శ. 1052–1162) · రాష్ట్రకూటులు (సుమారు క్రీ.శ. 753–973) · కందూరు చోడులు (సుమారు క్రీ.శ. 1060–1160) · తూర్పు చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 935–973) · కళ్యాణి చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 973–1163)
కోస్తా ఆంధ్ర: పల్లవులు (సుమారు క్రీ.శ. 250–630) · బాదామి చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 655–680) · తంజావూరు చోళులు (సుమారు క్రీ.శ. 999–1135) · విష్ణుకుండినులు (సుమారు క్రీ.శ. 500–630) · తూర్పు చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 999–1077) · ధరణికోట కోట వంశం (సుమారు క్రీ.శ. 1100–1276) · తూర్పు గాంగులు (సుమారు క్రీ.శ. 537–1434) · కోన, పల్నాటి హైహయులు (సుమారు క్రీ.శ. 1073–1364) · పొత్తపి, నెల్లూరు తెలుగు చోడులు (సుమారు క్రీ.శ. 1106–1316) · వెలనాటి చోడులు (సుమారు క్రీ.శ. 1118–1209) · కళ్యాణి చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 1118–1126)
రాయలసీమ: పల్లవులు (సుమారు క్రీ.శ. 300–900) · తంజావూరు చోళులు (సుమారు క్రీ.శ. 985–1268) · రేనాటి చోళులు (సుమారు క్రీ.శ. 550–800) · కళ్యాణి చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 1000–1190) · బాదామి చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 654–753) · పొత్తపి, నెల్లూరు తెలుగు చోడులు (సుమారు క్రీ.శ. 1120–1268) · బాణులు (సుమారు క్రీ.శ. 700–915) · వైదుంబులు (సుమారు క్రీ.శ. 750–1000) · నొళంబ పల్లవులు (సుమారు క్రీ.శ. 750–974) · రాష్ట్రకూటులు (సుమారు క్రీ.శ. 750–973)

కాకతీయులు క్రీ.శ. 1163–1323

తెలంగాణ: ముదిగొండ చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 890–1218) · కాకతీయులు (సుమారు క్రీ.శ. 1163–1323)
కోస్తా ఆంధ్ర: కాకతీయులు (సుమారు క్రీ.శ. 1185–1323) · ధరణికోట కోట వంశం (సుమారు క్రీ.శ. 1100–1276) · తూర్పు గాంగులు (సుమారు క్రీ.శ. 537–1434) · కోన, పల్నాటి హైహయులు (సుమారు క్రీ.శ. 1073–1364) · పొత్తపి, నెల్లూరు తెలుగు చోడులు (సుమారు క్రీ.శ. 1106–1316) · వెలనాటి చోడులు (సుమారు క్రీ.శ. 1118–1209) · తంజావూరు చోళులు (సుమారు క్రీ.శ. 1135–1264)
రాయలసీమ: తంజావూరు చోళులు (సుమారు క్రీ.శ. 985–1268) · కళ్యాణి చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 1000–1190) · పొత్తపి, నెల్లూరు తెలుగు చోడులు (సుమారు క్రీ.శ. 1120–1268) · హొయసలులు (సుమారు క్రీ.శ. 1178–1342)

రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాలు అనిశ్చిత లేదా వివాదాస్పద తేదీలు ముందుగా మరో ప్రాంతంలో

A small square stone shrine with a dark, weathered wall of large blocks and a plain doorway, topped by a stepped pyramidal tower of carved storeys; palm fronds at the left and a tree at the right. · M. Rama Rao, Eastern Calukyan Temples of Andhra Desa (Andhra Pradesh Government Archaeological Series No. 19, ed. Mohd. Abdul Waheed Khan, Director of Archaeology); photographer not credited (opens in a new tab) · Public domain in India

తీరం, లోపలి ప్రాంతం

సుమారు 615 తర్వాత ఐదు శతాబ్దాల పాటు తెలుగు మాట్లాడే భూములు ఒక గీత వెంబడి విడిపోయి ఉన్నాయి. ఆ గీత సుమారుగా తీరాన్ని ఎత్తైన ప్రాంతాల నుండి వేరు చేస్తుంది. తీరంలో తూర్పు చాళుక్యులు వేంగిని పాలించారు.¹ ఇది కృష్ణా, గోదావరి ముఖద్వారాల మధ్య ఉన్న సారవంతమైన ప్రాంతం. అది కొంత దూరం లోపలికి కూడా వ్యాపించింది.¹

ఇప్పటి తెలంగాణలో ఎక్కువ భాగంతో సహా దక్కన్ లోపలి ప్రాంతం వరుసగా వచ్చిన పెద్ద పశ్చిమ రాజ్యాలకు చెందింది.²³ అవి బాదామి చాళుక్యులు, మాన్యఖేట (మళఖేడ్) రాష్ట్రకూటులు, కళ్యాణి చాళుక్యులు.²³ రాయలసీమ ఎత్తైన ప్రాంతాల్లో రేనాండు తెలుగు చోళుల వంటి చిన్న వంశాలు ఒకసారి ఒక సర్వాధిపతి కింద, మరోసారి మరొకరి కింద పాలించాయి.⁴

ఈ పేజీ ఆ కాలాన్ని మొత్తంగా క్లుప్తంగా చెబుతుంది. తూర్పు చాళుక్య రాజుల గురించి వంశం పేజీలో ఉంది.

తేదీల గురించి ఒక గమనిక: ఇక్కడ ఈ కాలం 624లో ప్రారంభమైనట్లు చూపించాం.⁵⁶ కానీ ఈ సైట్ గ్రంథాలయంలోని పాత పుస్తకాలు వేంగిలో చాళుక్యుల పాలన ప్రారంభాన్ని సుమారు 615 అని, స్వాతంత్ర్యాన్ని సుమారు 632 నాటికి అని చెబుతాయి.⁵⁶ ఈ కాలంలోని తొలి తేదీలన్నీ తర్వాతి రికార్డుల నుండి వెనక్కి లెక్కించిన పాలనా సంవత్సరాల మీద ఆధారపడి ఉన్నాయి.⁵⁶

చాళుక్యులు వేంగిని జయించడం

Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) వేంగిని “మొదట బహుశా కాంచీపురం (Conjeeveram) పల్లవుల ఒక రాష్ట్రం” అని వర్ణించింది.¹ 7వ శతాబ్దంలో చాళుక్యులు దానిని జయించారని, ఏలూరు (అప్పుడు ఎల్లోర్) దగ్గరి పెద్ద వేగి దాని రాజధాని అని అది చెబుతుంది.¹

బాదామి రాజు రెండవ పులకేశి తూర్పు దండయాత్రలో పిఠాపురం, ఏలూరులను తీసుకున్నాడు.⁵⁶ వాటిని పాలించడానికి తన తమ్ముడు విష్ణువర్ధనుడిని ఉంచాడు.⁵⁶ విష్ణువర్ధనుని వారసులు పశ్చిమ చాళుక్యుల నుండి వేరుగా, వారికి స్వతంత్రంగా, వేంగిని ఒక ప్రత్యేక వంశంగా పాలించారు.⁵⁶

గోదావరి గెజిటీర్ ప్రకారం, చైనా యాత్రికుడు హ్యూయెన్ సాంగ్ ఈ రాజ్యంలో జనాభా తక్కువగా ఉందని వర్ణించాడు.⁶ ఒకప్పుడు అనేకంగా ఉన్న దాని బౌద్ధ విహారాలు “శిథిలమై, నిర్జనంగా” ఉన్నాయి.⁶

లోపలి ప్రాంతాల రాజ్యాలు

Imperial Gazetteer హైదరాబాద్ సంపుటం (1909) లోపలి ప్రాంతాల కథను సంగ్రహంగా చెబుతుంది.³ 8వ శతాబ్దం మధ్య వరకు చాళుక్యులు దక్షిణాదిలో పెద్ద భాగాన్ని పాలించారు. తర్వాత గుల్బర్గా జిల్లాలోని మళఖేడ్ రాష్ట్రకూటులు వారిని వెళ్లగొట్టారు.³ 973లో చాళుక్య వంశం మళ్లీ నిలబడింది. అది దాదాపు రెండు వందల సంవత్సరాలు అధికారంలో ఉంది.³

ఆ కథనం తొలి చాళుక్య రాజధానిని కళ్యాణిలో ఉంచుతుంది. ఇది ఒక పాత గందరగోళాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.³ గోదావరి గెజిటీర్ తొలి రాజధానిని సరిగ్గా బాదామి అని చెబుతుంది. తర్వాతి రాజు ఆరవ విక్రమాదిత్యుని రాజధానిగా కళ్యాణిని చెబుతుంది.⁷⁸

మద్రాసు సంపుటం పశ్చిమ దక్కన్‌లో రాష్ట్రకూటుల ఆధిపత్యాన్ని సుమారు 750–950 నాటిదిగా చెబుతుంది.² మళ్లీ నిలబడిన పశ్చిమ చాళుక్యులు 1189 వరకు కొనసాగారని అది చెబుతుంది. ఆ సంవత్సరం వారి సొంత సామంతులు (కింద ఉన్న పాలకులు) యాదవులు, హొయసలులు వారిని పడగొట్టారు.²

వేంగి పదే పదే ఈ యుద్ధాల్లోకి లాగబడింది. 770–71లో రాష్ట్రకూట యువరాజు రెండవ గోవిందుడు మూసీ కృష్ణాలో కలిసే చోట శిబిరం వేశాడు.⁹ అతని సొంత కథనం ప్రకారం, దీనికి ముందే అతను వేంగి రాజును లొంగదీశాడు.⁹

9వ శతాబ్దంలో తూర్పు చాళుక్య గుణగ విజయాదిత్యుడు (మూడవ విజయాదిత్యుడు) దక్కన్ ప్రత్యర్థులపై విజయాలకు గుర్తుండిపోయాడు.¹⁰ అతను 877 నుండి 888 మధ్య రాష్ట్రకూట రాజధాని మళఖేడ్‌ను దోచుకున్నాడని సూయెల్ నమ్మారు.¹⁰ దీనికి భిన్నంగా, మూడవ విజయాదిత్యుడు రాష్ట్రకూట మొదటి అమోఘవర్షుని సామంతుడని హుల్ష్ (Hultzsch) భావించారు.¹¹ ఆస్థాన కవిత్వంలోని అవే గొప్పలను వ్యతిరేక మార్గాల్లో ఎలా చదవవచ్చో ఈ రెండు అభిప్రాయాలు చూపిస్తాయి.¹⁰¹¹

రాయలసీమ: తెలుగు చోళులు, వారి పొరుగువారు

తూర్పు కనుమలకు పడమరగా, తెలుగు చోళులు సుమారు 6వ శతాబ్దం చివరి నుండి రేనాండును, అంటే కడప ప్రాంతాన్ని, పాలించారు.¹² తేదీ లేని వారి శాసనాలు వారు మొదట పల్లవ, తర్వాత చాళుక్య సర్వాధిపతుల పేర్లు వాడినట్లు చూపిస్తాయి.¹²

బాదామి చాళుక్య రాజు విజయాదిత్యుడు 696 నుండి 733 వరకు పాలించాడు.¹³ అతని కాలంలో చాళుక్యుల సేవలో ఉన్న బాణ నాయకులు రేనాండులోని కొన్ని భాగాలను పాలించారు.¹³ తర్వాత పృథ్వీవల్లభ అని పిలుచుకున్న ఒక తెలుగు చోళ రాజు చాళుక్యుల ఆధిపత్యాన్ని వదిలించుకున్నాడు.¹³ ఆ ప్రాంతపు తర్వాతి చోళ పాలకులు బాణులు, వైదుంబులు, నొళంబ పల్లవులతో యుద్ధం చేశారు.¹²

1915 కడప గెజిటీర్ వేరే అభిప్రాయం తీసుకుంది. జిల్లా “ఎప్పుడూ” చాళుక్యుల పాలనలో లేదని, 8వ శతాబ్దం చివర్లో తెలుగు చోళులు చెల్లాచెదురయ్యారని అది భావించింది.¹⁴ వారి శాసనాల 1956 ప్రచురణ ఈ రెండు విషయాలనూ సరిదిద్దుతుంది.¹⁴¹³

తెలంగాణ, కాకతీయుల ఎదుగుదల

11వ, 12వ శతాబ్దాల్లో తెలంగాణ ఎత్తైన ప్రాంతాలను కళ్యాణి చాళుక్యుల సామంతుల ద్వారా పాలించారు.¹⁵ ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు అనుమకొండ (హనుమకొండ) ప్రాంతాన్ని కాకతీయ నాయకుడు బేతకు ఇచ్చాడని సూయెల్ నమోదు చేస్తారు. బేత కుమారుడు రెండవ ప్రోలుడు వరంగల్ నుండి దానిని పాలించాడు. అతను 1117 నాటికి చురుకుగా ఉన్నాడు.¹⁵

కళ్యాణి బలహీనపడుతుండగా, ఒక కాకతీయ పాలకుడు సుమారు 1155లో చాళుక్య మూడవ తైలపుని ఓడించాడు.¹⁶ 1163 జనవరి 19న రెండవ ప్రోలుని తర్వాత రుద్రుడు (సూయెల్ పేర్కొన్న “మొదటి ప్రతాపరుద్రుడు”) అనుమకొండలో పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు.¹⁷ ఈ కాలాన్ని ముగించడానికి ఈ సైట్ ఆ సంఘటనను వాడుతుంది.¹⁷

రాష్ట్రకూటులకు, చోళులకు మధ్య వేంగి

వేంగి తర్వాతి చరిత్ర తంజావూరు చోళుల చుట్టూ తిరుగుతుంది. 1202 నాటి తూర్పు చాళుక్య రాజుల జాబితా దానార్ణవ రాజు తర్వాత 27 సంవత్సరాల ఖాళీని నమోదు చేస్తుంది.¹⁸ చోళ రాజు మొదటి రాజరాజు వేంగిని జయించడాన్ని హుల్ష్ ఆ ఖాళీలో, 997–98లో ఉంచారు.¹⁸ గోదావరి గెజిటీర్ దానిని 999 నాటిదిగా చెబుతుంది. పాత వంశానికి చెందిన శక్తివర్మ అనే యువరాజును రాజరాజు రాజుగా గానీ సామంతుడిగా గానీ సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాడని అది చెబుతుంది.⁶

తర్వాత వివాహాలు రెండు రాజకుటుంబాలను కలిపి కట్టాయి.¹⁹⁸ విమలాదిత్యుడు రాజరాజ చోళుని కుమార్తెను పెళ్లి చేసుకున్నాడు.¹⁹⁸ అతని కుమారుడు రాజరాజ నరేంద్రుడు 1022లో పట్టాభిషిక్తుడై రాజమహేంద్రవరాన్ని తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు.¹⁹⁸

రాజరాజ నరేంద్రుని కుమారుడు 1070లో చోళ చక్రవర్తి మొదటి కులోత్తుంగుడు అయ్యాడు.²⁰²¹ అప్పుడు వేంగి అతని బంధువులు, ప్రతినిధులు పాలించే ఒక రాష్ట్రం అయింది.²⁰²¹ కళ్యాణి చాళుక్య ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు 1120 నుండి 1124 వరకు కొద్దికాలం వేంగిని పట్టుకున్నాడు.²¹ ఆ తర్వాత అక్కడ చోళుల ప్రభావం తగ్గిపోయిందని గోదావరి గెజిటీర్ చెబుతుంది.²¹ 12వ శతాబ్దం మధ్య నుండి వేంగి “మొదట అనేక చిన్న నాయకుల కిందకు వచ్చింది”.²²

తెలుగు లిపిలోకి, సాహిత్యంలోకి రావడం

పూర్తిగా తెలుగులో రాసిన తొలి శాసనాలు ఈ కాలానికి కొంచెం ముందువి. తెలుగు చోళులు శిలాశాసనాలను వదిలారు. వాటిలో మొదటిది సుమారు 575 నాటి కలమల్ల స్తంభ శాసనం.²³ అంతకు ముందటి కొన్ని పల్లవ రికార్డులలో అప్పటికే తెలుగు పదాలు ఉన్నాయి.²³ కానీ కలమల్ల శాసనమే అప్పటికి తెలిసిన తొలి సంపూర్ణ తెలుగు శాసనమని 1956 నాటి సంపాదకులు పేర్కొన్నారు.²³ ఆ 1956 ప్రచురణలోని పన్నెండు రికార్డులూ బాదామి చాళుక్యుల తొలి తెలుగు-కన్నడ లిపిని వాడాయి.⁴

తీరంలో, సుమారు 844 నాటి పండరంగుని అద్దంకి శాసనం తరువోజ ఛందస్సులో ఒక తెలుగు పద్యంతో ప్రారంభమవుతుంది.²⁴ 9వ శతాబ్దం మధ్యలో “తెలుగు కవిత్వం ఉన్నదనడానికి నిశ్చితమైన ఆధారం” దానిలో ఉందని దాని సంపాదకుడు చూశారు.²⁴

అదే సంపాదకుడు నన్నయభట్టు మహాభారతాన్ని అప్పటికి తెలిసిన అత్యంత పాత తెలుగు సాహిత్య గ్రంథంగా పేర్కొన్నారు.²⁴ నన్నయ దానిని రాజమహేంద్రవరంలో మొదటి రాజరాజు ఆస్థానంలో రాశాడు.²⁴ గోదావరి గెజిటీర్ కూడా మహాభారతం తెలుగు అనువాదాన్ని రాజరాజు పాలనలో ఉంచుతుంది.⁸

1053 నాటి రాజరాజు దానపత్రం ఒకటి దాని సంస్కృత శ్లోకాల రచయితగా నన్నియభట్టు పేరు చెబుతుంది.²⁵ అతను ఆ కవి “బహుశా ఒకరే” అని హుల్ష్ భావించారు.²⁵ దానం పొందిన వ్యక్తిని ఐదు భాషల్లో రచించినందుకు అదే దానపత్రం ప్రశంసిస్తుంది. వాటిలో ఆంధ్రం (తెలుగు) ఒకటి.²⁵²⁶

ఆలయాలు, మతం

ఈ కాలపు శాసనాలు రాజులు ఆలయాలు కట్టించడాన్ని నమోదు చేస్తాయి. 9వ శతాబ్దపు రాజు నరేంద్రుడు (రెండవ విజయాదిత్యుడు) 108 యుద్ధభూముల్లో 108 ఆలయాలు స్థాపించాడని 1202 నాటి వంశావళి ఘనత ఇస్తుంది.²⁷¹⁸ మొదటి చాళుక్య భీముడు కాకినాడ (అప్పుడు కోకనాడ) దగ్గరి భీమవరంలో చాళుక్య భీమేశ్వర శివాలయాన్ని స్థాపించాడని అది చెబుతుంది.²⁷¹⁸

రెండవ విజయాదిత్యుడు విజయవాడ (అప్పుడు బెజవాడ) లో ఉమామహేశ్వర ఆలయాన్ని కట్టించాడని 958 నాటి ఒక శాసనం నమోదు చేస్తుంది.²⁸ గోదావరి గెజిటీర్ తూర్పు చాళుక్యులను వైష్ణవులుగా పేర్కొంది.⁶ కానీ వారి దానపత్రాలు రాజులను, సేనానులను శివభక్తులుగా వర్ణిస్తాయి.²⁶²⁴

ఈ కాలానికి ఆధారాలు

ఈ కాలపు చరిత్ర ఎక్కువగా తామ్రశాసనాలు, శిలాశాసనాల నుండి నిర్మించబడింది. తామ్రశాసనం అంటే రాగి రేకులపై రాసిన రాజ పత్రం. సాధారణంగా అది భూదానాన్ని నమోదు చేస్తుంది.⁶¹⁸ అది సుదీర్ఘమైన వంశ చరిత్రతో ప్రారంభమవుతుంది. రాజుల వరుసకు, వారి పాలనా సంవత్సరాలకు (పట్టాభిషేకం నుండి లెక్కించిన ప్రతి పాలన సంవత్సరాలు) ఇదే ముఖ్య ఆధారం.⁶¹⁸ గ్రంథాలయంలోని ఆధారాలు ఎక్కువగా 19వ, 20వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటి ప్రచురణలు, గెజిటీర్లు. పైన పేర్కొన్నట్లు, తర్వాతి సంపాదకులు కొన్నిసార్లు వాటి తేదీలను, గుర్తింపులను, వివరణలను సవరించారు. తొలి చాళుక్యుల రాజధాని, తెలుగు చోళుల గతి దీనికి ఉదాహరణలు.

Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 193 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 16 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 10 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
K. A. Nilakanta Sastri and M. Venkataramayya, “Telugu Chola Records from Anantapur and Cuddapah”, Epigraphia Indica XXVII (1956), p. 220 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 22 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari (1907), p. 20 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹²
Hemingway, Godavari (1907), p. 18 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Hemingway, Godavari (1907), p. 21 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 30 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 38 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
E. Hultzsch, “Pithapuram Pillar Inscription of Mallapadeva”, Epigraphia Indica IV (1897), p. 227 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Nilakanta Sastri and Venkataramayya, “Telugu Chola Records”, Epigraphia Indica XXVII (1956), p. 250 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Nilakanta Sastri and Venkataramayya, “Telugu Chola Records”, Epigraphia Indica XXVII (1956), p. 243 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
C. F. Brackenbury, Madras District Gazetteers: Cuddapah (1915), p. 27 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 96 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 110 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 113 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Hultzsch, “Pithapuram Pillar Inscription”, Epigraphia Indica IV (1897), pp. 226–227 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 61 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 83 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Hemingway, Godavari (1907), p. 22 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 271 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Nilakanta Sastri and Venkataramayya, “Telugu Chola Records”, Epigraphia Indica XXVII (1956), p. 221 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
K. V. Lakshmana Rao, “The Addanki Stone Inscription of Pandaranga”, Epigraphia Indica XIX (1928), p. 273 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Hultzsch, editorial note in F. Kielhorn, “Nandamapundi Grant of Rajaraja I”, Epigraphia Indica IV (1897), p. 303 n. 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Kielhorn, “Nandamapundi Grant”, Epigraphia Indica IV (1897), p. 302 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Hultzsch, “Pithapuram Pillar Inscription”, Epigraphia Indica IV (1897), pp. 239–240 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 49 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

ముఖ్య ఘట్టాలు

రాజ్యం ఆవిర్భావం
రాజ్యం ముగింపు
శాసనం
కట్టడం

సు. 625శాసనం:పుణ్యకుమారుని మాలెపాడు తామ్రశాసనం
సు. 625శాసనం:పుణ్యకుమారుని తిప్పలూరు శాసనం
సు. 630రాజ్యం ముగింపు:విష్ణుకుండినులు
సు. 631శాసనం:రెండవ పులకేశి కొప్పరం శాసనం
సు. 632శాసనం:మొదటి విష్ణువర్ధనుని చీపురుపల్లి తామ్ర శాసనం
సు. 632శాసనం:మొదటి జయసింహుని పెదవేగి తామ్ర శాసనం
సు. 633శాసనం:మొదటి జయసింహుని నిడుపర్రు తామ్ర శాసనం
634శాసనం:రెండవ పులకేశి ఐహొళె శాసనం
సు. 637శాసనం:మొదటి జయసింహుని పులిబుమ్ర (పొలమూరు) తామ్ర శాసనం
సు. 659శాసనం:మొదటి జయసింహుని గుడివాడ తామ్ర శాసనాలు (మూడు)
660శాసనం:మొదటి విక్రమాదిత్యుని అముదాలపాడు శాసనం
660శాసనం:మొదటి విక్రమాదిత్యుని తలమంచి శాసనం
673శాసనం:సర్వలోకాశ్రయుని (మంగి యువరాజు) చెందలూరు తామ్ర శాసనం
674శాసనం:మొదటి విక్రమాదిత్యుని గద్వాల శాసనం
సు. 681శాసనం:గుణార్ణవుని కుమారుడు దేవేంద్రవర్మ శ్రీకాకుళం తామ్రశాసనం
687శాసనం:మొదటి పరమేశ్వరవర్మ వున్న గురవాయపాలెం శాసనం
సు. 696శాసనం:రెండవ జయసింహుని పెనుకపర్రు తామ్ర శాసనం
సు. 700రాజ్యం ఆవిర్భావం:బాణులు
సు. 709శాసనం:మూడవ విష్ణువర్ధనుని ఈపూరు తామ్ర శాసనం
సు. 711శాసనం:రెండవ నరసింహవర్మ రేయూరు శాసనం
సు. 725శాసనం:సత్యాదిత్యుని మాలెపాడు శిలాశాసనం
సు. 750శాసనం:పుణ్యకుమారుని దొమ్మర నంద్యాల తామ్రశాసనం
సు. 750రాజ్యం ఆవిర్భావం:నొళంబ పల్లవులు
సు. 750రాజ్యం ఆవిర్భావం:రాష్ట్రకూటులు
సు. 750రాజ్యం ఆవిర్భావం:వైదుంబులు
సు. 750రాజ్యం ఆవిర్భావం:వేములవాడ చాళుక్యులు
సు. 753రాజ్యం ముగింపు:బాదామి చాళుక్యులు
770శాసనం:యువరాజు రెండవ గోవిందుని ఆలాస్ శాసనం
సు. 770శాసనం:విజయాదిత్య చోళుని చామలూరు శాసనం
సు. 793శాసనం:బీరగ్రహుని కురువగట్టు శాసనం
సు. 799శాసనం:రెండవ విజయాదిత్యుని ఏడేరు తామ్ర శాసనం
సు. 800రాజ్యం ముగింపు:రేనాటి చోళులు
సు. 802శాసనం:అనంతవర్మ అలమండ తామ్రశాసనం
808శాసనం:మూడవ గోవిందుని రాధన్‌పూర్ శాసనం
సు. 844శాసనం:అద్దంకి శాసనం
సు. 844శాసనం:గుణగ విజయాదిత్యుని మచిలీపట్నం (?) తామ్ర శాసనం
సు. 888శాసనం:మొదటి చాళుక్య భీముని బెజవాడ తామ్ర శాసనం
సు. 890శాసనం:యుద్ధమల్లుని బెజవాడ స్తంభ శాసనం
సు. 890రాజ్యం ఆవిర్భావం:ముదిగొండ చాళుక్యులు
సు. 900రాజ్యం ముగింపు:పల్లవులు
సు. 910శాసనం:బాణ రాజు రెండవ విక్రమాదిత్యుని గుడిమల్లం శాసనం
సు. 915రాజ్యం ముగింపు:బాణులు
సు. 918శాసనం:మొదటి అమ్మరాజు చేవూరు తామ్ర శాసనం
సు. 918శాసనం:మొదటి అమ్మరాజు ఏడేరు తామ్ర శాసనం
సు. 930శాసనం:రెండవ అరికేసరి వేములవాడ శాసనం
933శాసనం:నాల్గవ గోవిందుని సాంగ్లీ శాసనం
సు. 934శాసనం:రెండవ చాళుక్య భీముని దిగ్గుబర్రు తామ్ర శాసనం
సు. 945శాసనం:రెండవ అమ్మరాజు గుండుగొలను తామ్ర శాసనం
సు. 945శాసనం:రెండవ అమ్మరాజు కలుచుంబర్రు శాసనం
సు. 945శాసనం:జినవల్లభుని కురిక్యాల శాసనం
సు. 945శాసనం:రెండవ అమ్మరాజు మలియపూండి తామ్ర శాసనం
సు. 945శాసనం:రెండవ అమ్మరాజు మచిలీపట్నం తామ్ర శాసనం
సు. 945శాసనం:రెండవ అమ్మరాజు పడంకలూరు తామ్ర శాసనం
సు. 945శాసనం:రెండవ అమ్మరాజు వండ్రం తామ్ర శాసనం
945శాసనం:రెండవ అమ్మరాజు వేములూరిపాడు తామ్ర శాసనం
సు. 945శాసనం:రెండవ అమ్మరాజు ఎలవర్రు తామ్ర శాసనం
సు. 956శాసనం:బాడపుని ఆరుంబాక తామ్ర శాసనం
సు. 956శాసనం:రెండవ అమ్మరాజు మంగల్లు తామ్ర శాసనం
సు. 956శాసనం:రెండవ తాలుని శ్రీపూండి తామ్ర శాసనం
సు. 958శాసనం:రెండవ అమ్మరాజు తాండికొండ (తాడికొండ) తామ్ర శాసనం
966శాసనం:మూడవ అరికేసరి పర్భణి తామ్రశాసనం
సు. 973రాజ్యం ముగింపు:రాష్ట్రకూటులు
సు. 973రాజ్యం ముగింపు:వేములవాడ చాళుక్యులు
973శాసనం:రెండవ తైలపుని కోరపోలు శాసనం
సు. 973రాజ్యం ఆవిర్భావం:కళ్యాణి చాళుక్యులు
సు. 974రాజ్యం ముగింపు:నొళంబ పల్లవులు
సు. 985రాజ్యం ఆవిర్భావం:తంజావూరు చోళులు
సు. 1000రాజ్యం ముగింపు:వైదుంబులు
1005శాసనం:మొదటి రాజరాజు పెద్ద లైడెన్ తామ్రశాసనం
సు. 1011శాసనం:విమలాదిత్యుని రణస్తిపూండి శాసనం
1018శాసనం:మొదటి రాజేంద్రుని తిరువాలంగాడు తామ్రశాసనం
సు. 1022శాసనం:రాజరాజ నరేంద్రుని కాళిదిండి తామ్ర శాసనం
సు. 1022శాసనం:రాజరాజ నరేంద్రుని కోరుమిల్లి శాసనం
సు. 1040శాసనం:నాల్గవ కుసుమాయుధుని మొగలిచెరువుల శాసనం
సు. 1052రాజ్యం ఆవిర్భావం:కాకతీయులు
1053శాసనం:నందంపూడి శాసనం
1056శాసనం:మొదటి సోమేశ్వరుని బోధన్ శాసనం
1058శాసనం:వజ్రహస్తుని నడగాం తామ్రశాసనం
సు. 1060రాజ్యం ఆవిర్భావం:కందూరు చోడులు
1073శాసనం:రెండవ సోమేశ్వరుని అలంపురం శాసనం, 1073
సు. 1073రాజ్యం ఆవిర్భావం:కోన, పల్నాటి హైహయులు
1075శాసనం:వనపతి దీర్ఘాసి శాసనం
సు. 1077రాజ్యం ముగింపు:తూర్పు చాళుక్యులు
సు. 1086శాసనం:రాజరాజ చోడగంగుని టేకి శాసనం
1088శాసనం:తొండరస కొలనుపాక శాసనం
సు. 1090శాసనం:వీరచోడుని చెల్లూరు శాసనం
1090శాసనం:కాజీపేట దర్గా స్తంభ శాసనం
1091శాసనం:ఆరవ విక్రమాదిత్యుని గంగాపురం శాసనం, 1091
1099శాసనం:మొదటి కులోత్తుంగుని సింహాచలం శాసనం
సు. 1100రాజ్యం ఆవిర్భావం:ధరణికోట కోట వంశం
1103శాసనం:మొదటి కులోత్తుంగుని ద్రాక్షారామ శాసనం (1103)
1104శాసనం:జగద్దేవుని కొలనుపాక శాసనం
సు. 1106రాజ్యం ఆవిర్భావం:పొత్తపి, నెల్లూరు తెలుగు చోడులు
1107శాసనం:మొదటి కులోత్తుంగుని ద్రాక్షారామ శాసనాలు (1107)
సు. 1111శాసనం:మొదటి కులోత్తుంగుని బెజవాడ శాసనం
1117శాసనం:రెండవ ప్రోలుని పద్మాక్షి ఆలయ శాసనం
1117కట్టడం:పద్మాక్షి ఆలయం, హనుమకొండ
సు. 1118రాజ్యం ఆవిర్భావం:వెలనాటి చోడులు
1120శాసనం:మాటేడు శాసనం (వేమబోల మల్లెనాయకుడు)
1122శాసనం:గోకర్ణచోడుని పానుగల్లు శాసనం
సు. 1124శాసనం:గూడూరు విరియాల శాసనాలు
1124శాసనం:మైలాంబ పానుగల్లు శాసనం
1125శాసనం:కుమార సోమేశ్వరుని కొలనుపాక స్తంభ శాసనం
1126శాసనం:అనంతపాలుని త్రిపురాంతకం శాసనం
1127శాసనం:మూడవ సోమేశ్వరుని పటాన్‌చెరు శాసనం
1143శాసనం:రెండవ కులోత్తుంగుని చెల్లూరు శాసనం (1143)
సు. 1150కట్టడం:కొండవీడు కోట
సు. 1160రాజ్యం ముగింపు:కందూరు చోడులు
1162శాసనం:ఉదయనచోడుని జడ్చర్ల శాసనం
1163శాసనం:వేయి స్తంభాల గుడి శాసనం
1163కట్టడం:వేయి స్తంభాల గుడి

చిత్రాలు

అన్నీ చూపించు (198)

పటాలు

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
సుమారు విస్తీర్ణం

తెలుగు దేశంలోని పల్లవ శాసనాలు దొరికిన లేదా పేర్కొన్న ప్రదేశాలు: మయిదవోలు, మంచికల్లు, చెందలూరు, దర్శి, నేలటూరు, వవ్వేరు, రేవూరు, ధాన్యకటకం (అమరావతి), కొప్పరం, శ్రీశైలం; కర్మరాష్ట్రం, ముండరాష్ట్రం సుమారు విస్తీర్ణం.

చారిత్రక సరిహద్దులు సుమారువి. ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)

బాదామి చాళుక్యుల శాసనాల్లోని తెలుగు దేశ ప్రదేశాలు: పిఠాపురం, కొల్లేరు, వేంగి, కొప్పరం, అలంపురం, గద్వాల, తలమంచి; బాదామి, ఐహొళె, కాంచీపురం.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
సుమారు విస్తీర్ణం

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజ్యం (క్రీ.శ. 7–11 శతాబ్దాలు): రాజధానులు వేంగిపురం (ఏలూరు సమీపంలోని పెదవేగి), రాజమహేంద్రవరం; చీపురుపల్లి నుండి ఏదర, బెజవాడ (విజయవాడ), మచిలీపట్నం వరకు తామ్ర శాసనాలు దొరికిన ప్రదేశాలు; 1202 నాటి శాసనం ఉన్న పిఠాపురం; ద్రాక్షారామం, చాళుక్య భీమవరం (సామర్లకోట), బిక్కవోలు దేవాలయాలు. షేడ్ చేసిన ప్రాంతం రాజ్య విస్తీర్ణానికి సుమారు చిత్రం.

చారిత్రక సరిహద్దులు సుమారువి. ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
సుమారు విస్తీర్ణం

రేనాటి చోళుల శాసనాలు దొరికిన ప్రదేశాలు: కలమళ్ల, ఎర్రగుడిపాడు, తిప్పలూరు, మాలెపాడు, దొమ్మర నంద్యాల, చామలూరు, బూదిలి; రేనాడు సుమారు విస్తీర్ణం.

చారిత్రక సరిహద్దులు సుమారువి. ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)

కళ్యాణి చాళుక్యుల శాసనాల్లోని తెలుగు దేశ ప్రదేశాలు: పటాన్‌చెరు, కొలనుపాక, బోధన్, పానగల్లు, పోలాస, హనుమకొండ, జమ్మికుంట, అలంపురం, త్రిపురాంతకం, వేంగి, ద్రాక్షారామం; పశ్చిమాన రాజధాని కళ్యాణి.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)

వేములవాడ, ముదిగొండ చాళుక్యుల శాసనాల్లోని ప్రదేశాలు: వేములవాడ, బోధన్ (పోదన), కురిక్యాల (బొమ్మలగుట్ట), చెన్నూరు, ముదిగొండ, కురవి (కొరవి), కుక్కునూరు; మాల్ఖేడ్, వేంగి.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
సుమారు విస్తీర్ణం

తూర్పు గాంగుల శాసనాల్లోని ఉత్తర తెలుగు దేశ ప్రదేశాలు: రాజధాని ముఖలింగం (కళింగనగరం), శ్రీకాకుళం, నడగాం, అలమండ, దీర్ఘాసి, కళింగపట్నం, శ్రీకూర్మం, సింహాచలం, విశాఖపట్నం, భోగాపురం, మహేంద్రగిరి, ద్రాక్షారామం, బెండపూడి; కళింగ సుమారు విస్తీర్ణం.

చారిత్రక సరిహద్దులు సుమారువి. ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)

రాష్ట్రకూటుల శాసనాల్లోని తెలుగు దేశ ప్రదేశాలు: కృష్ణా-మూసీ సంగమం, శ్రీశైలం, అలంపురం, ఖాజీపేట, బోధన్, దానవులపాడు, కంబదూరు; మాన్యఖేట (మళఖేడ్), వేంగి, కాంచీపురం.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
సుమారు విస్తీర్ణం

చాళుక్య-చోళుల తరువాత, కాకతీయులకు ముందు తీరాంధ్రాన్ని, దక్షిణ తెలంగాణను పాలించిన ప్రాంతీయ వంశాల దేశాలు: వెలనాడు, ఆరువేల నాడు (కోట వంశం), కోనమండలం, పల్నాడు, కందూరునాడు (సుమారు విస్తీర్ణం).

చారిత్రక సరిహద్దులు సుమారువి. ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)

తెలుగు చోడుల శాసనాల్లోని ప్రదేశాలు: పొత్తపి, నెల్లూరు (విక్రమసింహపురం), కావలి, నందలూరు, కాంచీపురం, కందుకూరు, కొణిదెన, మోటుపల్లి.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
మార్గం

క్రీ.శ. 700 నుండి 1342 వరకు తెలుగు దేశంలో కొంత భాగాన్ని పాలించిన దక్షిణ రాజ్యాలు: బాణులు (గుడిమల్లం, పుంగనూరు, శ్రీకాళహస్తి), నొళంబ పల్లవులు (హేమావతి, కంబదూరు, పెనుకొండ, గుత్తి), వైదుంబులు, తంజావూరు చోళులు, హొయసలులు (హళేబీడు), మదురై పాండ్యులు (నెల్లూరు, నందలూరు); కళింగ యుద్ధానికి చోళ సైన్యం నడిచిన మార్గం.

ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014కు ముందు)
నేటి రాష్ట్ర సరిహద్దులు (దిశ కోసం)
సుమారు విస్తీర్ణం

ఆధారాలు చెప్పినట్లు తెలుగు తీరం, రాయలసీమల పాత దేశ పేర్ల సుమారు చిత్రాలు: కృష్ణా, గోదావరి ముఖద్వారాల మధ్య వేంగి; పశ్చిమ కృష్ణా డెల్టాలో వెలనాడు; ఒంగోలు, బాపట్ల చుట్టూ కమ్మనాడు (కర్మరాష్ట్రం); ఒంగోలు, నెల్లూరు మధ్య పాకనాడు; కడప చుట్టూ రేనాడు. రంగు వేసిన ప్రాంతాలు సుమారుగా గీసినవి.

చారిత్రక సరిహద్దులు సుమారువి. ఆధార పటం: Natural Earth (opens in a new tab) (public domain).