ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

పాఠం 7

సంస్కృత దానశాసనాలు, నాగరి లిపి

క్రీస్తు శకం తొలి శతాబ్దాలలో, తెలుగు దేశంలోని రాజులు తమ భూదానాలను ప్రాకృతానికి బదులు సంస్కృతంలో ఇవ్వడం మొదలుపెట్టారు. ఆ తర్వాత చాలా శతాబ్దాల పాటు రాజుల దానశాసనాల భాష సంస్కృతమే. తూర్పు చాళుక్యుల కాలం నాటికి, బర్నెల్ చూసిన నిజమైన రాజ దానశాసనాలు అన్నీ సంస్కృతంలోనే ఉన్నాయి.1 ఈ దానశాసనాలలో చాలావరకు స్థానిక తెలుగు-కన్నడ లిపిలో రాయబడ్డాయి. తర్వాతి కాలపు కొన్ని, ముఖ్యంగా విజయనగర రాజులవి, ఉత్తరాది నాగరి లిపి ఒక రూపాన్ని వాడతాయి.2 ఈ పాఠం రెండింటిలోనూ మీకు సహాయం చేస్తుంది: స్థానిక లేఖకులు తమ పద్ధతిలో అక్షరాలు రాసిన దానశాసనాల సంస్కృతం, మీకు ఎదురైనప్పుడు నాగరి లిపి.

ప్రాకృతం నుంచి సంస్కృతానికి

ఈ మార్పును ఒకే దానశాసనంలో చూడవచ్చు. విష్ణుకుండిన రాజు రెండవ విక్రమేంద్రవర్మ ఇచ్చిన చిక్కుళ్ళ తామ్రశాసనం సంస్కృతంలో ఉంది. కానీ ఎఫ్. కీల్‌హార్న్ (F. Kielhorn) కొన్ని చోట్ల ఆ భాష “చాలా తప్పుగా” ఉందని, “ప్రాకృత పదాలతో కలిసి” ఉందని గుర్తించారు. gaurava ను gārava అని రాశారు. “పక్షం”, “వేసవి” అనే మాటలు ప్రాకృత రూపాలు pakkha, gihma గా కనిపిస్తాయి.3 ఆయన ఒక తెలుగు ప్రత్యయాన్ని కూడా గుర్తించారు. “సంవత్సరాలు” కోసం లేఖకుడు తెలుగు బహువచన ప్రత్యయంతో saṃvassarambul అని రాశాడు. “రాసినవాడి మాతృభాష తెలుగు” అనడానికి ఇది రుజువని కీల్‌హార్న్ భావించారు.3

తూర్పు చాళుక్యుల కాలం నాటికి మార్పు పూర్తయింది. తాను చూసిన రెండు చాళుక్య రాజవంశాల నిజమైన దానశాసనాలు అన్నీ సంస్కృతంలోనే ఉన్నాయని బర్నెల్ రాశారు. దానశాసనం ఎంత తర్వాతిదైతే, వ్యాకరణవేత్తల అక్షర నియమాలను లేఖకులు అంత ఎక్కువగా పట్టించుకోలేదని ఆయన చేర్చారు, “ముఖ్యంగా bindu (సున్న) వాడకం విషయంలో”.1 అయినా, చాలా సంస్కృత దానశాసనాలు దానం చేసిన భూమి హద్దులను తెలుగులో వర్ణిస్తాయి. ఉదాహరణకు, నెల్లూరు నుంచి వచ్చిన రెండు విజయనగర దానశాసనాలు సంస్కృత శ్లోకాల తర్వాత తమ హద్దులను తెలుగులో ఇస్తాయి.4

Ink impressions of four inscribed copper plates with ring holes, rows of early Telugu-Kannada characters with line numbers.
"Chikkulla Plates of Vikramendravarman II" (Epigraphia Indica IV, plate (PDF p. 241)) · archive.org (opens in a new tab) · Public domain
Printed table in Ojha's Bharatiya Prachin Lipimala (Plate 43): letters of a 5th-century Pallava Sanskrit copper-plate grant.
Alphabet table from the grants of the Pallava kings Vishnugopavarman and Simhavarman, 5th century CE (Uruvupalli grant) (Ojha, Bharatiya Prachin Lipimala, 1918, Plate 43) · archive.org (opens in a new tab) · Public domain

లేఖకుల అక్షర అలవాట్లు

ఒక శాసనాన్ని దాని ముద్రిత ప్రచురణతో పోల్చినప్పుడు, ఒక విషయం మీకు కనిపిస్తుంది. రేకుపై ఉన్నదాన్నే సంపాదకులు ముద్రిస్తారు. సవరణలను “Read …” (”… అని చదవండి”) అని మొదలయ్యే పాదసూచికలలో ఇస్తారు.5 లేఖకుల అలవాట్లు తెలిస్తే ఈ సవరణలు అంత అయోమయంగా అనిపించవు. తెలుగు దేశపు దానశాసనాల సంపాదకులు ఎత్తి చూపిన కొన్ని అలవాట్లు ఇవి:

  • విసర్గ వదిలేయడం. చిక్కుళ్ళలో “మాట చివరి visarga సాధారణంగా వదిలివేయబడుతుంది”.3
  • అచ్చుకు ముందు చివరి m రెండుసార్లు రాయడం, Vishṇukuṇḍinamm=ekādaśa లో లాగా.3
  • తెలిసిన పేర్లకు వింత అక్షరక్రమం: చిక్కుళ్ళ Tryambaka కు బదులు Triyambhaka అని రాస్తుంది.3
  • r తర్వాతి హల్లు రెండుసార్లు. రుద్రమదేవి పాలనలోని కోటగిరి తామ్రశాసనం (1273) చాలా మాటలలో r తర్వాతి హల్లును రెండుసార్లు రాస్తుంది.6 హనుమకొండ శాసనం (1163) ఫ్లీట్ పాఠం Śrīr=vvijayaś తో మొదలవుతుంది. అందులో r తర్వాతి v రెండుసార్లు రాయబడింది.7
  • ṛ ను ru గా రాయడం. కోటగిరి రేకులలో రెండు మాటలలో తప్ప, ṛ అచ్చు “అంతటా ru గా రాయబడింది”.6
  • ప్రతి అనునాసికానికి సున్న. కోటగిరి లేఖకుడు సరైన అనునాసిక అక్షరానికి “బదులుగా అంతటా” anusvāra (చిన్న వృత్తం, సున్న) వాడాడు, paṃkaja లో లాగా.6 bindu ను మరింత స్వేచ్ఛగా వాడటం “ఒక పత్రం వయసును తెలుసుకోవడానికి చాలావరకు సురక్షితమైన పరీక్ష” అని బర్నెల్ భావించారు: శాసనం ఎంత తర్వాతిదైతే, దాని వాడకం అంత విచక్షణ లేకుండా ఉంటుంది.8
  • b, v లు, ś, s లు ఒకదానికొకటి మారడం. కోటగిరిలో vibhrama కు బదులు bibhrama, vinaya కు బదులు binaya ఉన్నాయి. ś, s లను కూడా కలగలుపుతుంది.6

కోటగిరి రేకుల సంపాదకులు ఇలాంటి అక్షరక్రమాలను తమ పాఠంలోని “అక్షరక్రమంలో ఆసక్తికరమైన లక్షణాలు” గా జాబితా చేశారు.6 తెలుగు దేశంలోని లేఖకులు సంస్కృతాన్ని నిజంగా ఎలా రాశారో ఇలాంటి అలవాట్లు మీకు చెబుతాయి. కాబట్టి వాటిని వదిలేయకుండా గమనించడం మంచిది.

సాధన ఉదాహరణ: చిక్కుళ్ళ రేకుల ప్రారంభం

కీల్‌హార్న్ ప్రచురణలో చిక్కుళ్ళ రేకుల మొదటి పంక్తి ఇలా ఉంది:5

Oṃ svasti [||] Vijaya-Lenḍulūra-vāsakād=bhagavataḥ Śrīparvvata-*

ఆయన ప్రారంభాన్ని ఇలా అనువదించారు: “ఓం! స్వస్తి! విజయవంతమైన లెండులూర అనే తన నివాసం నుంచి, శ్రీపర్వతపు పవిత్ర ప్రభువు పాదాలను ధ్యానించేవాడు”.9

Detail of an ink impression of a copper plate: one line of white letters beside the round ring-hole.
Line 1 of the Chikkulla plates of Vikramendravarman II: "Om svasti Vijaya-Lendulura-vasakad=bhagavatah Sriparvvata-" (Epigraphia Indica IV, plate, detail) · archive.org (opens in a new tab) · Public domain

మొదటి రేకులోని 1వ పంక్తి. ఎడమ వైపున ఉన్న తెల్లని వృత్తం రేకులను కలిపి ఉంచిన ఉంగరం కోసం చేసిన రంధ్రం.10

దీనిని నాలుగు దశలలో చదవండి:

  1. ప్రారంభ చిహ్నం. ఉంగరం రంధ్రం తర్వాత వెంటనే ఒక మెలిక తిరిగిన గుర్తు ఉంది. ప్రారంభ Oṃ అక్షరాలలో రాయబడలేదని, “ఒక చిహ్నంతో వ్యక్తం చేయబడింది” అని కీల్‌హార్న్ రాశారు.11
  2. svasti. పేర్చిన రెండు అక్షరాలు: sva (sa కింద చిన్న va), sti (sa కింద ta, పైన i గుర్తు). హల్లులను ఇలా పేర్చడం అశోకుని శాసనాలంత పాతది.12
  3. Vijaya-Lenḍulūra-vāsakāt, “విజయవంతమైన లెండులూరలోని నివాసం నుంచి”. ఈ రేకుల గురించి తెలియజేసిన జె. రామయ్య (J. Ramayya), లెండులూరను దెందులూరుగా గుర్తించారు. అది ఏలూరు దగ్గర, పాత వేంగి నగరపు శిథిలాలపై ఉన్న ఒక గ్రామం.13
  4. bhagavataḥ Śrīparvvata-: rvv ను గమనించండి. r తర్వాతి హల్లు రెండుసార్లు రాయబడింది. పైన జాబితాలోని అలవాట్లలో ఇది ఒకటి.

తెలుగు దేశంలో నాగరి

నాగరి లిపి ఉత్తరాది నుంచి వచ్చింది. నాగరిలోని దక్షిణ భారత శాసనాలను బర్నెల్ అధ్యయనం చేశారు. ఒక్కటి తప్ప అన్నీ 10వ శతాబ్దం తర్వాతివని ఆయన కనుగొన్నారు.14 దక్కన్‌లో కల్యాణి చాళుక్యులు తాత్కాలికంగా అధికారం కోల్పోయినప్పుడు నాగరి శాసనాలు “సాధారణంగా కనిపించడం మొదలవుతాయి” అని ఆయన రాశారు. వారిపై తిరగబడిన రాష్ట్రకూటుల వంటి సామంత కుటుంబాలు దానిని ఎక్కువగా వాడాయి.15 గంజాం జిల్లాలోని జయపుర దగ్గర, నాగరి ఒక రకంలో ఉన్న కొన్ని 10వ శతాబ్దపు శాసనాలను ఆయన గుర్తించారు. ఒరియా అక్షరమాల దాని నుంచే పుట్టిందని ఆయన భావించారు (ఒడియా పాఠం చూడండి).14

నాగరిలో ఒక కాకతీయ దానశాసనం. కాకతీయ రాణి రుద్రమదేవి పాలనలో 1273లో ఇచ్చిన కోటగిరి తామ్రశాసనం సంస్కృతంలో ఉంది. “అక్షరమాల చాలావరకు ఆధునిక దేవనాగరి అక్షరాలను పోలి ఉంది” అని దాని సంపాదకులు గుర్తించారు. కొన్ని అక్షరాల ఆకారాలలో తేడాలను కూడా వారు గుర్తించారు. వాటిలో bha, ja, ksha, la, dha ఉన్నాయి.6

Facsimile of one side of an inscribed copper plate (first plate: first side), with the ring-hole at the top, white letters on black.
Kotagiri plates of the reign of the Kakatiya queen Rudramamba, A.D. 1273: First plate: first side (Kotagiri Plates 1925) · archive.org (opens in a new tab) · Public domain

విజయనగరం కాలంలో నందినాగరి. నాగరి దక్షిణాది రూపాన్ని నందినాగరి అంటారు. విజయనగర రాజవంశపు తొలి శాసనాలు హళ-కన్నడ (పాత కన్నడ) లేదా నందినాగరిలో ఉన్నాయని బర్నెల్ కనుగొన్నారు. 15వ, 16వ శతాబ్దాల నాటి చివరి శాసనాలు “దాదాపు పూర్తిగా” నందినాగరిలోనే ఉన్నాయని కూడా కనుగొన్నారు.2 దానిని ఆయన “భారతదేశం అంతటా వాడుకలో ఉన్న లిపులలో చదవడానికి అతి కష్టమైన వాటిలో ఒకటి” అని పిలిచారు. ఆయన కాలంలో అది మాధ్వ సంప్రదాయానికి ఇష్టమైన లిపి. దాదాపు తాటాకులపై రాయడానికి మాత్రమే దానిని వాడేవారు.2 ఆయన చూసిన నందినాగరి రాగి రేకులు, తాటాకు ప్రతులు అన్నిటికీ సాధారణ తెలుగు-కన్నడ అంకెలతో సంఖ్యలు వేశారు. 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో అది విజయనగర రాజ్యపు అధికారిక లిపి అని ఆయన భావించారు. ఎందుకంటే కృష్ణరాయల నాణేలపై ఆయన పేరు ఆ లిపిలోనే రాయబడింది.2 బర్నెల్ ఫలకం XX, 1400 నాటి హరిహరుని నందినాగరి రాగి రేకుల దానశాసనపు అక్షరమాలను ఇస్తుంది. ఫలకం XXI 1601 నాటి ఒక నందినాగరి అక్షరమాలను, ఫలకం XXX సుమారు 1400 నాటి ఒక విజయనగర దానశాసనపు నకలును ఇస్తాయి.16

Printed table from Burnell's Elements of South-Indian Palaeography (Pl. XXI): Nandinagari alphabet of 1601.
"Nandinagari, 1601 A.D." (Burnell, Elements of South-Indian Palaeography, 1878, Pl. XXI) · archive.org (opens in a new tab) · Public domain

నెల్లూరు జిల్లాలో దొరికిన చాలా విజయనగర దానశాసనాలు ఈ రకానివే. శక 1351 (1429–30) నాటి రెండవ దేవరాయల దానశాసనం “నందినాగరి అక్షరమాలలో”, సంస్కృత పద్యంలో ఉంది.17 కొన్ని దానశాసనాలు Sri Virupaksha (శ్రీ విరూపాక్ష) అనే మాటలతో ముగుస్తాయి. ఆ మాటలు నందినాగరి పాఠం కింద “పెద్ద కన్నడ అక్షరాలలో” రాయబడ్డాయి.18 విరూపాక్షుడు ఒక దేవుడు. “తుంగభద్ర మీద” ఉన్న ఆయన ఆలయంలో తాను ఇవ్వబడ్డానని చేజెర్ల దానశాసనం చెబుతుంది.19 ఆధునిక నాగరి (బాల్‌బోధ్) రాత 17వ శతాబ్దం చివరలో మరాఠాలు తంజావూరును (అప్పట్లో టాంజోర్) జయించిన తర్వాతే దక్షిణాది చివరి వరకు చేరిందని బర్నెల్ చేరుస్తారు.2

నాగరిని తెలుగు-కన్నడ నుంచి ఒక్క చూపులో ఎలా వేరు చేయాలి. బనారస్, కాశ్మీర్‌లలోని siddhamātṛkā (సిద్ధమాతృక) లిపి నుంచి నందినాగరి వచ్చిందని బర్నెల్ భావించారు. దాని గురించి అల్-బిరూని ఇచ్చిన వర్ణనను ఆయన ఉదహరిస్తారు: గీతలు అడ్డంగా ఉంటాయి. ప్రతి అక్షరం దానిపై గీసిన ఒక అడ్డగీత నుంచి వేలాడుతూ ఉంటుంది.14 కాబట్టి వీటి కోసం చూడండి:

  • ప్రతి అక్షరం పైభాగంలో ఒక తిన్నని గీత, చిన్న తెలుగు తలకట్టుకు బదులుగా;
  • నందినాగరిలో, ఉత్తరాది నాగరి కంటే గుర్తించడానికి కష్టంగా ఉండే అక్షరాలు: ఈ నెమ్మదిగా జరిగిన క్షీణతకు తాటాకులపై రాసే అలవాటే కారణమని బర్నెల్ అన్నారు.14

మీరే ప్రయత్నించండి

నెల్లూరు నుంచి వచ్చిన రాగి రేకు సంఖ్య 18 చిత్రాన్ని తెరవండి. అది రెండవ దేవరాయల చేజెర్ల దానశాసనం (1428–29).20

Blue cyanotype ink impression of a copper plate with a shaped top and a line of large characters at the foot.
"Copper-plate No. 18" (Butterworth & Chetty 1905, to face p. 149 (PDF p. 180)) · archive.org (opens in a new tab) · Public domain
  1. ఈ రేకుపై ప్రధాన పాఠం ఒక లిపిలో ఉంది. కింద ఉన్న రెండు పెద్ద మాటలు మరొక లిపిలో ఉన్నాయి. అవి ఏ లిపులు?20
  2. ఈ దానశాసనపు రేకులకు పైన సంఖ్యలు వేశారు. ఆ సంఖ్యలు ఏ రకమైన అంకెలలో రాయబడి ఉంటాయని మీరు ఆశిస్తారు?
సమాధానం
  1. దానశాసనపు అక్షరాలు నందినాగరి అని, భాష సంస్కృత పద్యం అని సంపాదకులు వర్ణిస్తారు. హద్దులు మాత్రం తెలుగులో ఉన్నాయి.19 కింద ఉన్న పెద్ద మాటలు ముగింపులోని Sri Virupaksha: దానశాసనం “కొన్ని శాప శ్లోకాలతో, శ్రీ విరూపాక్ష అనే ముగింపు వాక్యంతో (colophon) ముగుస్తుంది”.21 ఇలాంటి ఇతర నెల్లూరు దానశాసనాలలో ఈ మాటలు “పెద్ద కన్నడ అక్షరాలలో” రాయబడ్డాయని సంపాదకులు వర్ణిస్తారు.18
  2. తెలుగు అంకెలలో. “రేకులకు పైన తెలుగు అంకెలలో సంఖ్యలు వేశారు” అని సంపాదకులు చెబుతారు.19 నందినాగరి రేకులు, ప్రతులకు తెలుగు-కన్నడ అంకెలతో సంఖ్యలు వేశారన్న బర్నెల్ మాటతో ఇది సరిపోతుంది.2 అంకెలు పాఠం చూడండి.

Footnotes

  1. A. C. Burnell, Elements of South-Indian Palaeography, 2nd ed. (1878), p. 24 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  2. Burnell, Elements of South-Indian Palaeography (1878), p. 56 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  3. F. Kielhorn, “Chikkulla Plates of Vikramendravarman II”, Epigraphia Indica IV (1897), p. 194 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  4. Butterworth and Venugopaul Chetty, Nellore District Inscriptions, Part I (1905), Copper-plate No. 15, p. 109 (archive.org (opens in a new tab)); Copper-plate No. 18, pp. 149–150 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  5. Kielhorn, “Chikkulla Plates” (1897), p. 195, text line 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  6. S. Hanumant Rao and Lakshmi Kanta Sastri, The Kotagiri Plates of the Reign of the Kakatiya Queen Rudramamba, A.D. 1273 (Hyderabad Archaeological Series No. 6, 1925), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  7. J. F. Fleet, “Sanskrit and Old-Canarese Inscriptions, No. CXVIII”, Indian Antiquary XI (1882), p. 12, text line 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  8. Burnell, Elements of South-Indian Palaeography (1878), pp. 30–31 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  9. Kielhorn, “Chikkulla Plates” (1897), p. 197, translation (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  10. Kielhorn, “Chikkulla Plates” (1897), plate (first plate) (archive.org (opens in a new tab)); the ring is described on p. 194 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  11. Kielhorn, “Chikkulla Plates” (1897), p. 195, n. 6 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  12. Burnell, Elements of South-Indian Palaeography (1878), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  13. Kielhorn, “Chikkulla Plates” (1897), p. 195 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  14. Burnell, Elements of South-Indian Palaeography (1878), p. 53 and n. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  15. Burnell, Elements of South-Indian Palaeography (1878), p. 54 and n. 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  16. Burnell, Elements of South-Indian Palaeography (1878), Pl. XX, “Grant (on copper plates) of Harihara, d. 1400 A.D.” (archive.org (opens in a new tab)); Pl. XXI, “Nandinagari, 1601 A.D.” (archive.org (opens in a new tab)); Pl. XXX, “Vijayanagara 1400 A.D.” (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  17. Alan Butterworth and V. Venugopaul Chetty, A Collection of the Inscriptions on Copper-Plates and Stones in the Nellore District, Part I (1905), Copper-plate No. 3, p. 12 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  18. Butterworth and Venugopaul Chetty, Nellore District Inscriptions, Part I (1905), p. 69 (archive.org (opens in a new tab)) and p. 91 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  19. Butterworth and Venugopaul Chetty, Nellore District Inscriptions, Part I (1905), Copper-plate No. 18, note, pp. 149–150 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  20. Butterworth and Venugopaul Chetty, Nellore District Inscriptions, Part I (1905), Copper-plate No. 18, last plate, facing p. 149 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  21. Butterworth and Venugopaul Chetty, Nellore District Inscriptions, Part I (1905), p. 151 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (6)
  1. F. Kielhorn (articles); E. Hultzsch (ed.), Epigraphia Indica, Vol. IV (1896–97) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1897, pp. 194–197. F. Kielhorn, Chikkulla Plates of Vikramendravarman II. [Public domain]
  2. Archaeological Department, H.E.H. the Nizam's Dominions, The Kotagiri Plates of the Reign of the Kakatiya Queen Rudramamba, A.D. 1273 (Hyderabad Archaeological Series No. 6) (opens in a new tab), H.E.H. the Nizam's Government, 1925, pp. 1–2. [Public domain]
  3. A. C. Burnell, Elements of South-Indian Palaeography, from the Fourth to the Seventeenth Century A.D., being an Introduction to the Study of South-Indian Inscriptions and MSS. (2nd ed.) (opens in a new tab), Trübner & Co., London, 1878, pp. 24, 30–31, 53–56; Pls. XX, XXI, XXII, XXX. [Public domain]
  4. Gaurishankar Hirachand Ojha, Bharatiya Prachin Lipimala (The Palaeography of India), 2nd ed., revised and enlarged (opens in a new tab), The author, Ajmer, 1918, Plate 43. [Public domain]
  5. Alan Butterworth and V. Venugopaul Chetty, A Collection of the Inscriptions on Copper-Plates and Stones in the Nellore District, Part I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1905, pp. 12, 69, 109, 149–151. [Public domain]
  6. J. F. Fleet, Sanskrit and Old-Canarese Inscriptions, No. CXVIII (Kakatya inscription of Rudradeva at Anamkond, Saka 1084), Indian Antiquary, Vol. XI (opens in a new tab), Indian Antiquary (ed. Jas. Burgess), Bombay, 1882, pp. 12. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: