ఆదిభట్ల నారాయణదాసు

ఆదిభట్ల నారాయణదాసు పందొమ్మిదవ శతాబ్దం చివర, ఇరవయ్యవ శతాబ్దం మొదట్లో విజయనగరం సీమలో ఉన్న కవి, సంగీతకారుడు, కళాకారుడు.¹² ఆయనను హరికథా పితామహుడు అని గుర్తుంచుకుంటారు.² సంగీతం, నాట్యం కలిపి పురాణ కథను చెప్పే కళ హరికథ.³ సినిమా, ఆధునిక నాటకం రాకముందు గ్రామాల్లో బాగా ఆదరణ పొందిన కళల్లో అది ఒకటి.¹

బాల్యం

మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి 1992లో తెలుగు జానపద కళలపై రాసిన పుస్తకంలో ఆయన గురించి రాశారు. ఆయన ప్రకారం నారాయణదాసు 1864లో బొబ్బిలి తాలూకాలో సువర్ణముఖి నది ఒడ్డున ఉన్న అజ్జాడ గ్రామంలో పుట్టారు.¹ తల్లి నరసమాంబ, తండ్రి వేంకటచయనులు.¹ చిన్నతనంలో తల్లి నోట భాగవతం విన్నారు. తండ్రి దగ్గర కవిత్వం, పాండిత్యం నేర్చుకున్నారు.¹

బొబ్బిలిలో వాసా సాంబయ్య దగ్గర వీణ నేర్చుకున్నారు.⁴ తర్వాత విజయనగరం మహారాజా కళాశాలలో ఎఫ్.ఎ. వరకు చదివి, ఇంగ్లీషు చదువు అక్కడితో ఆపేశారు.⁴ ఆయన విస్తారమైన జ్ఞానం ఎక్కువగా స్వయంకృషితోనే వచ్చిందని మిక్కిలినేని అంటారు.¹

హరికథ

మొదట ఆయన యక్షగానాలు (తెలుగు నృత్య నాటకాలు) రాశారు.⁴ తర్వాత హరికథలు రాశారు.⁴ వీణలో, నాట్యంలో, సంగీతంలో ఆయన నేర్పరి.⁴ లయలో ఆయనకు సాటి లేరని మిక్కిలినేని అంటారు.⁴ రుక్మిణీ కల్యాణం, జానకీ శపథం, ప్రహ్లాద చరిత్రం ఆయన హరికథల్లో కొన్ని.⁵

ఆయన ఎన్నో ఊళ్లలో హరికథలు చెప్పారు. పిఠాపురం, ఏలూరు, విజయవాడ, బళ్లారి, మద్రాసుల పేర్లను మిక్కిలినేని చెప్పారు. ఎన్నో సంస్థానాల్లో ఆయనకు సత్కారాలు జరిగాయి.⁴ బెంగళూరులో ఆయన ప్రదర్శన చూసి మైసూరు మహారాజు తన దర్బారుకు ఆహ్వానించారు.⁴ ఆయన కీర్తిని గుర్తించిన విజయనగరం మహారాజు ఆనంద గజపతి ఆయనను తన ఆస్థాన పండితుడిగా చేసుకున్నారు.⁴

హరికథకు గౌరవం తెచ్చినది ఆయనే అని మిక్కిలినేని అంటారు. ఆయన దానిని ఉత్తమ కళారూపంగా తీర్చిదిద్దారు. ఎన్నో హరికథలు రాశారు. ఎంతోమంది సమర్థులైన శిష్యులను తయారు చేశారు.¹ వారి శిష్యులు ఆయన పద్ధతిని ఆంధ్ర దేశమంతటా వ్యాపింపజేశారు.⁴

భాషలు, పుస్తకాలు

ఆయనకు ఇంగ్లీషు, పారసీ, సంస్కృతం, తెలుగు వచ్చని, ఈ భాషలన్నింటిలోనూ పాటలు, పద్యాలు రాశారని 2011 నాటి విజయనగరం జిల్లా జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.⁵ ఉమర్ ఖయ్యాం రుబాయీలను పారసీ నుంచి తెలుగులోకి అనువదించారు.⁵ ఆయన నవరస తరంగిణి షేక్స్‌పియర్‌ను కాళిదాసుతో తెలుగులో పోల్చి చూపిస్తుంది.⁵ హిందుస్తానీ, కర్ణాటక సంగీతాలు రెండూ తెలిసినందువల్ల ఆయన పాటలు ఇప్పటికీ ఆంధ్ర దేశంలో వినిపిస్తాయని ఆ హ్యాండ్‌బుక్ అంటుంది.⁵

విజయనగరం సంగీత కళాశాల

1919లో విజయనగరం సంస్థానాధీశుడు ఒక సంగీత పాఠశాలను స్థాపించి నారాయణదాసును దానికి అధ్యక్షునిగా నియమించారు.⁴ ఆయన 17 ఏళ్లు ఆ పదవిలో ఉండి 1936లో వదిలారు.⁴ ఆయన తర్వాత వయొలిన్ విద్వాంసుడు ద్వారం వెంకటస్వామి నాయుడు ప్రిన్సిపాల్ అయ్యారు.⁵ వయసు పెరిగే కొద్దీ ఆయన ప్రదర్శనలు తగ్గించి శిష్యులపై ఎక్కువ శ్రద్ధ పెట్టారు.⁴ 1945 జనవరి 2న చనిపోయారు.⁴

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

హరికథను కనిపెట్టారా, తీర్చిదిద్దారా. 1981 నాటి జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ ఆయనను హరికథ “సృష్టికర్త” అంటుంది.³ మిక్కిలినేని మాత్రం హరికథను ఊరూరా తిరిగే హరిదాసులు చెప్పే పాత గ్రామీణ కళగా వర్ణిస్తారు. ఆయన ప్రకారం నారాయణదాసు దానిని ఉత్తమ కళగా తీర్చిదిద్దారు గానీ, దానిని ప్రారంభించలేదు.¹

Footnotes

1. Mikkilineni Radhakrishna Murthy, Teluguvari Janapada Kalarupalu (Hyderabad: Telugu University, 1992), p. 353 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

2. Census of India 2011, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Vizianagaram, Part XII-A (2014), p. 152 (censusindia.gov.in↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

3. Census of India 1981, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Vizianagaram District (1986), PDF p. 2 (censusindia.gov.in↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

4. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 354 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴

5. Census of India 2011: District Census Handbook, Vizianagaram, Part XII-A (2014), p. 153 (censusindia.gov.in↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶