ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

పిఠాపురం

గోదావరి ప్రాంతంలో, కాకినాడ (కోకనాడ)కు సుమారు పన్నెండు మైళ్లు ఉత్తర-తూర్పుగా ఉన్న పట్టణం. 634–35 నాటి చాళుక్య రాజు రెండవ పులకేశి ఐహొళె శాసనం ప్రకారం ఆయన తీసుకున్న పిష్టపుర కోటగా దీన్ని గుర్తించారు. సముద్రగుప్తుడి అలహాబాద్ శాసనంలోని పిష్టపురగా కూడా దీన్ని గుర్తించారు.

A tall painted temple gateway tower and a colourful shrine on the edge of a large water tank, with railings and a notice board in front and palm trees behind.
A tall painted temple gateway tower and a colourful shrine on the edge of a large water tank, with railings and a notice board in front and palm trees behind. · Adityamadhav83 (opens in a new tab) · CC BY 4.0 (opens in a new tab)

చాళుక్య రాజు రెండవ పులకేశి ఐహొళె శాసనంలోని పిష్టపుర పిఠాపురమే. ఎఫ్. కీల్‌హార్న్ (F. Kielhorn) అనువాదంలో, “ఆయన చేతిలో నలిగి (పిష్ట), పిష్టపుర చేరడానికి కష్టం కాని కోట అయింది”.1 కీల్‌హార్న్ దాన్ని గోదావరి జిల్లాలోని పిఠాపురంగా గుర్తించారు. తర్వాతి శ్లోకం “కునాల నీరు”ను పేర్కొంటుంది. ఆయన దాన్ని దక్షిణాన ఉన్న కొల్లేరు సరస్సుగా భావించారు.23 కాబట్టి ఆ కావ్యం పులకేశి తీరం వెంట ఉత్తరం నుంచి దక్షిణానికి సాగిన దండయాత్రను అనుసరిస్తుందని ఆయన వాదించారు.23 రెండవ పులకేశి ఐహొళె శాసనం పేజీ చూడండి.

జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ (J. F. Fleet) పిట్టాపురాన్ని గోదావరి జిల్లాలో కాకినాడ (అప్పుడు కోకనాడ)కు సుమారు పన్నెండు మైళ్లు ఉత్తర-తూర్పుగా ఉన్న, అదే పేరు గల ఎస్టేట్‌కు ప్రధాన పట్టణంగా వర్ణించారు. సముద్రగుప్తుడి అలహాబాద్ స్తంభ శాసనంలో పిష్టపుర రాజు మహేంద్రుడి పేరు ఉందని ఆయన గుర్తించారు.4 పిఠాపురం పతనమైన దండయాత్రలోనే వేంగి దేశం బహుశా చాళుక్య రాజ్యంలో భాగమైందని ఫ్లీట్ భావించారు. తర్వాత పులకేశి సోదరుడు విష్ణువర్ధనుడు వేంగి తూర్పు చాళుక్యులలో మొదటివాడిగా దాన్ని పాలించాడు.5

ఉత్తర తెలుగు దేశం నుంచి పల్లవ మొదటి మహేంద్రుడిని తరిమేసిన దండయాత్రలో భాగంగా పిఠాపురాన్ని తీసుకోవడాన్ని రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) వర్ణిస్తారు.6

మొదటి తూర్పు చాళుక్య రాజు కేంద్రం

ప్రాచీన పిష్టపుర అయిన పిఠాపురం, తన సోదరుడు తీరాన్ని జయించిన తర్వాతి సంవత్సరాలలో, తూర్పు చాళుక్య స్థాపకుడు కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడి నివాసం. ఆయన తిమ్మాపురం రేకులను 1907లో విశాఖపట్నం (అప్పుడు వైజాగపటం) జిల్లాలో తవ్వి తీశారు.78 వాటిని “సంపన్నమైన పిష్టపురలోని (ఆయన) నివాసం నుంచి” జారీ చేశారు.78 అప్పటికి తన నివాసాన్ని పేర్కొన్న ఆ రాజు ఏకైక దానపత్రం అవే.78 ఇ. హుల్ష్ (E. Hultzsch) పిష్టపురను పిఠాపురంగా గుర్తించారు.78

కుంతీ-మాధవ ఆలయంలోని స్తంభం

కుంతీ-మాధవ ఆలయ ప్రవేశ ద్వారం వద్ద ఉన్న ఒక స్తంభంపై నాలుగు శాసనాలు ఉన్నాయి. 1896–97లో ఇ. హుల్ష్ వాటిని Epigraphia Indica (శాసనాల పత్రిక) కోసం సంపాదకత్వం వహించారు. అవి తెలుగు లిపిలో, తెలుగు భాగాలతో కూడిన సంస్కృతంలో ఉన్నాయి.910

శక 1117 (1194–96; శక అనేది సంవత్సరాలను లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి) నాటి రెండవ శాసనం ఇద్దరు ఉమ్మడి పాలకులు మల్లిదేవుడు, మన్మసత్యుడు ఆలయానికి ఇచ్చిన దానాన్ని నమోదు చేస్తుంది.911 వారు కోనమండల నాయకులు. హుల్ష్ ఆ పేరును గోదావరి డెల్టా అయిన కోనసీమతో ముడిపెట్టారు.911 తూర్పు చాళుక్యుల గురించిన దాని కథనం ఇతర శాసనాలలో లేని ఒక విషయాన్ని జోడిస్తుంది.911 మొదటి కీర్తివర్మకు ఇద్దరు కొడుకులు ఉండేవారు.911 పెద్దవాడు సత్యాశ్రయుడు (రెండవ పులకేశి) కుంతల రాజ్యాన్ని, చిన్నవాడు కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడు వేంగి దేశాన్ని తీసుకున్నారు.911

వంశ చరిత్రకారులు అత్యధికంగా వాడేది మూడవ శాసనం. అది తూర్పు చాళుక్యుల వారసుడైన మల్లపదేవుడిది. ఆయన “పీఠాపురి లేదా శ్రీపీఠాపురం”లోని కుంతీ-మాధవ ఆలయంలో పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు. కీల్‌హార్న్ లెక్కతో హుల్ష్ ఆ పట్టాభిషేకాన్ని 1202 నాటిదిగా నిర్ణయించారు. అదే రోజు రాజు ఆలయానికి ఒక గ్రామాన్ని ఇచ్చాడు.1213

శాసనం రాజుల వరుసను, ఒక్కొక్కరి పాలనా కాలంతో పాటు ఇస్తుంది.1014 రాజు నరేంద్రుడు 108 యుద్ధాలు చేసి, వాటి స్థలాలలో 108 ఆలయాలు స్థాపించాడని అది చెబుతుంది.1014 చాళుక్య భీముడు తన పేరు మీద ఒక శివాలయాన్ని స్థాపించాడని కూడా అది చెబుతుంది.1014 హుల్ష్ ఈ ఆలయాన్ని సామర్లకోట దగ్గరి భీమవరంలోని భీమేశ్వర ఆలయంగా గుర్తించారు.1014 సామర్లకోట, చాళుక్య భీమవరం, గుణగ విజయాదిత్యుడు (మూడవ విజయాదిత్యుడు) పేజీలు చూడండి. ఈ శాసనాన్ని శ్రీపీఠాపురానికి చెందిన కంటాచార్యుడు రాశాడు. స్తంభంపై మొదటి రెండు శాసనాలను చెక్కింది కూడా ఆయనే.13

ఇతర శాసనాలు

1907 నాటి గోదావరి గెజిటీర్ ఈ నాలుగు శాసనాలను పట్టణపు ప్రధాన చారిత్రక రికార్డులుగా లెక్కించింది.1516 అవి “పన్నెండవ, పదమూడవ శతాబ్దాలలో పాలించిన మూడు నాయక వంశాల వంశావళులను” ఇస్తాయని అది చెప్పింది.1516 బజారు వీధిలోని ఒక చిన్న మసీదును ఒక పాత హిందూ గుడి సామగ్రితో కట్టారని అది జోడించింది.1516 దాని స్తంభాలు కుంతీ-మాధవ ఆలయం నుంచి వచ్చాయని స్థానికంగా చెప్పేవారు.1516

పట్టణపు పవిత్రతకు 11వ శతాబ్దం చివరలో కూడా సాక్ష్యం ఉంది. చోళ-చాళుక్య వైస్రాయ్ వీరచోడుడి చెల్లూరు రేకులు మేడమార్యుడు అనే ఒక వ్యక్తిని పొగుడుతాయి.17 ఆయన “పవిత్రమైన ద్రాక్షారామంలో, పవిత్ర స్థలమైన పీఠాపురిలో” బ్రాహ్మణులకు అన్నదాన సత్రాలు స్థాపించాడు.17

1882లో సూయెల్ అసంపూర్ణ నకళ్ల నుంచి పని చేశారు.18 “ప్రధాన ఆలయ ధ్వజస్తంభంపై” 1186, 1202 నాటి పొడవైన శాసనాలను ఆయన అప్పటికే గమనించారు.18 వాటి వంశావళులు “తూర్పు చాళుక్యులందరి గుండా చోళుల వరకు” సాగాయి.18

Footnotes

  1. Kielhorn, “Aihole Inscription” (1901), p. 11, verse 27 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  2. F. Kielhorn, “Aihole Inscription of Pulikesin II”, Epigraphia Indica VI (1901), p. 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  3. Kielhorn, “Aihole Inscription” (1901), p. 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  4. J. F. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts”, Gazetteer of the Bombay Presidency I, pt. II (1896), p. 350 and notes (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  5. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 352 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  6. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 22 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  7. E. Hultzsch, “Timmapuram Plates of Vishnuvardhana I Vishamasiddhi”, Epigraphia Indica IX (1907–08), p. 317 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  8. Annual Report on Epigraphy, Southern Circle, for 1907–08 (G.O. No. 574, Public, 17 July 1908), Part II, paras. 11–13, p. 49 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  9. E. Hultzsch, “Pithapuram Pillar Inscription of Mallideva and Manma-Satya II”, Epigraphia Indica IV (1896–97), p. 83 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  10. E. Hultzsch, “Pithapuram Pillar Inscription of Mallapadeva”, Epigraphia Indica IV (1896–97), p. 226 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  11. Hultzsch, “Pithapuram Pillar Inscription of Mallideva and Manma-Satya II” (1897), p. 84 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  12. Hultzsch, “Pithapuram Pillar Inscription of Mallapadeva” (1897), p. 228 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  13. Hultzsch, “Pithapuram Pillar Inscription of Mallapadeva” (1897), p. 230 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  14. Hultzsch, “Pithapuram Pillar Inscription of Mallapadeva” (1897), p. 227 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  15. Hemingway, Godavari (1907), p. 238 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  16. Hemingway, Godavari (1907), p. 239 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  17. E. Hultzsch, South-Indian Inscriptions, Vol. I (1890), No. 39, Chellur plates of Vira-Choda, p. 61 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  18. Sewell, Lists of the Antiquarian Remains, Vol. I (1882), p. 24 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

చిత్రాలు

వ్యక్తులు

రెండవ పులకేశి

సుమారు క్రీ.శ. 609–642

బాదామి చాళుక్య రాజు (609–642), మొదటి కీర్తివర్మ కొడుకు. ఆయన కళింగులను, కోసలులను అణచివేశాడని, పిష్టపుర (పిఠాపురం) కోటను తీసుకున్నాడని, 'కునాల జలాన్ని' (కొల్లేరు సరస్సుగా భావిస్తారు) ధ్వంసం చేశాడని, పల్లవ రాజును కంచి గోడల వెనక్కి తరిమాడని 634–35 నాటి ఆయన ఐహోళె శాసనం చెబుతుంది. జయించిన వేంగి దేశాన్ని ఆయన తన తమ్ముడు, తూర్పు చాళుక్యుల స్థాపకుడు విష్ణువర్ధనునికి ఇచ్చాడు. దాదాపు 631 నాటి ఆయన కొప్పరం ఫలకాలు గుంటూరు ప్రాంతంలో భూమిని ఇస్తాయి. బహుశా 642లో పల్లవ మొదటి నరసింహవర్మ బాదామిని తీసుకున్నప్పుడు ఆయన చనిపోయాడు.

కోన మల్లిదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1155–1195

గోదావరి డెల్టా అయిన కోనమండలపు హైహయ నాయకుడు. ఆయన తన బాబాయి మొదటి సత్యుని మునిమనవడు రెండవ మన్మ సత్యునితో కలిసి పాలించాడు. 1195లో ఆ ఇద్దరూ పిఠాపురం కుంతీమాధవ దేవాలయానికి ఒడియూరు గ్రామాన్ని ఇచ్చారు. వారి శాసనం ఆ కుటుంబాన్ని పురాణ పురుషుడు కార్తవీర్యుని నుంచి గుర్తించి, వెలనాటి రాణి జయమాంబను ప్రశంసిస్తుంది. కాకతీయ రెండవ ప్రోలరాజు చంపబడిన యుద్ధంలో మల్లిదేవుడు, కోన కుటుంబానికి చెందిన ఒక సత్యుడు పాల్గొన్నారని పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి భావించారు.

పృథ్వీశ్వరుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1186–1206

వెలనాటి చోడుల చివరి పాలకుడు, మూడవ గొంకరాజు, జయాంబికల కొడుకు. ఆయన పాలనలో పిఠాపురంలోని కుంతీ మాధవ దేవాలయానికి 1186లో ఆయన తల్లి చేసిన దానశాసనం చెక్కబడింది. కాకతీయ గణపతిదేవుడు ఆయనను కృష్ణా ప్రాంతం నుంచి తరిమాడు. దాదాపు 1203లో గణపతిదేవుని సేనాపతి దివి దీవిని తీసుకున్నాడు. ఆయన గోదావరికి ఉత్తరాన నిలదొక్కుకున్నాడు. ఆయన చివరి శాసనం 1206 నాటిది. ఆ తర్వాత కొద్ది కాలానికే ఆయన యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు.

కాటయ వేముడు

సుమారు క్రీ.శ. 1386–1415

కొండవీడు కుమారగిరి మంత్రి, బావమరిది. 1380లలో ఆయన రాజమహేంద్రవరం రాజధానిగా 'తూర్పు దేశాన్ని' పొందాడు. దాదాపు 1414–16 వరకు గోదావరి డెల్టాను, సింహాచలం వరకు తీరాన్ని పాలించాడు. తల్లి ద్వారా ప్రోలయ వేముని మనవడైన ఆయన సంస్కృత పండితుడు కూడా. కాళిదాసు నాటకాలపై వ్యాఖ్యానం కుమారగిరిరాజీయము రాశాడు.

శాసనాలు

పృథ్వీశ్వరుని పిఠాపుర శాసనం

క్రీ.శ. 1186

పిఠాపురంలోని కుంతీ-మాధవ ఆలయ ప్రవేశ ద్వారం వద్ద ఉన్న స్తంభంపై శక 1108 (1186) నాటి సంస్కృత, తెలుగు శాసనం. వెలనాటి నాయకుడు పృథ్వీశ్వరుడి తల్లి జయాంబిక ఆలయానికి ఇచ్చిన ఒక గ్రామాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. పద్యంలో ఉన్న దాని పొడవైన వంశ చరిత్ర వెలనాటి చోడుల చరిత్రకు ప్రధాన ఆధారం.

మల్లిదేవ, మన్మసత్యుల పిఠాపుర శాసనం

క్రీ.శ. 1195

పిఠాపురంలోని కుంతీ-మాధవ స్తంభంపై ఉన్న శక 1117 (1195) నాటి సంస్కృత, తెలుగు శాసనం. దానిలో కోన నాయకులు మల్లిదేవుడు, రెండవ మన్మసత్యుడు ద్రాక్షారామం దగ్గరి ఒడియూరు గ్రామాన్ని ఆలయానికి ఇస్తారు. అది కోనమండల హైహయ నాయకుల వంశవృక్షాన్ని ఇచ్చి, వెలనాటి రాణి జయమాంబను పొగుడుతుంది.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (9)
  1. E. Hultzsch (ed.), Epigraphia Indica, Vol. VI (1900–01) (opens in a new tab), Government of India, Calcutta, 1901, pp. 2–3, 11. F. Kielhorn, Aihole Inscription of Pulikesin II. [Public domain]
  2. J. F. Fleet, R. G. Bhandarkar and others (Gazetteer of the Bombay Presidency), Gazetteer of the Bombay Presidency, Vol. I, Part II: History of the Konkan, Dakhan and Southern Maratha Country (opens in a new tab), Government Central Press, Bombay, 1896, pp. 350, 352. J. F. Fleet, Dynasties of the Kanarese Districts. [Public domain]
  3. Robert Sewell (ed. S. Krishnaswami Aiyangar), The Historical Inscriptions of Southern India (Collected till 1923) and Outlines of Political History (opens in a new tab), University of Madras, 1932, pp. 22. Paraphrased. [Public domain in India]
  4. E. Hultzsch and Sten Konow (eds.), Epigraphia Indica, Vol. IX (1907–08) (opens in a new tab), Government of India, Calcutta, 1908, pp. 317. E. Hultzsch [Public domain]
  5. Madras Government (Assistant Archaeological Superintendent for Epigraphy), Annual Reports on Epigraphy, Southern Circle, for 1906-07 to 1909-10 (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1910, pp. 49 (report for 1907-08). [Public domain]
  6. F. Kielhorn (articles); E. Hultzsch (ed.), Epigraphia Indica, Vol. IV (1896–97) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1897, pp. 83–84, 226–228, 230. E. Hultzsch [Public domain]
  7. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 238–239. [Public domain]
  8. E. Hultzsch, South-Indian Inscriptions, Vol. I: Tamil and Sanskrit Inscriptions (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1890, pp. 61. E. Hultzsch [Public domain]
  9. Robert Sewell, Lists of the Antiquarian Remains in the Presidency of Madras, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1882, pp. 24. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: