ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

విజయవాడ (బెజవాడ)

కృష్ణ ఉత్తర ఒడ్డున, నది కొండల మధ్య సందు గుండా వెళ్లే చోట ఉన్న పట్టణం. తూర్పు చాళుక్య శాసనాలు దీన్ని విజయవాడ అని పిలుస్తాయి, బ్రిటిష్‌వారు బెజవాడ అని పిలిచారు. 1897లో ఇక్కడ ఒక క్వారీ గదిలో మొదటి చాళుక్య భీముడి రాగి రేకులు దొరికాయి. దాని మల్లేశ్వర ఆలయంలోని ఒక స్తంభంపై అతి తొలి తెలుగు పద్య శాసనాలలో ఒకటి, తూర్పు చాళుక్య యుద్ధమల్లుడిది, ఉంది.

విజయవాడ కృష్ణ ఉత్తర ఒడ్డున, తక్కువ ఎత్తు గల కొండల శ్రేణి పాదాల వద్ద ఉంది.12 1908 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) విజయవాడను దాని పాత పేరు (అప్పటి బెజవాడ) కింద 16°31′ ఉ., 80°37′ తూ. వద్ద ఉంచుతుంది.12 1901లో దానిలో 24,224 మంది నివసించారు. 1881 నుంచి అది అసాధారణంగా పెరిగింది.12

గెజిటీర్ ప్రకారం, మద్రాసు, కలకత్తా, నిజాం రాజ్యం, దత్త మండలాల (Ceded Districts) నుంచి వచ్చే రైల్వేలు పట్టణంలో కలిశాయి.12 పట్టణం వద్ద నదికి అడ్డంగా ఉన్న పెద్ద ఆనకట్ట కృష్ణా డెల్టా కాలువలకు మూలం.12

అనుకూలమైన రేవు “చాలా తొలి కాలంలోనే” ఆ చోటుకు ఒక పట్టణాన్ని ఆకర్షించి ఉంటుందని గోర్డన్ మెకంజీ (Gordon Mackenzie) 1883 నాటి కిస్ట్నా మాన్యువల్ భావించింది.3 ప్రస్తుత పట్టణం ఉన్న చోట ఒకప్పుడు ఒక పెద్ద నగరం ఉండేదని తవ్వకాలు చూపించాయని అది గుర్తించింది.4

తూర్పు చాళుక్య శాసనాలలో విజయవాడ

తూర్పు చాళుక్య దానపత్రాలు పట్టణాన్ని విజయవాడ అని పిలుస్తాయి. ఇ. హుల్ష్ (E. Hultzsch) సంపాదకత్వం వహించిన రెండవ విజయాదిత్యుడి ఒక దానపత్రాన్ని “విజయవాడలో నివసించిన” ఒక చెక్కడగాడు రాశాడు.5 అదే దానపత్రాన్ని చర్చిస్తూ, విజయవాడ “ఆధునిక బెజవాడే అయి ఉండాలి” అని జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ (J. F. Fleet) రాశారు.6

1897లో రాజు మొదటి చాళుక్య భీముడి ఐదు రాగి రేకుల సముదాయం “బెజవాడలోని క్వారీ ఆవరణలో రాతిలో తొలిచిన గదిలో” దొరికింది.7 హుల్ష్ తీసిన ముద్ర నుంచి ఎఫ్. కీల్‌హార్న్ (F. Kielhorn) దాన్ని సంపాదకత్వం వహించారు.7

మల్లేశ్వర ఆలయం

పట్టణంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన తూర్పు చాళుక్య శాసనం మల్లేశ్వర ఆలయంలో ఉంది. అక్కడి ఒక స్తంభంపై రాజు యుద్ధమల్లుడి తెలుగు పద్య శాసనం ఉంది. 1920లో జె. రామయ్య పంతులు (J. Ramayya Pantulu) దాన్ని సంపాదకత్వం వహించారు.8 అదే స్తంభం వెనుక ఉన్న ఒక తమిళ శాసనం చోళ-చాళుక్య రాజు మొదటి కులోత్తుంగుడి 41వ పాలనా సంవత్సరం నాటిది.8 అది దేవుడిని “రాజేంద్ర-చోళపురం అనే బిరుదు గల విజయవాడై వద్ద” మల్లీశ్వరం-ఉడైయ-మహాదేవ అని పేర్కొంటుంది.8

యుద్ధమల్లుడు బెజవాడలో కుమారస్వామి దేవుడి కోసం ఒక ఆలయం, ఒక మఠం కట్టించాడని తెలుగు పద్యాలు నమోదు చేస్తాయి.91011 సంపాదకుడి పఠనంలో, ఆ దేవుడు చేబ్రోలు నుంచి వచ్చాడు.91011 వచ్చింది రాజు అని హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి (H. Krishna Sastri) భావించారు.91011 యుద్ధమల్లుడు తన తాత మల్లప కట్టించిన ఒక ఆలయానికి జోడించిన గోపురాన్ని కూడా పద్యాలు నమోదు చేస్తాయి.91011 కుమారస్వామి ఆలయం ఉన్న చోటు కూడా విజయవాడలో ఇప్పుడు తెలియదని రామయ్య పంతులు గుర్తించారు.10

ఆలయానికి తర్వాత వచ్చిన దానాలు పట్టణం బయటికి కూడా విస్తరించాయి.1213 నూజివీడు తాలూకాలోని ఏనమలకుదురులో కేశవస్వామి ఆలయం ముందు పడి ఉన్న శాసనాలున్న స్తంభాల సమూహాన్ని రంగాచార్య (Rangacharya) స్థల జాబితా నమోదు చేస్తుంది.1213 అవి విజయవాడలోని మల్లేశ్వర ఆలయానికి ఇచ్చిన దానాలను నమోదు చేస్తాయి.1213

శక 1054 (లేదా 1052; శక అనేది సంవత్సరాలను లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి) నాటి ఒక స్తంభం బొద్దన కొడుకు భీముడు ఇచ్చిన దానాన్ని నమోదు చేస్తుంది.13 భీముడు “విజయవాట (అంటే బెజవాడ) పట్టణాన్ని” ఆలయానికి ఇచ్చాడు.13 బొద్దన ఆ పట్టణాన్ని వేంగి చోడ రాజు త్రిపురాంతకుడి నుంచి, కర్ణాట రాజు నుంచి పొందాడు.1213

1964లో తూర్పు చాళుక్య ఆలయాలపై ఎం. రామారావు (M. Rama Rao) రాసిన గ్రంథానికి పీఠిక రాసిన పురావస్తు శాఖ డైరెక్టర్ ఎం. ఎ. వహీద్ ఖాన్ (M. A. Waheed Khan).14 కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడి రాణి అయ్యన మహాదేవి విజయవాడ దగ్గర ఒక జైన బసది (ఆలయం) కట్టించిందని చెప్పే ఒక తూర్పు చాళుక్య శాసనాన్ని ఆయన పేర్కొన్నారు.14 దాని జాడ ఇప్పుడు ఏదీ కనిపించదని ఆయన జోడించారు.14 కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడు పేజీ చూడండి.

సూయెల్ జాబితాలో పట్టణం

రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) కొన్ని సంవత్సరాలు విజయవాడలో నివసించారు.153 1882లో ఆయన దాన్ని “పురావస్తు అవశేషాలతో కిటకిటలాడే” పట్టణంగా వర్ణించారు.153 వేగి రాజధానిగా ఉన్న “వేంగి రాజ్యపు మత కేంద్రం” అని ఆయన దాన్ని పిలిచారు.153 కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడి నాయకత్వంలో చాళుక్యులు దాన్ని పట్టుకున్నది “క్రీ.శ. 605 లేదా దాని దగ్గర” అని ఆయన చెప్పారు.153 1907 నాటి గోదావరి గెజిటీర్ రెండవ పులకేశి తీరాన్ని జయించడాన్ని సుమారు 615లో, విష్ణువర్ధనుడి స్వతంత్ర పాలనను 632 నాటికి ఉంచింది.16

సూయెల్ మల్లేశ్వర, అర్జున, కనకదుర్గ ఆలయాలను “పెద్ద సంఖ్యలో పాత శాసనాలతో” జాబితా చేశారు.15 కొండలపై ఉన్న చిన్న గుహాలయాలను, రాతి తొలుపులను కూడా ఆయన జాబితా చేశారు.15 పట్టణం చుట్టూ ఉన్న బండలు, కొండ చరియలపై చెల్లాచెదురుగా ఉన్న, స్పష్టంగా 7వ శతాబ్దానికి చెందిన, చాలావరకు చదవలేని అనేక శాసనాలను ఆయన నమోదు చేశారు.15 సూయెల్ జాబితాలో “పదకొండవ శతాబ్దం నుంచి తేదీలున్న” 47 శాసనాలను మెకంజీ లెక్కించారు.4

హ్యూయెన్ త్సాంగ్ విహారాలా?

చైనా యాత్రికుడు హ్యూయెన్ త్సాంగ్ (Xuanzang) 639లో పట్టణానికి తూర్పున ఉన్న కొండపై ఒక బౌద్ధ విహారంలో అనేక నెలలు ఉన్నాడని సూయెల్ నమ్మారు.15 తూర్పు, పడమటి కొండలపై ఉన్న రాతి తొలుపులను ఆయన యాత్రికుడి తూర్పు, పడమటి విహారాలుగా గుర్తించారు.15

జేమ్స్ ఫెర్గూసన్ (James Fergusson) దీన్ని అంగీకరించలేదని మెకంజీ నివేదించారు.3 1881 డిసెంబరులో సందర్శించిన జేమ్స్ బర్జెస్ (James Burgess) “టెలిగ్రాఫ్ కొండపై ఉన్న రాతి వేదికలలో ఒక పాత క్వారీ తప్ప మరేమీ చూడటానికి నిరాకరించారు”.3 యాత్రికుడు కృష్ణను ఎప్పుడూ పేర్కొనలేదని కూడా మెకంజీ ఎత్తి చూపారు.317 కథనంలోని “ఏ ఒక్క పదబంధం మీదా ఎక్కువ ఊహను నిర్మించడం సురక్షితం కాదు” అని ఆయన నిర్ధారించారు.317 Imperial Gazetteer కూడా ఇదే జాగ్రత్త అభిప్రాయం తీసుకుంది: “అయితే, ఈ విషయంపై పండితులు ఏకీభవించలేదు”.2

తర్వాతి చరిత్ర

రేవు వద్ద, కొండల మధ్య ఉన్న విజయవాడను 11వ శతాబ్దం నుంచి 1765 వరకు “అన్ని సైన్యాలకు నిరంతర విడిది స్థలం” అని మెకంజీ వర్ణించారు.4 పడమటి కొండపై ఉన్న కనకదుర్గ ఆలయంలోని 1518 నాటి రెండు శాసనాలు ఒక క్షత్రియ కుటుంబపు ఎనిమిది తరాల వంశావళిని ఇస్తాయి.4 మాన్యువల్ ఈ కుటుంబాన్ని విజయనగరం పూసపాటి రాజులతో ముడిపెడుతుంది.4

Imperial Gazetteer ప్రకారం, 17వ శతాబ్దంలో గోల్కొండ మంత్రులు అక్కన్న, మాదన్న విజయవాడను తమ కేంద్రంగా చేసుకున్నారు.18 నదికి అవతల ఉండవల్లి రాతి తొలుపు ఆలయాలు ఉన్నాయి; ఉండవల్లి గుహాలయం పేజీ చూడండి.2

Footnotes

  1. Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 319, s.v. Bezwada Town (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  2. Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 320 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  3. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), p. 217 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  4. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 219 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  5. E. Hultzsch, South-Indian Inscriptions, Vol. I (1890), No. 35, p. 36 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  6. J. F. Fleet, “The Chronology of the Eastern Chalukya Kings”, Indian Antiquary XX (1891), p. 101 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  7. F. Kielhorn, “Six Eastern Chalukya Grants: C. Bezvada Plates of Chalukya-Bhima I”, Epigraphia Indica V (1898–99), p. 127 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  8. J. Ramayya Pantulu, “Bezwada Pillar Inscription of Yuddhamalla”, Epigraphia Indica XV (1919–20), p. 150 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  9. Ramayya Pantulu, “Bezwada Pillar Inscription of Yuddhamalla” (1920), p. 153 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  10. Ramayya Pantulu, “Bezwada Pillar Inscription of Yuddhamalla” (1920), p. 156 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  11. Ramayya Pantulu, “Bezwada Pillar Inscription of Yuddhamalla” (1920), p. 159 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  12. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency, Vol. II (1919), p. 904, s.v. Enamalakuduru, No. 320-A (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  13. Rangacharya, Topographical List, Vol. II (1919), p. 905, No. 321 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  14. M. A. Waheed Khan, foreword to M. Rama Rao, Eastern Calukyan Temples of Andhra Desa (1964), p. i (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  15. Robert Sewell, Lists of the Antiquarian Remains in the Presidency of Madras, Vol. I (1882), p. 47, s.v. Bezvada (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  16. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari (1907), p. 19 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  17. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 218 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  18. Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 321 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

చిత్రాలు

వ్యక్తులు

వీరరాజేంద్రుడు (చోళ)

సుమారు క్రీ.శ. 1063–1070

1062–63 నుంచి 1070 వరకు చోళ రాజు, బహుశా మొదటి రాజేంద్రుని చిన్న కొడుకు. వేంగి కోసం కళ్యాణి పశ్చిమ చాళుక్యులతో జరిగిన పోరాటంపై అత్యంత పూర్తి చోళ కథనాన్ని ఆయన శాసనాలు ఇస్తాయి. ఆయన వేంగిలోకి పంపిన సైన్యాలను ఓడించాడు. ఆయన ఐదవ సంవత్సరంలో ఆయన సైన్యం కృష్ణాపై బెజవాడ వద్ద శత్రువును ఓడించి, గోదావరికి, కళింగ మీదుగా కవాతు చేసింది. ఆయన వేంగిని ఒక విజయాదిత్యునికి ఇచ్చాడు. హుల్ట్ష్ ఆయనను తూర్పు చాళుక్య ఏడవ విజయాదిత్యునిగా గుర్తించారు. ఆయన ఏడవ సంవత్సరం, శక 991 నాటి ఒక శాసనం చిత్తూరు జిల్లాలో ఉంది.

హంవీరుడు (హంబీరుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1459–1478

గజపతి రాజు కపిలేంద్రుని కొడుకు, తెలుగు, తమిళ దేశాలలో ఆయన విజయాలకు ప్రధాన సేనాపతి. 1460 ఫిబ్రవరి 2న ఆయన వరంగల్ కోటను పట్టుకున్నాడు. 1461లో కృష్ణా ఒడ్డున చిరువ్రోలి దానశాసనం ఇచ్చాడు. 1464లో ఆయన కొడుకు దక్షిణ-కపిలేశ్వరుడు కొండవీడును, దక్షిణ కోటలను పాలించాడు. కపిలేంద్రుని మరణం తర్వాత బహమనీ సాయంతో ఒరిస్సా సింహాసనం తీసుకున్న 'అంబూర్ రాయ్' గురించి ఫెరిష్తా రాశారు. ఈ వ్యక్తిని హంవీరుడిగా గుర్తించారు, కానీ వారసత్వంపై వివాదం ఉంది.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు

క్రీ.శ. 1509–1529

1509 నుంచి 1529 వరకు విజయనగర రాజు, తుళువ వంశీయుడు, ఆ సామ్రాజ్యపు అత్యంత ప్రసిద్ధ పాలకుడు. 1512–16లో ఆయన గజపతి ప్రతాపరుద్రుని నుంచి ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లిలను తీసుకున్నాడు. ఆయన సింహాచలం వరకు దండెత్తి, గజపతి కూతురిని పెళ్లి చేసుకున్నాడు. 1520లో రాయచూరు దగ్గర ఆదిల్ షాను ఓడించాడు. ఆయన తెలుగు కావ్యం ఆముక్తమాల్యద రాశాడు. అందులో దేశ భాషలలో తెలుగు ఉత్తమమైనదని దేవుడు చెబుతాడు. అల్లసాని పెద్దన, నంది తిమ్మనలు ఉన్న ఆయన ఆస్థానం తెలుగు ప్రబంధ (దీర్ఘ కథా కావ్యం) యుగాన్ని మొదలుపెట్టింది.

సర్ ఆర్థర్ కాటన్

క్రీ.శ. 1803–1899

మద్రాసు సైన్యంలో ఇంజనీర్ అధికారి (1803–1899). ఆయన ధవళేశ్వరం దగ్గర గోదావరిపై ఆనకట్ట (1847–1852)ను రూపొందించి కట్టించాడు. అది గోదావరి డెల్టాను నీటిపారుదల ఉన్న వరి భూమిగా మార్చింది. బెజవాడ దగ్గర కృష్ణా ఆనకట్ట (1852–1855లో కట్టారు) ప్రణాళికకు ఆయన మద్దతు ఇచ్చాడు. విశాఖపట్నంలో ఆయన 1844లో సముద్ర గ్రోయిన్లను, సెయింట్ జాన్స్ చర్చిని కట్టించాడు. ఎగువ గోదావరిలో పడవ ప్రయాణ ప్రణాళికను ఆయన రూపొందించాడు. దానిలో దుమ్ముగూడెం ఆనకట్ట మిగిలి ఉంది.

ముట్నూరి కృష్ణారావు

క్రీ.శ. 1879–1945

ప్రముఖ తెలుగు జాతీయవాద పత్రిక, మచిలీపట్నం కృష్ణా పత్రిక సంపాదకుడు (1879–1945). 1907లో తెలుగు జిల్లాలలో బిపిన్ చంద్ర పాల్ పర్యటనను ఆయన నిర్వహించారు, మచిలీపట్నంలో జాతీయ కళాశాల నిర్మాణంలో సహాయపడ్డారు. 1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో, 1932 శాసనోల్లంఘనలో, 1940–41 వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహంలో ఆయన జైలుకు వెళ్లారు.

అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు

క్రీ.శ. 1881–1962

1881లో పుట్టిన, విజయవాడకు చెందిన కాంగ్రెస్ నాయకుడు, న్యాయవాది. 1905 స్వదేశీ ఉద్యమం నుంచి క్విట్ ఇండియా వరకు ప్రతి కాంగ్రెస్ ఉద్యమంలో ఆయన పాల్గొన్నారు. 1922, 1930, 1932, 1933, 1940–41, 1942–43లలో ఆయన జైలుకు వెళ్లారు. ఆయన ఆంధ్రలో స్వరాజ్య పార్టీకి నాయకత్వం వహించారు, 1947–48లో హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్‌కు సహాయం చేశారు, 1956–62లో ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ స్పీకర్‌గా ఉన్నారు.

చెరుకువాడ వెంకట నరసింహం

క్రీ.శ. 1887–1964

కృష్ణా జిల్లాలోని ఘంటసాలకు చెందిన కాంగ్రెస్ వక్త, రచయిత (1887–1964). ఆయన జాతీయవాద పత్రికలు దేశాభిమాని, కృష్ణా పత్రికలలో పనిచేశారు. మచిలీపట్నంలోని జాతీయ కళాశాలలో బోధించారు. 1921 సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమంలో, 1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో, 1932 శాసనోల్లంఘనలో ఆయన ఒక్కో సంవత్సరం జైలులో ఉన్నారు. ఆయనను ఉపన్యాస చక్రవర్తి అనేవారు.

కాకాని వెంకటరత్నం

క్రీ.శ. 1900–1972

కృష్ణా జిల్లా కాంగ్రెస్ నాయకుడు (1900–1972). 1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో, 1932 శాసనోల్లంఘనలో ఆయన జైలుకు వెళ్లారు. క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో మూడు సంవత్సరాలు నిర్బంధంలో ఉన్నారు. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ఆయన ఆంధ్రప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీ అధ్యక్షుడు, వ్యవసాయ శాఖ మంత్రి. ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఉద్యమ సమయంలో 1972 డిసెంబర్ 25న ఆయన విజయవాడలో చనిపోయారు.

గోరా (గోపరాజు రామచంద్రరావు)

క్రీ.శ. 1902–1975

గోరా అని పేరు పొందిన విజయవాడకు చెందిన ఉపాధ్యాయుడు, సంఘ సంస్కర్త, నాస్తికుడు (1902–1975). 1940 వరకు ఆయన సైన్స్ అధ్యాపకుడు. స్వాతంత్ర్య దినం జరుపుకున్నందుకు 1943లో ఆయనకు జైలు శిక్ష పడింది. క్విట్ ఇండియా ఉద్యమ సమయంలో ఆయనను రెండుసార్లు నిర్బంధించారు. ఆయన అంటరానితనానికి వ్యతిరేకంగా పనిచేశారు. తన పిల్లలను కులాంతర వివాహాలు చేసుకోమని ప్రోత్సహించారు. తెలుగు వారపత్రిక సంఘం, ఇంగ్లీషు మాసపత్రిక ది ఎథీయిస్ట్‌లకు సంపాదకత్వం వహించి, పాజిటివ్ ఎథీయిజం అనే పుస్తకం రాశారు.

అన్నే అంజయ్య

క్రీ.శ. 1905–1975

కృష్ణా జిల్లాలోని ముదునూరుకు చెందిన కాంగ్రెస్, ఫార్వర్డ్ బ్లాక్ కార్యకర్త (1905–1975). ఆయన 1920 నుంచి స్వచ్ఛంద సేవకులకు శిక్షణ ఇచ్చారు. 1930లలో హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో ఖాదీని వ్యాపింపజేశారు. 1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో, 1932 శాసనోల్లంఘనలో ఆయనకు జైలు శిక్ష, జరిమానా పడ్డాయి. యుద్ధానికి వ్యతిరేకంగా ఆయన రహస్య పత్రికలు నడిపారు. 1942 డిసెంబర్ నుంచి 1945 సెప్టెంబర్ వరకు ఆయన నిర్బంధంలో ఉన్నారు.

అక్కన్న

క్రీ.శ. 1686 కి ముందు

మంత్రి మాదన్న సోదరుడైన తెలుగు బ్రాహ్మణుడు. ఆయన 1670లు, 1680లలో గోల్కొండ రాజు అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షా సైన్యానికి నాయకత్వం వహించాడు. 1677లో తన సోదరుడితో కలిసి హైదరాబాద్‌లో శివాజీని స్వాగతించాడు. 1685 మొఘల్ శాంతి షరతులు ఆయనను, ఆయన సోదరుడిని పదవి నుంచి తొలగించాలని కోరాయి. 1686 మార్చిలో ఇద్దరినీ గోల్కొండలో కలిపి హత్య చేశారు.

మాదన్న

క్రీ.శ. 1686 కి ముందు

గోల్కొండ చివరి కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ అబుల్ హసన్‌కు దాదాపు 1673లో సూర్య ప్రకాశ రావు అనే బిరుదుతో ప్రధాన మంత్రి (వజీర్) అయిన తెలుగు బ్రాహ్మణుడు. తన సోదరుడు అక్కన్నతో కలిసి ఆయన దాదాపు పన్నెండు సంవత్సరాలు రాజ్యాన్ని నడిపారు. మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా ఆయన దానిని మరాఠాలతో కూటమిలో ఉంచారు, బెజవాడలో ఒక కార్యాలయం ఉంచారు. ఇద్దరు బ్రాహ్మణ సోదరులను ఉద్యోగంలో పెట్టుకోవడాన్ని ఔరంగజేబు రాజుపై ఒక ఆరోపణగా చేశాడు. 1686 మార్చిలో గోల్కొండలో వారిని హత్య చేశారు.

కట్టడాలు

కృష్ణా ఆనకట్ట

క్రీ.శ. 1852–1855

విజయవాడ (అప్పుడు బెజవాడ) వద్ద, డెల్టా మొదట్లో, నది రెండు కొండల మధ్య 1,300 గజాల వెడల్పైన సందు గుండా వెళ్లే చోట కృష్ణాకు అడ్డంగా కట్టిన రాతి ఆనకట్ట. 1832–1833 గుంటూరు కరువు తర్వాత దీన్ని ప్రణాళిక చేశారు, 1850లో అనుమతి ఇచ్చారు. కెప్టెన్ ఓర్ నేతృత్వంలో 1852 నుండి 1855 వరకు దీన్ని కట్టారు. 1903–04లో దాని కాలువలు 600,000 ఎకరాలకు పైగా ప్రభుత్వ భూమికి నీరు ఇచ్చాయి.

శాసనాలు

మొదటి చాళుక్య భీముని బెజవాడ తామ్ర శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 888

తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్య భీముని (సుమారు 888–918 పాలన) ఐదు సంస్కృత రాగి రేకులు. 1897 జూన్ 25న బెజవాడ (విజయవాడ) లోని క్వారీ ఆవరణలో రాతిలో తొలిచిన గదిలో అవి దొరికాయి. అతని పట్టాభిషేకం సమయంలో ఇచ్చిన ఈ రేకులు కుకిపర్రు గ్రామాన్ని ఒక వేద పండితునికి ఇస్తాయి. ఈ రాజు గురించి దొరికిన మొదటి రికార్డు అవే. ప్రతి పాలనా కాలంతో తూర్పు చాళుక్య రాజుల పూర్తి వంశాన్ని ఇచ్చే, అప్పటికి తెలిసిన తొలి రికార్డు కూడా అవే.

యుద్ధమల్లుని బెజవాడ స్తంభ శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 890–950

బెజవాడ (విజయవాడ) లోని మల్లేశ్వర ఆలయంలో ఒక రాతి స్తంభంపై ఉన్న తెలుగు పద్య శాసనం. యుద్ధమల్లుడు అనే చాళుక్య రాజు కుమారస్వామి (కార్తికేయుని) కోసం ఒక ఆలయాన్ని, ఒక మఠాన్ని కట్టించాడని అది నమోదు చేస్తుంది. తర్వాత ఒక యుద్ధమల్లుడు తన తాత మల్లపరాజు కట్టించిన ఆలయానికి ముందు గోపురాన్ని జోడించాడని కూడా అది నమోదు చేస్తుంది. దాని సంపాదకుడు జె. రామయ్య పంతులు (1920) దానిని సుమారు 890–930 నాటిదిగా చెప్పి, అప్పటికి తెలిసిన తొలి తెలుగు కవిత్వంగా పిలిచారు. దాని తేదీ, అది ఒక రికార్డా రెండు రికార్డులా అనేది, దాని నాల్గవ పద్యపు అర్థం వివాదంలో ఉన్నాయి.

మొదటి కులోత్తుంగుని బెజవాడ శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 1111

బెజవాడ (విజయవాడ) లోని మల్లేశ్వర ఆలయ వరండాలో ఒక స్తంభంపై ఉన్న, చోళ రాజు మొదటి కులోత్తుంగుని 41వ సంవత్సరపు తమిళ శాసనం. తూర్పు చాళుక్య యుద్ధమల్లుని తెలుగు పద్య శాసనం ఉన్న స్తంభమే అది. అది రాజేంద్ర-చోళపురాన్ని బెజవాడకు మరో పేరుగా ఇస్తుంది.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (10)
  1. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1908, pp. 319–321. [Public domain]
  2. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Government of Madras (Lawrence Asylum Press), 1883, pp. 217–219. [Public domain]
  3. Robert Sewell, Lists of the Antiquarian Remains in the Presidency of Madras, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1882, pp. 47. [Public domain]
  4. E. Hultzsch (ed.), Epigraphia Indica, Vol. V (1898–99) (opens in a new tab), Office of the Superintendent of Government Printing, Calcutta (scan of the 1959 Government of India Press facsimile reprint), 1899, pp. 127. F. Kielhorn, Bezvada plates of Chalukya-Bhima I. [Public domain]
  5. F. W. Thomas (ed.), Epigraphia Indica, Vol. XV (1919–20) (opens in a new tab), Government of India, Calcutta, 1925, pp. 150, 153, 156, 159. J. Ramayya Pantulu, Bezwada pillar inscription of Yuddhamalla. [Public domain]
  6. E. Hultzsch, South-Indian Inscriptions, Vol. I: Tamil and Sanskrit Inscriptions (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1890, pp. 36. E. Hultzsch, grant of Vijayaditya II. [Public domain]
  7. R. C. Temple (ed.); article by J. F. Fleet, Indian Antiquary, Vol. XX (1891), incl. J. F. Fleet, 'The Chronology of the Eastern Chalukya Kings' (opens in a new tab), Education Society's Press, Bombay, 1891, pp. 101. J. F. Fleet, 'The Chronology of the Eastern Chalukya Kings'. [Public domain]
  8. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency (collected till 1915), with Notes and References, Vol. II (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1919, pp. 904–905. [Public domain]
  9. M. Rama Rao (ed. Mohd. Abdul Waheed Khan), Eastern Chalukyan Temples of Andhra Desa (Andhra Pradesh Government Archaeological Series No. 19) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1964, i. Foreword by M. A. Waheed Khan. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  10. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 19. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: