భాష, సాహిత్యం

ప్రాకృత శాసనాలు, తొలి తెలుగు రికార్డుల నుండి నన్నయ, పోతన, వేమన, ఆధునిక వచనం వరకు.

ఒక్క చూపులో

ఈ ప్రాంతంలో అత్యంత పాత లిపి తెలుగులో లేదు. అశోకుని ఎర్రగుడి శాసనాలు ప్రాకృతంలో ఉన్నాయి. శాతవాహనులు, ఇక్ష్వాకుల కాలంలో ప్రాకృతమే అధికారిక రికార్డుల భాషగా కొనసాగింది.^2,4
లిఖిత తెలుగు ప్రారంభం వెనక్కి జరుగుతూనే ఉంది. చెంచయ్య, భుజంగరావులకు 1020కి ముందరి తెలుగు శాసనం ఏదీ తెలియదు. సుమారు 844–5 నాటి అద్దంకి శాసనం ఒక తెలుగు పద్యంతో ప్రారంభమవుతుంది. సుమారు 575 నాటి కలమల్ల స్తంభం పూర్తిగా తెలుగులో ఉంది.^9,10,12
తెలుగు సాహిత్యం నన్నయతో ప్రారంభమవుతుంది. అతను రాజరాజ నరేంద్రుని కోసం మహాభారతం మొదటి పర్వాలను అనువదించాడు. తిక్కన, ఎర్రన దానిని పూర్తి చేశారు. తర్వాతి కవులు ఈ ముగ్గురినీ కవిత్రయంగా గౌరవించారు.^13,17
వరంగల్ పతనం తర్వాత కొండవీటి రెడ్డి రాజులు తీరంలో గొప్ప పోషకులయ్యారు. వారి ఆస్థాన కవి శ్రీనాథుడు నైషధం అనువదించాడు. బమ్మెర పోతన భాగవత పురాణం అనువదించాడు.^30,31,32,34
చెంచయ్య, భుజంగరావు పొడవైన, అలంకారభరితమైన కథా కావ్యాల ప్రబంధ యుగం అని పిలిచే కాలాన్ని కృష్ణదేవరాయల పాలన ప్రారంభించింది. పెద్దన మనుచరిత్ర ఆదర్శ ప్రబంధం అయింది.^37,41
20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో గ్రాంథిక శైలికి బదులుగా వ్యవహారిక తెలుగులో పుస్తకాలు కావాలనే ఉద్యమానికి గిడుగు రామమూర్తి నాయకత్వం వహించారు. చివరికి విశ్వవిద్యాలయాలు వ్యవహారిక శైలిని అంగీకరించాయి.^74,75

Part of the long inscription cut on the rock of the Bommala Gutta: rows of closely spaced Telugu-Kannada letters on a rock surface painted red. · P. Madhusudan (Wikimedia Commons) (opens in a new tab) · CC0 (opens in a new tab)

దక్షిణ భారతదేశంలోని నాలుగు ప్రధాన ద్రావిడ భాషల్లో తెలుగు ఒకటి. దాని లిఖిత చరిత్ర మాట్లాడే చరిత్ర కంటే తర్వాత ప్రారంభమవుతుంది. శతాబ్దాల పాటు తెలుగు దేశపు శాసనాలను ప్రాకృతంలో, తర్వాత సంస్కృతంలో చెక్కారు. చాలా నెమ్మదిగా తెలుగు స్వయంగా రాతిపై, తర్వాత పుస్తకాల్లో కనిపించింది.¹

తొలి ప్రాకృత రికార్డుల నుండి ఇరవయ్యవ శతాబ్దంలో లిఖిత, వ్యవహారిక తెలుగుపై వాదనల వరకు ఈ పేజీ ఆ కథను అనుసరిస్తుంది. 1928లో పి. చెంచయ్య (P. Chenchiah), రాజా ఎం. భుజంగరావు (Raja M. Bhujanga Rao) ఇంగ్లీషులో రాసిన మొదటి సమగ్ర సాహిత్య చరిత్ర మీద ఇది ఎక్కువగా ఆధారపడుతుంది.¹ వారి తేదీలు, అభిరుచి గురించి వారి తీర్పులు 1928 నాటివి. తర్వాతి ఆవిష్కరణలు గానీ ఇతర రచయితలు గానీ విభేదించిన చోట్ల ఈ పేజీ ఆ విషయం చెబుతుంది.

తెలుగుకు ముందు ప్రాకృతం, సంస్కృతం

ఈ ప్రాంతంలో అత్యంత పాత లిపి తెలుగులో లేదు. కర్నూలు జిల్లాలోని ఎర్రగుడి వద్ద మౌర్య చక్రవర్తి అశోకుని శాసనాలు ప్రాకృతంలో, బ్రాహ్మీ లిపిలో ఉన్నాయి.² కొన్ని పంక్తులు కుడి నుండి ఎడమకు సాగడాన్ని డి. సి. సర్కార్ గమనించారు.² చెక్కినవాడు వాయవ్య ప్రాంతపు ఖరోష్ఠీ లిపికి అలవాటు పడినట్లు అది ఉంది.²

భట్టిప్రోలు పేటికలపై ఉన్న చిన్న బౌద్ధ శాసనాలు పాళీకి దగ్గరగా ఉన్న ఒక ప్రాకృతంలో ఉన్నాయి.³ వాటి లిపి ఒక రకమైన బ్రాహ్మీ. గెయోర్గ్ బూలర్ దానిని సుమారు క్రీ.పూ. 200 కంటే తర్వాతిది కాదని నిర్ణయించారు.³

శాతవాహనులు, ఇక్ష్వాకుల కాలంలో ప్రాకృతమే అధికారిక రికార్డుల భాషగా కొనసాగింది.⁴ అప్పటికి తెలిసిన, 11వ శతాబ్దానికి ముందరి ప్రతి శాసనమూ ప్రాకృతంలో గానీ సంస్కృతంలో గానీ ఉందని చెంచయ్య, భుజంగరావు పేర్కొంటారు.⁴ నాగార్జునకొండ స్తంభాలపై ఇక్ష్వాకు శాసనాలు “ప్రాకృతంలో, బ్రాహ్మీ అక్షరాల్లో” ఉన్నాయని వాటి సంపాదకుడు జె. ఫిలిప్ వోగెల్ చెప్పారు.⁵

విష్ణుకుండినుల కాలం నాటికి దానపత్రాలు సంస్కృతంలో ఉన్నాయి.⁶ శాలంకాయనులు అప్పటికే ప్రాకృత దానపత్రాల నుండి సంస్కృత దానపత్రాలకు మారారు.⁷ చిక్కుళ్ల తామ్రశాసనాల సంస్కృతంలో ఎఫ్. కీల్‌హార్న్ సంవస్సరంబుల్ (“సంవత్సరాలు”) అనే తెలుగు తరహా బహువచనాన్ని గుర్తించారు.⁶ “రాసినవాడి వ్యవహార భాష తెలుగు” అనడానికి ఆయన దానిని రుజువుగా తీసుకున్నారు.⁶

జ్ఞాపకంలో ఒక ఖాళీని చెంచయ్య, భుజంగరావు ప్రస్తావిస్తారు. తెలుగు సాహిత్యం శాతవాహన రాజుల గురించి మౌనంగా ఉందని వారు రాస్తారు.⁸ ఒక శాతవాహన రాజు ప్రాకృత సప్తశతిని రాశాడని లేదా రాయించాడనే సంప్రదాయం ఒక్కటే దాని ప్రతిధ్వని.⁸ తన యవ్వనంలో దానిని అనువదించానని కవి శ్రీనాథుడు చెప్పాడు. కానీ ఆ అనువాదం ఇప్పుడు పోయింది.⁸

తొలి తెలుగు రికార్డులు

లిఖిత తెలుగు ఎప్పుడు ప్రారంభమవుతుంది? కొత్త శాసనాలు దొరుకుతూనే ఉండటం వల్ల ఇక్కడ ఆధారాలు విభేదిస్తాయి. శాసన శాస్త్రవేత్తలకు “క్రీ.శ. 1020 కంటే ముందరి తెలుగు శాసనం ఏదీ” దొరకలేదని 1928లో చెంచయ్య, భుజంగరావు రాశారు.⁹

అదే సంవత్సరం కె. వి. లక్ష్మణరావు సుమారు 844–5 నాటి పండరంగుని అద్దంకి శాసనాన్ని ప్రచురించారు.¹⁰ అది తరువోజ ఛందస్సులో ఒక తెలుగు పద్యంతో ప్రారంభమవుతుంది.¹⁰ “క్రీ.శ. 9వ శతాబ్దం మధ్యలో తెలుగు కవిత్వం ఉన్నదనడానికి నిశ్చితమైన ఆధారం” దానిలో ఉందని ఆయన చూశారు.¹⁰ అప్పటికి తెలిసిన అత్యంత పాత యుద్ధమల్లుని బెజవాడ స్తంభం కంటే ఇది ఒక శతాబ్దం ముందుది.¹⁰

రేనాటి తెలుగు చోళులతో మరో అడుగు వెనక్కి వచ్చింది. 1956లో కె. ఎ. నీలకంఠ శాస్త్రి, ఎం. వెంకటరామయ్య వారి పన్నెండు రికార్డులను ప్రచురించారు.¹¹ వారు వాటిని 6వ శతాబ్దం చివరి నుండి 8వ శతాబ్దం చివరి మధ్య ఉంచారు. అవన్నీ బాదామి చాళుక్యుల లిపిలో, తొలి తెలుగులో ఉన్నాయి.¹¹

సుమారు 575 నాటి కలమల్ల స్తంభాన్ని ఇప్పటి వరకు దొరికిన పూర్తిగా తెలుగులో ఉన్న తొలి రికార్డుల్లో ఒకటిగా వారు పేర్కొన్నారు.¹² అంతకుముందు పల్లవ రికార్డుల్లో తెలుగు మాటలు ఉన్నాయని, కానీ ఆ భాషలో ఇదే మొదటి పూర్తి శాసనం అని వారు పేర్కొన్నారు.¹² అప్పటికి తెలుగు కన్నడ నుండి విడిపోవడం ప్రారంభమైంది. అయినా రెండూ ఇంకా ఒకే లిపిని పంచుకున్నాయి.¹²

నన్నయ, తెలుగు మహాభారతం

శాసనాల నుండి వేరుగా, తెలుగు సాహిత్యం నన్నయ (Nanniah) తో ప్రారంభమవుతుంది.¹³ రాజమహేంద్రవరానికి చెందిన తూర్పు చాళుక్య రాజు రాజరాజ నరేంద్రుడు (1022–63) మహాభారతాన్ని అనువదించమని అతనిని ఆదేశించాడు.¹³ అతను మొదటి రెండు పర్వాలను, మూడవ పర్వంలో కొంత భాగాన్ని అనువదించాడు.¹³ చెంచయ్య, భుజంగరావు అతనిని తణుకుకు చెందిన వైదిక బ్రాహ్మణుడిగా, రాజ కుటుంబ పురోహితుడిగా వర్ణిస్తారు.¹³ “ఇప్పుడు మిగిలి ఉన్న ఏ సాహిత్యంలోనైనా రాజమహేంద్రవరం గురించి తొలి ప్రస్తావన” నన్నయ పీఠికలోనే ఉందని గోదావరి గెజిటీర్ జోడిస్తుంది.¹⁴

ఒక శాసనం ఒక స్థిరమైన బిందువును ఇస్తుంది. 1053 నాటి నందమపూండి దానపత్రం దాని సంస్కృత శ్లోకాల రచయితగా నన్నియభట్టు పేరు చెబుతుంది.¹⁵ అతను ఆ కవి “బహుశా ఒకరే” అని ఇ. హుల్ష్ భావించారు.¹⁵ దానిని పొందిన నారాయణుడిని “సంస్కృత, కర్ణాట, ప్రాకృత, పైశాచిక, ఆంధ్ర భాషల్లో” పద్యం చెప్పినందుకు దానపత్రం ప్రశంసిస్తుంది.¹⁶ నన్నయ తన సహాయకుడిగా కృతజ్ఞత తెలిపిన నారాయణభట్టే ఇతనని చెంచయ్య, భుజంగరావు గుర్తిస్తారు.¹⁶

అనువాదం పూర్తి కావడానికి మూడు శతాబ్దాలు పట్టింది. తిక్కన 13వ శతాబ్దంలో పదిహేను పర్వాలను పూర్తి చేశాడు.¹⁷ ఎర్రన (ఎర్రాప్రగడ) 14వ శతాబ్దంలో మూడవ పర్వంలో మిగిలిన భాగాన్ని పూర్తి చేశాడు.¹⁷ తర్వాతి కవులు ఈ ముగ్గురినీ కవిత్రయం, “గొప్ప ముగ్గురు”, గా గౌరవించారు.¹⁷

సంప్రదాయం నన్నయను మొదటి వ్యాకరణకర్తగా కూడా చెబుతుంది.¹⁸ తెలుగుకు సంస్కృతంలో రాసిన వ్యాకరణం ఆంధ్ర శబ్ద చింతామణిని అది అతనికి ఆపాదిస్తుంది.¹⁸ కానీ అతను దానిని రాశాడా అని చెంచయ్య, భుజంగరావు సందేహించారు.¹⁸ 1922లో రాజమహేంద్రవరంలోని ఆంధ్ర చారిత్రక పరిశోధక మండలి రాజరాజు పట్టాభిషేకానికి తొమ్మిదవ శతాబ్ది ఉత్సవం జరిపింది.¹⁹ అది అతనిని “మిగిలి ఉన్న మొదటి సాహిత్య రచన”కు పోషకుడిగా పిలిచింది.¹⁹

నన్నయకు ముందు తెలుగు రచనలు ఉన్నాయా? ఒక జైన సాహిత్యం నాశనమైందనే సిద్ధాంతాన్ని చెంచయ్య, భుజంగరావు పరిశీలించారు. దానికి వారికి ఏ ఆధారమూ దొరకలేదు.²⁰ దానికి బదులుగా వారు కవిత్వంలో రెండు ధారలను ప్రతిపాదించారు.²⁰ ఒకటి పాటలు, సామెతలు, వీరగాథలతో కూడిన పాతదైన, మౌఖికమైన దేశి కవిత్వం. మరొకటి సంస్కృతం ఆధారంగా ఉన్న మార్గ ఆస్థాన కవిత్వం. దానిని నన్నయ స్థాపించాడు లేదా స్థాపించడంలో సహాయపడ్డాడు.²⁰

దేశి రూపాల గురించి వారి జాబితా జోల పాటలు, కోత పాటల నుండి “స్థానిక నాయకుల గాథల” వరకు సాగుతుంది.²¹ ఆ విషయం జానపద గీతాలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు పేజీలో ఉంది.²¹

కాకతీయ యుగం

కాకతీయుల కాలంలో తెలుగు రచన లోపలి ప్రాంతాలకు వ్యాపించింది. పి. శ్రీనివాసాచార్ తెలంగాణ శాసనాలను సంపాదకత్వం వహించి ప్రచురించారు.²² ఆ కాలాన్ని ఆయన తెలుగు సాహిత్యానికి, సంస్కృత విద్యకు ముఖ్యమైన కాలంగా పేర్కొన్నారు.²² కొన్ని రికార్డులు దానాన్నే తెలుగు వచనంలో చెప్పి ప్రారంభమై, సంస్కృత శ్లోకాన్ని ఒక అనుబంధంలా జోడిస్తాయని ఆయన పేర్కొన్నారు.²² 1163 హనుమకొండ శాసనం దీనికి ఒక ఉదాహరణ.²²

చెంచయ్య, భుజంగరావు 12వ శతాబ్దపు సాహిత్యాన్ని “స్పష్టంగా వీరశైవం” అని పిలుస్తారు.²³ దాని ముఖ్య రచయిత తెలుగు బసవ పురాణం, పండితారాధ్య చరిత్ర రాసిన పాల్కురికి సోమనాథుడు.²³

తిక్కన నియోగి బ్రాహ్మణుడు. నెల్లూరు నాయకుడు మనుమసిద్ధికి మంత్రి.²⁴ అతను ఆ నాయకుని రాయబారిగా కాకతీయ గణపతిదేవుని దగ్గరికి వెళ్లాడు.²⁴ తన మహాభారతానికి ముందు అతను పూర్తిగా పద్యంలో నిర్వచనోత్తర రామాయణం రాశాడు.²⁴ రంగనాథ రామాయణం రెండు పాదాల ద్విపదలో ఉంది.²⁵ చెంచయ్య, భుజంగరావు తీర్పులో, అది బహుశా దాని పేరున్న కవిది కాదు, బుద్ధరాజు అనే ఒక నాయకుని రచన.²⁵

వ్యాకరణం, వచనం కూడా వచ్చాయి. కేతన దండి దశకుమార చరిత్రను అనువదించాడు.²⁶ అతను తెలుగు వ్యాకరణం ఆంధ్ర భాషా భూషణం రాశాడు. మితాక్షర ధర్మశాస్త్ర వ్యాఖ్యానాన్ని తెలుగులోకి తెచ్చాడు.²⁶ అథర్వణుడు సంస్కృతంలో తెలుగు వ్యాకరణం రాశాడు. వారి అభిప్రాయంలో మిగిలి ఉన్న సాహిత్యంలో అతను “ఏకైక జైన రచయిత”.²⁷ ప్రతాపరుద్రుని కాలంలో విద్యానాథుడు అలంకార శాస్త్రంపై సంస్కృత గ్రంథం ప్రతాపరుద్రీయం రాశాడు.²⁸

వీటన్నిటి కాలనిర్ణయం ఇంకా తేలలేదు.²⁹ 1852లో సి. పి. బ్రౌన్ సోమనాథుని బసవ పురాణాన్ని సుమారు 1300లో ఉంచారు.²⁹ చెంచయ్య, భుజంగరావు అతనిని 12వ శతాబ్దంలో ఉంచుతారు.²⁹

రెడ్డి రాజులు, శ్రీనాథుడు, పోతన

వరంగల్ పతనం తర్వాత కొండవీటి రెడ్డి రాజులు తీరంలో గొప్ప పోషకులయ్యారు. ఎర్రన తన హరివంశంను వారి స్థాపకుడు ప్రోలయ వేమారెడ్డికి అంకితం చేశాడు.³⁰ కృష్ణా మాన్యువల్ కొండవీటి రెడ్లను “తెలుగు సాహిత్యానికి గొప్ప పోషకులు” అని పిలుస్తుంది.³¹

వారి ఆస్థాన కవి శ్రీనాథుడు (సుమారు 1365–1440).³² అతను శ్రీహర్షుని కఠినమైన సంస్కృత నైషధంను అనువదించాడు.³² చెంచయ్య, భుజంగరావు అతనిని కవిత్రయంతో సమానంగా ఉంచుతారు.³² మరో రెండు రచనలను కూడా వారు అతనికి ఆపాదిస్తారు.³³ ఒకటి పల్నాటి వీరచరిత్ర. దానిని వారు స్థానిక నాయకుల మధ్య ప్రేమ, యుద్ధాల కథగా వర్ణిస్తారు.³³ మరొకటి వీధి నాటకం. అది రాజమహేంద్రవరం వీధి జీవితంపై తేలికపాటి పద్యాలు.³³

బమ్మెర పోతన (Potana) భాగవత పురాణంను అనువదించాడు. సంప్రదాయంలో అతను శ్రీనాథుని బావమరిది.³⁴ గజేంద్ర మోక్షం, రుక్మిణీ కళ్యాణం అనే రెండు ఘట్టాలు “బహుశా తెలుగు సాహిత్యంలో అత్యధికంగా చదివే, వల్లించే భాగాలు” అయ్యాయని వారు రాస్తారు.³⁴

పోతన జన్మస్థలంపై వరంగల్, కడప (అప్పుడు కడ్డపా) లోని ఒంటిమిట్టల మధ్య వివాదం ఉంది.³⁵ కావ్యాన్ని పద్మనాయక నాయకుడు సింగమకు అంకితం చేయడానికి అతను నిరాకరించి, దానికి బదులుగా రామునికి సమర్పించాడని ఒక కథ చెబుతుంది. ఈ కథ సంప్రదాయం.³⁵

తెలంగాణ నేపథ్యంలో ఉన్న మరో రచన వినుకొండ వల్లభరాయుని క్రీడాభిరామము.³⁶ అది ఒక కోడిపందెంతో సహా వరంగల్ వీధుల్లో పర్యటన.³⁶ ఒక సంస్కృత నాటకాన్ని నాటకంగానే తెలుగులోకి తెచ్చిన మొదటి అనువాదంగా చెంచయ్య, భుజంగరావు దానిని లెక్కించారు.³⁶

విజయనగరం, ప్రబంధం

విజయనగర రాజు శ్రీకృష్ణదేవరాయల (1509–30) పాలన, చెంచయ్య, భుజంగరావు ప్రబంధ (పొడవైన కథా కావ్యం) యుగం అని పిలిచే కాలాన్ని ప్రారంభించింది.³⁷ కవులు ఇప్పుడు పురాణాల నుండి తీసుకున్న చిన్న కథ చుట్టూ పొడవైన, అలంకారభరితమైన కథా కావ్యాలను నిర్మించారు.³⁷

రాజు స్వయంగా శ్రీవిల్లిపుత్తూరు వైష్ణవ భక్త కవి కథ ఆముక్తమాల్యద రాశాడు.³⁸ తెలుగు కవిత్వంపై వైష్ణవం కొత్త పట్టుకు దానిని వారు ఒక సూచనగా చూస్తారు.³⁸ అయితే బ్రౌన్ నిఘంటువు అదే కావ్యాన్ని అల్లసాని పెద్దన పేరు కింద పేర్కొంటుంది. కాబట్టి దాని రచయిత ఎవరనే విషయం కూడా ప్రశ్నార్థకమైంది.³⁹

ఎనిమిది మంది ఆస్థాన కవులను, అష్టదిగ్గజాలను, రాజుకు ఆపాదించారు.⁴⁰ కానీ చివరి ముగ్గురు తర్వాతి కాలం వారని చెంచయ్య, భుజంగరావు పేర్కొంటారు.⁴⁰ పెద్దన మనుచరిత్ర ఆదర్శ ప్రబంధం అయింది.⁴¹ రాజు అతని పల్లకి బొంగును మోశాడని సంప్రదాయం చెబుతుంది.⁴¹ 1927లో మద్రాసు ప్రభుత్వ తెలుగు లిఖిత ప్రతుల కేటలాగ్ ఈ ఒక్క కావ్యానికే ఇరవై రెండు ఎంట్రీలు (నం. 619–640) ఇచ్చింది.⁴¹

కుమ్మరి కులానికి చెందిన స్త్రీ మొల్ల ఒక రామాయణం రాసింది.⁴² తెలుగు రామాయణాలన్నిటిలో అది అత్యధికంగా చదివేదని వారు పేర్కొన్నారు.⁴² తెనాలి రామకృష్ణుడు ఆస్థాన విదూషకుడిగా గుర్తుండిపోయాడు.⁴³ అతను “పంచ మహాకావ్యాల్లో” ఒకటైన పాండురంగ మాహాత్మ్యం రచయిత కూడా.⁴³

చెంచయ్య, భుజంగరావు 17వ నుండి 19వ శతాబ్దాలను ఒక సుదీర్ఘ క్షీణత కాలంగా, తెలివైనదే కానీ డొల్లగా ఉండే పద్యాల యుగంగా చూశారు.⁴⁴ వారు రెండు మినహాయింపులు ఇస్తారు. దక్షిణాదిలో తంజావూరు, మధురలలోని తెలుగు ఆస్థానాలు వచనాన్ని అభివృద్ధి చేశాయి.⁴⁵ ఉత్తరాది కవులు ఎనిమిది శతాబ్దాల్లో రాసిన దానికంటే ఎక్కువ నాటకాలను అవి ఒక్క శతాబ్దంలో రాశాయి.⁴⁵ ఆస్థానాల బయట పెద్ద ప్రజా సాహిత్యం కూడా వర్ధిల్లింది.

గోల్కొండ: తెలుగు, పారసీ, దక్కనీ

కుతుబ్ షాహీ ఆస్థాన భాష పారసీ. కానీ దాని సుల్తానులు తెలుగును నిర్లక్ష్యం చేయలేదు. అద్దంకి గంగాధరుడు తన తపతీ సంవరణోపాఖ్యానమును ఇబ్రహీం కుతుబ్ షాకు అంకితం చేశాడు.⁴⁶ హీరానంద శాస్త్రి ఇబ్రహీం కాలాన్ని 1550–1581 అని చెబుతారు.⁴⁶

సంస్కృత పదాలు లేకుండా “అచ్చ తెలుగు”లో రాసిన పొన్నికంటి తెలగనార్యుని యయాతి చరిత్రను చెంచయ్య, భుజంగరావు జోడిస్తారు.⁴⁷ వీటిని వారు “ఒక ముస్లిం పాలకుడికి అంకితమైన తెలుగు సాహిత్యంలోని ఏకైక కావ్యాలు” అని పిలుస్తారు.⁴⁷ ఇబ్రహీం శరణార్థిగా విజయనగరంలో నివసించాడనే కథను వారు మళ్లీ చెబుతారు.⁴⁷

అదే ఆస్థానం ఒక కొత్త సాహిత్య భాషకు రూపం ఇచ్చింది. మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా “కుతుబ్‌షా” అనే కలం పేరుతో పారసీ, ఉర్దూ కవిత్వం రాశాడు.⁴⁸ 1659లో చనిపోయిన సూఫీ మీరాంజీ ఖుదా నుమా ఆధ్యాత్మిక విషయాలపై “దక్కన్ పాత ఉర్దూ భాషలో” రెండు పుస్తకాలు రాశాడని బిల్గ్రామీ నమోదు చేశారు.⁴⁹

గోల్కొండ కోటలో మూసా బురుజు 1666–67లో పూర్తయింది.⁵⁰ దానిపై పారసీ నిర్మాణ రికార్డు, దాని పక్కనే తెలుగు అనువాదం ఉన్నాయి.⁵⁰ దక్షిణాదిలో చదువుకున్న ముస్లింలు పారసీలో ఉత్తరాలు రాసేవారని 1852లో బ్రౌన్ గమనించారు.⁵¹ అయినా “ప్రతి స్థానిక ముసల్మాను తాను ఎవరి మధ్య నివసిస్తాడో వారి వ్యవహార భాషను నేర్చుకుంటాడు”.⁵¹

శతకాలు, వేమన, ప్రజా కవిత్వం

ఆస్థాన కావ్యాలతో పాటు శతకం కూడా నడిచింది. అది వేర్వేరు పద్యాల “నూరు”. ప్రతి పద్యం ఒక స్థిరమైన మకుటంతో ముగుస్తుంది.⁵² చెంచయ్య, భుజంగరావు సుమారు ఆరు వందల శతకాలను లెక్కించారు. వాటిలో మూడొంతులు మతపరమైనవి లేదా నీతి శతకాలు.⁵² వారికి తెలిసిన తొలి శతకం సుమారు 1180 నాటి సోమనాథుని వృషాధిప శతకం.⁵²

సుమతీ శతకం కాకతీయ యుగపు నాయకుడు బద్దెన కు ఆపాదించబడింది.⁵³ అదీ, వేమన పద్యాలూ తెలుగు బడుల్లో నీతి వాచకాలు అయ్యాయి.⁵³ భక్తి శతకాల్లో భద్రాచలం రామభక్తుడు కంచర్ల గోపన్న రాసిన దాశరథీ శతకం ఉంది.⁵⁴

వేమన కాలం నిశ్చితంగా తెలియదు. బ్రౌన్ 1824లో మచిలీపట్నంలో (అప్పుడు మసులిపటం) అతని పద్యాలను సేకరించడం ప్రారంభించారు.⁵⁵ ఆయనకు “అన్ని రకాల తప్పులతో నిండిన” లిఖిత ప్రతులు దొరికాయి. ఏ రెండూ ఒకే వరుసలో లేవు.⁵⁵ విశాఖపట్నం, నెల్లూరు, గుంటూరు, కడప, మద్రాసుల నుండి సేకరించిన ప్రతుల నుండి ఆయన సుమారు రెండు వేల పద్యాలను వేరు చేశారు.⁵⁵

వేమన పుట్టుకతో కాపు (రైతు) అని బ్రౌన్ నమోదు చేశారు.⁵⁶ వేమన జంగం (వీరశైవ పూజారి) అయ్యాడని ఆయన ఊహించారు.⁵⁶ వేమన “సుమారు పదిహేడవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో” జీవించాడని నమ్మేవారని ఆయన రాశారు.⁵⁶ చెంచయ్య, భుజంగరావు 15వ శతాబ్దం ప్రారంభానికే మొగ్గు చూపారు. కానీ స్థూలంగా కూడా ఏ తేదీనీ నిర్ణయించలేమని వారు ఒప్పుకున్నారు.⁵⁶

చాలా ప్రజా కవిత్వం పాడటానికి ఉద్దేశించినది. చెంచయ్య, భుజంగరావు త్యాగరాజు కీర్తనలను (భక్తి పాటలు) ప్రత్యేకంగా పేర్కొంటారు.⁵⁷ వేశ్యలు పాడేవారని చిన్నచూపు చూసిన జావళీలు అనే ప్రేమ పాటలను కూడా ప్రత్యేకంగా పేర్కొంటారు.⁵⁷ కె. సీతారామయ్య తంజావూరు (అప్పుడు టాంజోర్) విజయరాఘవ నాయకుని కాలంలో జీవించిన క్షేత్రయ్య పేరు చెబుతారు.⁵⁸ అతని తెలుగు పదాలు ఇంకా విస్తృతంగా పాడబడుతున్నాయి.⁵⁸ ఈ పాటలు సాహిత్యానికి ఎంతగా చెందుతాయో సంగీతానికి కూడా అంతగా చెందుతాయి. వాటి గురించి సంగీతం, నృత్యం పేజీలో ఉంది.

ఇతర సంప్రదాయాలు కూడా తెలుగు పద్యంలోకి వచ్చాయి. పింగళి ఎల్లనార్యుడు సెయింట్ థామస్ జీవితంపై ఒక కావ్యం రాశాడు.⁵⁹ తన పోషకుని కుటుంబానికి ఒక గురువు నుండి అందిన కథనం నుండి దానిని తీసుకున్నాడు.⁵⁹ సుమారు 1750లో మంగళగిరి ఆనందకవి క్రీస్తు జీవిత చరిత్ర వేదాంత రసాయనం రాశాడు.⁵⁹ దీనికి భిన్నంగా, ఆధునిక కాలానికి ముందు తెలుగులో రాసిన ముస్లిం రచయితలు చెంచయ్య, భుజంగరావులకు దొరకలేదు.⁶⁰ వారు ఉమర్ అలీ షా, ఒక శతక కవి గంగనపల్లి హుస్సేన్ పేర్లు మాత్రమే చెప్పారు.⁶⁰

వలసపాలన కాలపు పాండిత్యం, ముద్రణ

19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో యూరోపియన్ పండితులు ఈ భాషను వర్ణించడం ప్రారంభించారు. హెచ్. హెచ్. విల్సన్ 1828లో కాలిన్ మెకంజీ లిఖిత ప్రతుల కేటలాగ్ ప్రచురించారు.⁶¹ అది మిస్టర్ బాబింగ్టన్, దివంగత మిస్టర్ ఎల్లిస్ అభిప్రాయాలను ఉదహరిస్తుంది: “తమిళం గానీ, తెలుగు గానీ, వాటి సంబంధిత మాండలికాల్లో ఏదీ గానీ సంస్కృతం నుండి వచ్చినవి కావు.”⁶¹

తెలుగు “సంస్కృతం నుండి కేవలం వచ్చినది కాదు, దానికి స్వతంత్ర మూలం ఉంది” అని విల్సన్ తేల్చారు.⁶² కానీ దాని సాహిత్యం సంస్కృతానికి “చాలా రుణపడి ఉంది”.⁶² అప్పుడు ఎంత తక్కువ తెలుసో ఆయన కాలనిర్ణయం చూపిస్తుంది. 12వ శతాబ్దం చివరి కంటే పాతదైన తెలుగు రచన ఏదీ లేదని ఆయన భావించారు.⁶³ ఆయన నన్నయను 13వ శతాబ్దం చివర్లో ఉంచారు.⁶³

వంద సంవత్సరాల తర్వాత చెంచయ్య, భుజంగరావు వ్యతిరేక మార్గం తీసుకున్నారు. సంస్కృతం, ప్రాకృతాలను మార్చడం ద్వారా ఈ భాష రూపొందిందని, తెలుగు వ్యాకరణకర్తలతో కలిసి, వారు భావించారు.⁶⁴ డాక్టర్ కాల్డ్‌వెల్ ద్రావిడ సిద్ధాంతం దాని పుట్టుకకు సరిపోవచ్చని, కానీ దాని తర్వాతి రూపానికి కాదని వారు అంగీకరించారు.⁶⁴

చార్లెస్ ఫిలిప్ బ్రౌన్ 1852లో A Dictionary, Telugu and English (తెలుగు-ఇంగ్లీషు నిఘంటువు) ప్రచురించారు. అది “వ్యవహారాల్లో వాడే వ్యావహారిక శైలిని, కావ్య భాషను” రెండింటినీ వివరించింది.⁶⁵ ప్రతి దక్షిణాది భాషకూ “ఒక కావ్య మాండలికం, ఒక వ్యవహార మాండలికం” ఉన్నాయని ఆయన పేర్కొన్నారు.⁶⁵ కొందరు పండితులు “పాండిత్య ప్రదర్శన శైలిని” కోరుకుంటారని, అది “ఆడంబరంగా, స్పష్టతకు దూరంగా ఉండటం వల్లనే మెచ్చుకోబడుతుంది” అని ఆయన ఫిర్యాదు చేశారు.⁶⁶

తెలుగువారిలో ముద్రణ సుమారు 1806లో ప్రారంభమైందని, కానీ 1830 వరకు పెద్దగా పురోగతి లేదని బ్రౌన్ రాశారు.⁶⁷ 1827లో పోతన భాగవతం సవరించిన ప్రచురణకు కూడా ఆయన డబ్బు ఇచ్చారు.⁶⁸ బ్రౌన్, మెకంజీ సేకరణలు, మద్రాసులోని ప్రభుత్వ ప్రాచ్య లిఖిత గ్రంథాలయం చాలా గ్రంథాలను కాపాడాయని చెంచయ్య, భుజంగరావు ఘనత ఇచ్చారు.⁶⁹ 1929లో మద్రాసు ప్రభుత్వం ఆ గ్రంథాలయంలోని తెలుగు లిఖిత ప్రతులను కొత్త ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయానికి అప్పగించడానికి నిరాకరించింది.⁷⁰

వీరేశలింగం, నవల, భాషా సమస్య

చెంచయ్య, భుజంగరావు కథనంలో ఆధునిక తెలుగు వచనం, తెలుగు నవల రాజమహేంద్రవరానికి చెందిన కందుకూరి వీరేశలింగం తో ప్రారంభమవుతాయి.⁷¹ అతని రాజశేఖర చరిత్ర గోల్డ్‌స్మిత్ Vicar of Wakefield ఆధారంగా రూపొందింది.⁷¹ మొదటి తెలుగు నవల అనే బిరుదుకు అంతకుముందు ఉన్న వాదనలను అతని జీవిత చరిత్రకారుడు డి. ఆంజనేయులు పేర్కొంటారు.⁷² కానీ ఆ భాషలో మొదటి సాంఘిక నవల అదేనని ఆయన చెబుతారు.⁷²

వీరేశలింగం ప్రహసనాలు కూడా రాశారు. లాంబ్ Tales from Shakespeare (షేక్‌స్పియర్ కథలు) ను అనువదించారు.⁷³ ఆయన ఆంధ్ర కవుల చరిత్ర (తెలుగు కవుల జీవితాలు) ప్రామాణిక ఆధార గ్రంథంగా నిలిచింది.⁷³

20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో అత్యంత తీవ్రమైన వివాదం భాష గురించి.⁷⁴ పుస్తకాలను సంప్రదాయ సాహిత్య శైలిలో (గ్రాంథిక) రాయాలా, లేదా ప్రజలు మాట్లాడే భాషలో రాయాలా? చెంచయ్య, భుజంగరావు దానిని “కటువైన మాటల యుద్ధం” అని వర్ణిస్తారు.⁷⁴

కె. సీతారామయ్య 1943లో హైదరాబాద్‌లో రాశారు.⁷⁵ వ్యావహారిక తెలుగు ఉద్యమ నాయకుడిగా గిడుగు రామమూర్తి పేరును, ఆయనతో పాటు గురజాడ అప్పారావు పేరును ఆయన చెబుతారు.⁷⁵ వ్యావహారిక శైలిలో ఉన్న ఒక పుస్తకాన్ని పాఠ్యపుస్తకంగా నిర్ణయించారు. దానికి జవాబుగా సంప్రదాయవాదులు ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్తును స్థాపించారని ఆయన రాస్తారు.⁷⁵ చివరికి విశ్వవిద్యాలయాలు వ్యావహారిక శైలిని అంగీకరించాయి.⁷⁵ విశాఖపట్నం కొండల్లోని సవరల భాషను కూడా గిడుగు నేర్చుకుని, దానికి ఒక లిపిని తయారు చేశారు.⁷⁶

గురజాడ సాంఘిక నాటకం కన్యాశుల్కం రాశారు.⁷⁷ తెలుగు రంగస్థలానికి తగదనే అభిప్రాయాన్ని తప్పని రుజువు చేయడానికి కూడా అది రాయబడిందని దాని 1909 పీఠిక చెప్పింది.⁷⁷ గేయ, ప్రకృతి కవిత్వంతో కూడిన ఒక “నవ్య కవిత్వం” తర్వాత వచ్చింది. రెండు కథనాల్లోనూ రాయప్రోలు సుబ్బారావు దారి చూపారు.⁷⁸ ఒకప్పుడు ఆస్థానాలు, జమీందారులు (భూస్వాములు) ఇచ్చిన పోషణను వార్తాపత్రికలు, పత్రికలు చేపట్టాయి.⁷⁹ వాటిలో ఆంధ్ర పత్రిక, భారతి, ఆంధ్ర పరిషత్ పత్రిక ఉన్నాయి.⁷⁹

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో తెలుగు

నిజాం రాజ్యంలో తెలుగు అతి పెద్ద భాష. కానీ ప్రభుత్వ భాష కాదు. తెలుగు “ఈ రాజ్యం విస్తీర్ణంలో దాదాపు సగం ప్రాంతాన్ని” ఆక్రమించిందని 1931 జనాభా లెక్కలు కనుగొన్నాయి.⁸⁰ 1918లో ఉర్దూలో బోధించే ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం స్థాపనను కూడా అవి నమోదు చేశాయి.⁸¹ ఉర్దూను “రాష్ట్ర సాంస్కృతిక, అధికార భాష”గా సమర్థించారు.⁸¹ 1918–19లో కొత్తగా ఏర్పాటు చేసిన ఉస్మానియా తెలుగు పీఠాన్ని స్వీకరించమని రాయప్రోలు సుబ్బారావును ఆహ్వానించారని సీతారామయ్య పేర్కొంటారు.⁸²

తెలంగాణలో తెలుగు ప్రజా జీవితం గ్రంథాలయాల చుట్టూ పెరిగింది.⁸³ శ్రీ కృష్ణదేవరాయ ఆంధ్ర భాషా నిలయం 1901లో హైదరాబాద్‌లో ప్రారంభమైంది.⁸³ తర్వాత వరంగల్ (1904), సికింద్రాబాద్ (1905) లలో గ్రంథాలయాలు వచ్చాయి.⁸³ కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు విజ్ఞాన చంద్రికా మండలి పుస్తకాలు ప్రచురించింది.⁸³ అది చరిత్ర, విజ్ఞాన శాస్త్రం, నవలా రచనల్లో బహుమతి పోటీలు నిర్వహించింది. ఒక తెలుగు విజ్ఞాన సర్వస్వాన్ని ప్రారంభించింది.⁸³

1921 నవంబర్‌లో హైదరాబాద్‌లో ఒక సభలో ఒక ప్రతినిధి తెలుగులో తీర్మానం ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రయత్నించాడు.⁸⁴ అతనిని అరిచి కూర్చోబెట్టారు.⁸⁴ ఆ రాత్రే డజను మంది తెలుగు సభ్యులు ఆంధ్ర జన సంఘాన్ని స్థాపించారని సరోజిని రేగాని చెబుతారు.⁸⁴ ఈ ఉద్యమాల కథ సంస్కరణ, స్వాతంత్ర్య, ప్రజా ఉద్యమాలు పేజీలో ఉంది.

1951 నాటికి హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో 47.8 శాతం మందికి తెలుగు మాతృభాష.⁸⁵ తూర్పు (తెలంగాణ) జిల్లాలు ఎనిమిదింటిలోనూ అది మెజారిటీ భాష.⁸⁵ రాష్ట్రంలో 11.6 శాతం ఉన్న ఉర్దూ పట్టణాల్లో కేంద్రీకృతమై ఉంది.⁸⁵ మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో 1901 జనాభా లెక్కలు ఒక కోటి నలభై లక్షలకు పైగా తెలుగు మాట్లాడేవారిని లెక్కించాయి.⁸⁶ 1953, 1956లలో ఏర్పడిన తెలుగు రాష్ట్రాల గురించి ఆంధ్ర రాష్ట్రం, ఆంధ్రప్రదేశ్ పేజీలో ఉంది.

ఈ పేజీ చెప్పనివి

ఆధారాల గురించి. ఈ సైట్ వెనుక ఉన్న గ్రంథాలయం శాసనాల విషయంలో, సంప్రదాయ కవుల విషయంలో బలంగా ఉంది. ఇతర చోట్ల బలహీనంగా ఉంది. సుమారు 1950 తర్వాతి తెలుగు సాహిత్యం గురించి ఇక్కడ వాడిన ఆధారం ఏదీ దానికి లేదు: స్వతంత్ర ఆంధ్రప్రదేశ్ కవులు, నవలా రచయితలు, పత్రికా రచయితల గురించి ఇక్కడ లేదు. తాళ్లపాక కవుల గురించి అన్నమాచార్యులు పేజీలో మాత్రమే ఉంది. తంజావూరు తెలుగు ఆస్థానం గురించి రఘునాథ నాయకుడు వంటి దాని కవుల పేజీల్లో మాత్రమే ఉంది. దక్కనీ ఉర్దూ సాహిత్యం, గోదావరి, విశాఖపట్నం (అప్పుడు విజాగపటం) కొండల గిరిజన భాషలు, మధుర, మైసూరు ఆస్థానాల తెలుగు సాహిత్యం ప్రస్తావనగా మాత్రమే కనిపిస్తాయి, లేదా అసలు కనిపించవు.

P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), preface, PDF p. 17 (archive.org (opens in a new tab)), and p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
D. C. Sircar, “Erragudi Edicts of Asoka”, Epigraphia Indica XXXII (1959), p. 4 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
G. Bühler, “The Bhattiprolu Inscriptions”, Epigraphia Indica II (1894), p. 323 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 16 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
J. Ph. Vogel, “Prakrit Inscriptions from a Buddhist Site at Nagarjunikonda”, Epigraphia Indica XX (1933), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
F. Kielhorn, “Chikkulla Plates of Vikramendravarman II”, Epigraphia Indica IV (1897), p. 194 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
R. Subba Rao, “Pedavegi Copper-plates of Nandivarman II”, Journal of the Andhra Historical Research Society I, pt. 2 (1926), p. 96 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Chenchiah and Bhujanga Rao, History of Telugu Literature (1928), pp. 20–21 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 37 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
K. V. Lakshmana Rao, “The Addanki Stone Inscription of Pandaranga”, Epigraphia Indica XIX (1928), p. 273 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
K. A. Nilakanta Sastri and M. Venkataramayya, “Telugu Chola Records from Anantapur and Cuddapah”, Epigraphia Indica XXVII (1956), p. 220 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Nilakanta Sastri and Venkataramayya, “Telugu Chola Records” (1956), p. 221 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 22, 42 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari (1907), p. 243 (archive.org (opens in a new tab)); see also p. 21 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
E. Hultzsch, editorial note in F. Kielhorn, “Nandamapundi Grant of Rajaraja I”, Epigraphia Indica IV (1897), p. 303 n. 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Kielhorn, “Nandamapundi Grant” (1897), p. 302 (archive.org (opens in a new tab)); Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 43–44 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 42, 46, 48 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 43 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Journal of the Andhra Historical Research Society, Vol. I (1926), p. 4, PDF p. 15 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 37–39 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 40 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
P. Sreenivasachar (ed.), A Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts, Part I (1942), pp. 7–8 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 23–24, 51–52 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 46 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 54–55 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 56 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 55 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 23–24 (archive.org (opens in a new tab)); Sreenivasachar, Corpus, Part I (1942), p. 7 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Charles Philip Brown, A Dictionary, Telugu and English (1852), p. viii (archive.org (opens in a new tab)); Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 51 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 24, 48 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), pp. 10–11 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 25, 59–60 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 60 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 64 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 25, 63–64 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 66 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 69–70 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 70–71 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Brown, Dictionary (1852), p. vii (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 26, 72 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 72, 74 (archive.org (opens in a new tab)); S. Kuppuswami Sastri, A Descriptive Catalogue of the Telugu Manuscripts in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, Vol. II (1927), contents, Nos. 619–640, PDF p. 6 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 77, 103 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 83 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 86 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 93–94 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Hirananda Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), p. 12 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 84 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Syed Ali Asgar Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), p. 132 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Bilgrami, Landmarks (1927), pp. 61–62 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Bilgrami, Landmarks (1927), p. 153 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Brown, Dictionary (1852), p. iii (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 98–99 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 56–57, 99 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 99–100 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Charles Philip Brown (tr.), The Verses of Vemana (1829; reprint 1911), preface, PDF p. 5 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Brown, Verses of Vemana, preface, PDF p. 6 (archive.org (opens in a new tab)); Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 99 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 100 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
K. Sitaramaiya, A Hand Book of Telugu Literature (1943), p. 56 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 105–106 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 107 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
H. H. Wilson, The Mackenzie Collection (1828), Vol. I, p. xxix (PDF p. 32) (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Wilson, Mackenzie Collection (1828), pp. xxxvii–xxxviii (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Wilson, Mackenzie Collection (1828), p. xxxviii (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 15–16 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Brown, Dictionary (1852), title page and p. iv (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Brown, Dictionary (1852), preface, PDF p. 10 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Brown, Dictionary (1852), p. iv (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Brown, Dictionary (1852), p. viii (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 110 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Madras Legislative Council: Questions and Answers, 29 January 1929, pp. 207–208 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 116–117 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
D. Anjaneyulu, Kandukuri Veeresalingam (1976), p. 88 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 110, 113, 115 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 109 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Sitaramaiya, Hand Book of Telugu Literature (1943), pp. 79–80, 86–89 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Sitaramaiya (1943), p. 88 n. 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Sitaramaiya (1943), p. 90 and n. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 117 (archive.org (opens in a new tab)); Sitaramaiya (1943), pp. 90–91 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 119 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Census of India 1931, Vol. XXIII: H.E.H. the Nizam’s Dominions, Part I: Report (1933), p. 222 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), pp. 216–217 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Sitaramaiya (1943), p. 91 n. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
The Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), pp. 151–152 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (1956), pp. 177–178 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Census of India, 1951, Vol. IX: Hyderabad, Part I-A: Report (1953), pp. 404–406 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 29 (archive.org (opens in a new tab)). ↩