భాగ్యరెడ్డి వర్మ · తెలుగు చరిత్ర

భాగ్యరెడ్డి వర్మ ఇరవయ్యవ శతాబ్దం మొదటి సగంలో హైదరాబాద్‌లో పనిచేసిన దళిత సంఘ సంస్కర్త.¹² అప్పట్లో “అంటరానివారు” లేదా పంచములు (నాలుగు వర్ణాలకు బయటివారు) అని పిలిచేవారి తరఫున ఆయన గొంతెత్తాడు.¹ ఆ పేరును ఆయన ఒప్పుకోలేదు.¹ వారిని సంఘటితం చేశాడు, వారి కోసం పత్రికలు నడిపాడు.³⁴ వారి జీవితంపై తెలుగులో వచ్చిన తొలి కథల్లో ఒకటి రాశాడు.³⁴

పేరు, తొలి పని

దళిత ఉద్యమ చరిత్రకారుడు ఎ. సత్యనారాయణ ఆయన అసలు పేరు మాదరి భాగయ్య అని చెబుతారు.¹ ఆయన ప్రకారం “రెడ్డి”, “వర్మ” అనేవి భాగయ్య తనకు తానుగా పెట్టుకున్న బిరుదులు.¹ ఆయన కాలాన్ని 1888–1939గా ఇచ్చి, ఇరవయ్యవ శతాబ్దం మొదటి దశాబ్దంలోనే ఆధునిక ఆంధ్రలో దళిత ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించినవాడిగా సత్యనారాయణ పేర్కొన్నారు.¹

హ్యుమానిటేరియన్ లీగ్

1913లో హైదరాబాద్‌లో హ్యుమానిటేరియన్ లీగ్ ఏర్పడింది. హైకోర్టు విశ్రాంత న్యాయమూర్తి రాయ్ బాల్ ముకుంద్ దాని అధ్యక్షుడు. హరిజనుల మధ్య సంస్కరణ పనికి ఆయనే మార్గదర్శి.² భాగ్యరెడ్డి వర్మ షెడ్యూల్డ్ కులానికి చెందినవాడని, ఈ లీగ్‌లో చేరి తర్వాత సంఘ సంస్కర్తగా ఎదిగాడని 1957 నాటి హైదరాబాద్ స్వాతంత్ర్య పోరాట అధికారిక చరిత్ర చెబుతుంది.² సరోజిని రేగాని మాత్రం బాల్ ముకుంద్, లాల్జీ మేఘ్జీలతో పాటు ఆయనను కూడా లీగ్ స్థాపకులలో ఒకడిగా చెప్పి, “గొప్ప హరిజన నాయకుడు” అన్నారు.⁵

ఆది ఆంధ్ర, ఆది హిందూ

1917లో ఆయన ఆది ఆంధ్ర మహాసభకు మొదటి అధ్యక్షుడయ్యాడు.¹ 1917 నుంచి ఆది ఆంధ్ర ఉద్యమం ఆయన నాయకత్వంలో ఎన్నో సభలు, బహిరంగ సమావేశాలు జరిపిందని కె. పురుషోత్తం రాశారు.⁶ చదువుకున్న దళితులు తమ సమస్యను తామే చేపట్టడం అదే మొదటిసారి.⁶

హైదరాబాద్‌లో ఆయన ఆది హిందూ సోషల్ సర్వీస్ లీగ్‌ను, ఆది హిందూ భవనాన్ని స్థాపించాడు.¹ ఈ కొత్త పేరును ప్రచారం చేయడానికి, కింది కులాలకు చదువు అందించడానికి ఆది హిందూ సభలు ఎన్నో జరిపాడు.¹ ఆర్యులు రాకముందు ఈ నేలను పాలించిన మూలవాసుల సంతానమే ఆది హిందువులు అని ఆయన బోధించాడు.³ అందుకే వారు ఎప్పుడూ కుల హిందూ సమాజంలో భాగం కాదని, దాని నుంచి వేరుపడాలని వాదించాడు.¹³

పత్రికలు

ప్రజలను చేరుకోవడానికి ఆయన పత్రికలను కూడా వాడుకున్నాడు. జి. వెంకటరామారావు ప్రకారం ఆయన 1925లో భాగ్యనగర్ అనే పత్రికను ప్రారంభించాడు.⁷ అనారోగ్యం వల్ల ఆయన మైసూరు వెళ్లినప్పుడు ఆ పత్రిక ఆగిపోయింది.⁷ తిరిగి వచ్చాక హరిజనోద్ధరణ పనిలో భాగంగా ఆది హిందూ అనే వారపత్రిక మొదలుపెట్టాడు. అది రాజకీయ విషయాలను కూడా చర్చించి, నిజాం పాలనకు వ్యతిరేకంగా సాగిన ప్రజా ఉద్యమాలకు మద్దతు ఇచ్చింది.⁷

సత్యనారాయణ మొదటి పత్రికను నిజాం రాష్ట్రంలో దళితుల అభివృద్ధి కోసం వచ్చిన తెలుగు పక్షపత్రిక భాగ్యనగర్ పత్రికగా వర్ణించారు.³ 1937 నుంచి అదే పత్రిక ఆది హిందూ పేరుతో వచ్చిందని, భాగ్యరెడ్డి వర్మే దానికి సంపాదకుడు, ప్రచురణకర్త అని ఆయన చెప్పారు.³

రచయిత

భాగ్యరెడ్డి వర్మ రచయిత కూడా. ఆయన రాసిన వెట్టి మాదిగ (1932) తెలుగులో మొదటి దళిత కథ అని కె. పురుషోత్తం అంటారు.⁴ గ్రామాల్లో మాదిగలు చేయాల్సి వచ్చిన జీతం లేని బలవంతపు చాకిరీ వెట్టి గురించి ఆ కథ చెబుతుంది.⁶ తెలుగులో తొలి దళిత రచయిత ఆయనే అని పురుషోత్తం పేర్కొన్నారు.⁶

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

ఆయన మరణించిన సంవత్సరం. సత్యనారాయణ ఆయన కాలాన్ని 1888–1939 అంటారు.¹ పురుషోత్తం 1888–1937 అంటారు.⁴

హ్యుమానిటేరియన్ లీగ్. రాయ్ బాల్ ముకుంద్ ఆధ్వర్యంలో లీగ్ ఏర్పడిన తర్వాత ఆయన అందులో చేరాడని హైదరాబాద్ స్వాతంత్ర్య పోరాట చరిత్ర చెబుతుంది.² రేగాని ఆయనను లీగ్ స్థాపకులలో ఒకడిగా చెబుతారు.⁵

ఆయన పత్రికలు. భాగ్యనగర్ 1925లో మొదలైందని, ఆది హిందూ వారపత్రిక అని వెంకటరామారావు చెబుతారు.⁷ సత్యనారాయణ మొదటి పత్రికను పక్షపత్రికగా చెప్పి, ఆది హిందూ అనే పేరు మార్పును 1937కు చెందినదిగా పేర్కొంటారు.³

A. Satyanarayana, “Articulation of Self and the Other: Emergence of the Dalit Movement in Andhra Pradesh”, Kakatiya Journal of Historical Studies, Vol. I, No. 1 (2006), p. 70 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹
The Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1885–1920) (1957), p. 235 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Satyanarayana, “Articulation of Self and the Other”, KJHS I (2006), p. 71 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷
K. Purushotham, “From Social Reform to Dandora: A Critical Perspective of Telugu Dalit Short Stories in Historical Outline”, Kakatiya Journal of Historical Studies, Vol. XV, No. 1 (2020), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh, pp. 173–174 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²
Purushotham, “From Social Reform to Dandora”, KJHS XV (2020), p. 6 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
G. Venkataramarao, Telangana Charitra (Andhra Saraswata Parishat, 2014), p. 155 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴