అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య

ఆంధ్రదేశంలో గ్రంథాలయ ఉద్యమానికి నాయకుడు విజయవాడకు చెందిన అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య.¹² దాదాపు యాభై ఏళ్లు ఆయన గ్రంథాలయాలు తెరిపించడానికి, గ్రంథాలయ సంఘాలు కట్టడానికి, వాటి కోసం పత్రికలు నడపడానికి పనిచేశారు.¹ జనం ఆయనను గ్రంథాలయ పితామహుడు అని పిలిచారు.¹ ఆయన విస్తరింపజేసిన గ్రంథాలయాలే సాధారణ తెలుగు పాఠకులకు పుస్తకాలను, వార్తాపత్రికలను అందించాయి; అందుకే ఆయన కథ ముఖ్యం. విస్తృతమైన కథ కోసం గ్రంథాలయ ఉద్యమం, 1880–1956 పేజీ చూడండి.

1907లో చేసిన ప్రమాణం

ఆయన దాదాపు 1890లో పుట్టారని హూస్ హూ ఆఫ్ ఫ్రీడమ్ స్ట్రగుల్ ఇన్ ఆంధ్రప్రదేశ్ (1980) చెబుతుంది.¹ 1907లో బెంగాల్ నాయకుడు బిపిన్ చంద్రపాల్ ఆంధ్రదేశంలో పర్యటించారు; ఆయన ఉపన్యాసాలు తెలుగువారిలో జాతీయ భావాన్ని రేకెత్తించాయి.³ రాజమండ్రిలో ఆయన మాట్లాడినప్పుడు వెంకటరమణయ్య విన్నారు.¹ ఆ ఉపన్యాసాలకు కదిలిపోయి, తన జీవితమంతా దేశసేవకే ఇస్తానని ప్రమాణం చేశారు.¹

ఆ ప్రమాణాన్ని ఆయన పత్రికల ద్వారా నిలబెట్టుకున్నారు. 1910లో మచిలీపట్నంలో ఆంధ్ర భారతి అనే పత్రిక మొదలుపెట్టారు.¹ ప్రజల్లో రాజకీయ చైతన్యం తేవడం, అన్ని రంగాల్లో ప్రగతికి తోడ్పడడం దాని లక్ష్యం.¹ తర్వాత ఇంకా చాలా పత్రికలకు సంపాదకుడిగా పనిచేశారు.¹

గ్రంథాలయ ఉద్యమ నిర్మాణం

గ్రంథాలయ ఉద్యమాన్ని వెంకటరమణయ్యే ప్రారంభించారని 1987లో ఆంధ్రోద్యమంపై రాసిన పరిశోధన గ్రంథంలో పి. కృష్ణమూర్తి సూటిగా రాశారు.² ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనం, ఖండవల్లి బాలేందుశేఖరం 1957లో రాసిన తెలుగు చరిత్రలోనూ ఇదే మాట ఉంది. ఉద్యమానికి తోడుగా ఆయన గ్రంథాలయ సర్వస్వము అనే మాసపత్రికను స్థాపించారని వారు చెబుతారు.³ గ్రంథాలయాల విషయంలో బరోడా తర్వాత ఆంధ్రదేశానికే పేరు రావడానికి ఆయన అలుపెరుగని కృషే కారణమని ఈ ఇద్దరు రచయితల అభిప్రాయం.³

ఈ పత్రిక తెలుగు కవిత్వానికీ ఉపయోగపడింది. ఆంధ్ర గ్రంథాలయ సర్వస్వము ఆంధ్ర గ్రంథాలయ సంఘపు పత్రిక అని 1944లో పి. టి. రాజు రాశారు. కొత్త భావకవితా శాఖకు చెందిన యువకవులు తమ కవితలను మొదట అందులోనే అచ్చు వేయించారు.⁴

ఆయన స్థాపనకు తోడ్పడిన సంఘాలను హూస్ హూ ఇలా లెక్కిస్తుంది:¹

• అఖిల భారత పబ్లిక్ లైబ్రరీ అసోసియేషన్, 1919
• ఆంధ్రదేశ గ్రంథాలయ సంఘం, 1925
• మద్రాసు లైబ్రరీ అసోసియేషన్, 1928
• పంజాబు లైబ్రరీ అసోసియేషన్, 1929¹

1924లో ఆయన ఇండియన్ లైబ్రరీ జర్నల్ కూడా ప్రారంభించారు.¹ దేశంలోని చాలా చోట్ల జనం గ్రంథాలయ సంఘాలు పెట్టుకోవడానికి సాయపడ్డారు.¹ ఆంధ్రలో ఉద్యమానికి ఎన్నో హోదాల్లో సేవ చేశారు.¹

సన్మానాలు, చివరి సంవత్సరాలు

ఆయన బతికి ఉండగానే గ్రంథాలయ కార్యకర్తలు ఆయనను సన్మానించారు. మామిడిపూడి వెంకటరంగయ్య సంపాదకత్వంలో వచ్చిన ఆయన సన్మాన సంచికను 1943 జనవరి భారతి మాసపత్రిక సమీక్షించింది.⁵ ఆంధ్రదేశ గ్రంథాలయ సేవక సంఘం దాన్ని ప్రచురించింది. గుంటూరులో జరిగిన ఆ సంఘపు నాలుగో మహాసభలో కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి దాన్ని ఆయనకు సమర్పించారు.⁵ గ్రంథాలయాల కోసం, ఇతర ప్రజాకార్యాల కోసం ఆయన చేసిన కృషిని మెచ్చుకుంటూ ఆంధ్రదేశ పండితులు రాసిన వ్యాసాలు అందులో ఉన్నాయి.⁵

ఆయన సొంత రచనలూ పుస్తకంగా వచ్చాయి. 1910 నుంచి 1966 దాకా ఆయన రాసిన వ్యాసాల సంకలనం గ్రంథాలయ జ్యోతి విజయవాడలో ప్రచురితమైంది.⁶ 1972లో ప్రభుత్వం ఆయనకు పద్మశ్రీ ఇచ్చింది.¹ ప్రజా గ్రంథాలయాల కోసం చేసిన మార్గదర్శక కృషికి 1978 జూన్‌లో కౌలా బంగారు పతకం అందుకున్నారు; అది అందుకున్న మొదటి ఆసియా వ్యక్తి ఆయనే.¹ 1979 మార్చి 7న ఆయన చనిపోయారు.¹

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

ఉద్యమాన్ని ఎవరు ప్రారంభించారు. వెంకటరమణయ్యను ఆంధ్రలో గ్రంథాలయ ఉద్యమ పితామహుడని హూస్ హూ అంటుంది; ఆయనే దాన్ని ప్రారంభించారని కృష్ణమూర్తి అంటారు.¹² అదే హూస్ హూ అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావును కూడా ఆంధ్ర గ్రంథాలయ ఉద్యమ స్థాపకుల్లో ఒకరిగా పేర్కొంటుంది.⁷ 1886 నుంచే తెలుగు పట్టణాల్లో తెరుచుకున్న ప్రజా గ్రంథాలయాలను కృష్ణమూర్తే స్వయంగా లెక్కించారు.⁸

Footnotes

1. Sarojini Regani (ed.), Who’s Who of Freedom Struggle in Andhra Pradesh, Vol. II (1980), p. 303 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷ ↩¹⁸

2. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 23 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

3. Khandavalli Lakshmi Ranjanam and Khandavalli Balendusekharam, Andhrula Charitra – Samskriti, 2nd ed. (Kurnool, 1957), p. 424 (in Telugu) (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

4. P. T. Raju, Telugu Literature (1944), p. 60 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

5. Review of Sri Ayyanki Venkataramanayya Gari Sanmana Sanchika, ed. Mamidipudi Venkatarangayya, Bharati, Vol. 20, No. 1 (January 1943), p. 103 (in Telugu) (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

6. D. Anjaneyulu, Kandukuri Veeresalingam (1976), p. 154, bibliography (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

7. Regani (ed.), Who’s Who, Vol. II (1980), p. 183 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

8. P. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (Ph.D. thesis, Karnatak University, 1987), p. 22, citing G. V. Subba Rao (ed.), History of Andhra Movement, Vol. I (1982) (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩