రెండవ బుక్కరాయలు (విజయనగరం)

రెండవ బుక్కరాయలు 1404 నుంచి 1406 వరకు, దాదాపు రెండేళ్లు విజయనగర రాజుగా ఉన్నాడు.¹² ఆయన రెండవ హరిహరరాయల పెద్ద కొడుకు.³ ఆయన గురించి తెలిసినదంతా దాదాపు యువరాజుగా ఉన్న రోజులదే. అప్పుడు ఆయన ప్రాంతాలను పాలిస్తూ, తండ్రి సైన్యాలను నడిపాడు.⁴⁵ విజయనగర సామ్రాజ్యం, రెండవ హరిహరరాయలు చూడండి.

యువరాజు

బుక్కరాయలు తండ్రి తరఫున ఈ చోట్ల పాలించినట్లు సూయెల్ శాసనాల జాబితా చూపిస్తుంది:⁶⁴⁷

• 1381లో తంజావూరు జిల్లాలో; అక్కడ ఒక ఆలయానికి భూమి ఇచ్చాడు⁶
• తూర్పు మైసూరులో; 1395లో రాజప్రతినిధిగా ముళబాగిలులో ఉన్నాడు⁴
• 1403లో ఉత్తర, దక్షిణ ఆర్కాటు జిల్లాలలో⁷

యజ్ఞ కర్మల గురించి రాసిన ప్రయోగరత్నమాల అనే సంస్కృత గ్రంథం రెండవ బుక్కరాయల ఆస్థానంలోనే పుట్టిందని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.⁸ విద్యారణ్యుల కోరిక మేరకే దాన్ని రాశానని గ్రంథకర్త చౌండపాచార్యుడు చెప్పుకున్నాడు.⁸ గ్రంథం మాత్రం తన పోషకుడు భూపతి అని, అతను “యువ బుక్కుడు” (చిన్న బుక్కరాయలు), తిప్పాంబల కొడుకు అని చెబుతుంది.⁹

యువరాజు బుక్కరాయలు 1390 ముగిసేలోపు వరంగల్ సీమలోకి రెండుసార్లు దండెత్తినా, స్పష్టమైన ఫలితం దక్కలేదని నీలకంఠ శాస్త్రి రాశారు.⁵ దాదాపు ఏడేళ్ల తర్వాత పానగల్ వశమైంది. తెలంగాణలో తర్వాతి యుద్ధాలకు అది బుక్కరాయలకు ఒక స్థావరంగా పనికొచ్చేదని, కానీ కొద్ది కాలానికే అది చేజారినట్లుందని శాస్త్రి అభిప్రాయం.⁵

1398 దండయాత్ర

1398లో కృష్ణ దాటి చేసిన దండయాత్రను, ముసలి తండ్రి అనుమతితో బుక్కరాయలే నడిపాడని సూయెల్ భావించారు.¹⁰³¹¹ రాయచూరు అంతర్వేది (కృష్ణ, తుంగభద్రల మధ్య నేల), అందులోని ముద్గల్ (అప్పుడు ముద్కల్), రాయచూరు కోటలు ఆయన లక్ష్యం.¹¹ ఆయన కొడుకు కూడా ఆయన వెంట వెళ్లాడు.¹¹

సూయెల్ ప్రచురించిన ఫెరిష్తా కథ ప్రకారం, ఒక బహమనీ అధికారి సంగీతకారుడి వేషంలో నది దాటాడు.¹² ఒక రాత్రి వినోద కార్యక్రమంలో యువరాజు కొడుకును కత్తితో పొడిచి చంపాడు.¹² తెల్లవారే సుల్తాన్ ఫిరోజ్ షా శిబిరంపై దాడి చేశాడు.¹² కొడుకు పోయిన దుఃఖంలో బుక్కరాయలు శవాన్ని తీసుకుని విజయనగరానికి పారిపోయాడు.¹² శాంతి కోసం విజయనగరం పెద్ద మొత్తం చెల్లించాల్సి వచ్చింది.¹³

రాజు

రెండవ హరిహరుడు 1404 ఆగస్టులో చనిపోయాడు; ఆ తర్వాత ఆయన కొడుకులు సింహాసనం కోసం పోట్లాడుకున్నారు.⁷² సూయెల్ శాసనాలను ఇలా చదివారు:¹

• 1404 ఆగస్టు నుంచి కొద్ది కాలం రెండవ బుక్కరాయలు రాజుగా ఉన్నాడు.
• అక్టోబరు 5, 27 తేదీల మధ్య తమ్ముడు విరూపాక్షుడు ఆయనను గద్దె దించాడు.
• 1405 జూలైకి ముందే బుక్కరాయలు మళ్లీ సింహాసనం దక్కించుకున్నాడు.¹

నీలకంఠ శాస్త్రి మాత్రం మొదట విరూపాక్షుడు సింహాసనం ఎక్కాడని, కొద్ది కాలానికే రెండవ బుక్కరాయలు అతన్ని తొలగించి 1405–6లో రెండేళ్లు పాలించాడని మాత్రమే చెబుతారు.² 1405లో రాజు వెల్లూరు దగ్గర ఒక ఆలయాన్ని ప్రతిష్ఠించి కానుకలు ఇచ్చాడు.¹ ఆయన తమ్ముడు మొదటి దేవరాయలు ఆయన తరఫున చిత్తూరు జిల్లాను పాలించాడు.¹

ఫెరిష్తా ప్రకారం బుక్కరాయలు ఫిరోజ్ షాకు కప్పం కట్టడం మానేశాడని సూయెల్ రాశారు.¹³ గుజరాత్, మాళ్వా, ఖాందేశ్ పాలకులు ప్రోత్సహించడం కూడా దీనికి ఒక కారణం.¹³ 1405–6 నాటికి నాలుగేళ్ల కప్పం బకాయి పడింది. అయినా సుల్తాన్ మంచి సమయం కోసం ఎదురుచూశాడు.¹³

నగరం, నీరు

నూనిజ్ “అజరావు” అనే ఒక రాజు పేరు చెబుతాడు.¹⁴¹⁵ ఆయన నలభై మూడేళ్లు పాలించాడని, ఎప్పుడూ ముస్లింలతో యుద్ధాలు చేశాడని అంటాడు.¹⁴¹⁵ ఈ రాజు గోవా, చౌల్, దాభోల్‌లను గెలిచాడని, నగరం చుట్టూ కొత్త గోడలు, బురుజులు కట్టాడని, తుంగభద్రకు ఆనకట్ట వేసి దాని నీటిని విజయనగరంలోకి తెచ్చాడని నూనిజ్ రాశాడు.¹⁴¹⁵ ఆ పేరునూ, అంత పెద్ద పాలనా కాలాన్నీ సూయెల్ వివరించలేకపోయారు.³ “అజరావు” అంటే రెండవ బుక్కరాయలు, మొదటి దేవరాయలు అనే ఇద్దరు రాజులని, వారిద్దరి పాలన కలిపినా పద్నాలుగేళ్లేనని ఆయన భావించారు.³

పాత నగరం పొలాలకు ఈనాటికీ నీరు అందిస్తున్న, గట్టి రాతిలో తొలిచిన కాలువ ఇదే కావచ్చని సూయెల్ రాశారు. “భారతదేశంలో చూడదగిన అత్యంత అద్భుతమైన సాగునీటి పనులలో ఒకటి” అని ఆయన దాన్ని వర్ణించారు.³¹¹ హంపి చూడండి.

మరణం

బుక్కరాయల చివరి శాసనం 1406 ఏప్రిల్ 30 నాటిదని సూయెల్ లెక్కించారు.¹⁶ రెండవ బుక్కరాయలు 1406 ఆగస్టు, నవంబరు మధ్య చనిపోయాడని ఆయన తర్వాతి రచన చెబుతుంది.¹ ఆయన తమ్ముడు మొదటి దేవరాయలకు 1406 నవంబరు 5న పట్టాభిషేకం జరిగింది.¹⁶¹ మొదటి దేవరాయలు చూడండి.

ఆధారాలు భిన్నంగా చెప్పే విషయాలు

• పాలనా కాలం. సూయెల్ (1900) ప్రకారం రెండవ బుక్కరాయలు 1399 చివరిలో తండ్రి తర్వాత రాజై 1406 వరకు పాలించాడు.¹³¹⁶ సూయెల్ తర్వాతి రచన (1932) ప్రకారం, కొద్ది విరామం తప్ప, ఆయన 1404 నుంచి 1406 వరకు రాజు.¹ రెండవ హరిహరుడు 1406లో చనిపోయాడని, అదే ఏడాది రెండవ బుక్కరాయలు రాజయ్యాడని హేగ్ అంటారు.¹⁷
• ముద్గల్ కథ, 1406 యుద్ధం. ముద్గల్ కంసాలి కూతురి కథను హేగ్ రెండవ బుక్కరాయలదిగా చెబుతారు.¹⁷¹⁸ ఆయన కథనంలో ఆమెను పట్టుకోవడానికి బుక్కరాయలు ముద్గల్‌పై దాడి చేశాడు, ఫిరోజ్ షా యుద్ధంతో బదులిచ్చాడు, శాంతి కోసం బుక్కరాయలు బంకాపురాన్నీ ఒక కూతురినీ ఇచ్చాడు.¹⁷¹⁸ సూయెల్ ఇదే కథను మొదటి దేవరాయలదిగా చెబుతారు.¹⁹ నీలకంఠ శాస్త్రి కూడా ఈ యుద్ధాన్ని మొదటి దేవరాయల పాలన ఆరంభంలోనే పెడతారు.²

Footnotes

1. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 208 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

2. Nilakanta Sastri, A History of South India, 3rd ed. (1966), p. 268 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

3. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 51 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

4. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 205 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

5. K. A. Nilakanta Sastri, A History of South India from Prehistoric Times to the Fall of Vijayanagar, 3rd ed. (1966), p. 267 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³

6. Robert Sewell, ed. S. Krishnaswami Aiyangar, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 202 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

7. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 207 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

8. S. Krishnaswami Aiyangar (ed.), Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 3 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

9. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 54, extract 16, the Prayogaratnamala of Chaundapacharya (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

10. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar) (1900), p. 50 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

11. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 52 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

12. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 54, quoting Ferishta (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

13. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 55 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

14. Fernao Nuniz, “Chronicle”, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 301 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

15. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 302 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

16. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 56 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

17. Wolseley Haig, “The Kingdom of the Deccan”, in Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 391 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

18. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 392 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

19. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 57 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩