ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

వరంగల్

కోట కట్టిన కాకతీయ రాజధాని ఓరుగల్లు. పన్నెండవ శతాబ్దం చివరలో హనుమకొండ పక్కన దీన్ని స్థాపించారు. ఢిల్లీ సైన్యాలు దీన్ని మూడుసార్లు ముట్టడించి, 1320లలో పట్టుకున్నాయి.

Frontal view of a Kakatiya Kala Thoranam, a stone gateway at Warangal Fort with four carved pillars, a heavy lintel and hamsa birds on top.
Frontal view of a Kakatiya Kala Thoranam, a stone gateway at Warangal Fort with four carved pillars, a heavy lintel and hamsa birds on top. · Vasukrishnan57 (opens in a new tab) · CC BY-SA 4.0 (opens in a new tab)

పేరు

వరంగల్ కోట మధ్యలో ఉన్న ఒకే పెద్ద బండ చుట్టూ ఎదిగింది. దాని తెలుగు పేరు ఓరుగల్లు లేదా ఒరుక్కల్, దాని సంస్కృత పేర్లు ఏకశిల, ఏకోపల, అన్నీ ఈ “ఒకే బండ”నే సూచిస్తాయి.12 వరంగల్ అనే రూపం భారతదేశపు తొలి ముస్లిం చరిత్రకారుల ద్వారా వచ్చిన వికృత రూపం అని హీరానంద శాస్త్రి (Hirananda Sastri) భావించారు.1 అమీర్ ఖుస్రో, బరనీ దాన్ని అరంగల్ అని రాశారు.34

కాకతీయ రాజధాని

కాకతీయులు మొదట సుమారు 5 కి.మీ. దూరంలోని అనుమకొండ (హనుమకొండ) నుంచి పాలించారు. పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) ఓరుగల్లులోని కొత్త కోట స్థలాన్ని పన్నెండవ శతాబ్దం చివరలో రుద్రదేవుడి పాలన కాలానికి చెందినదిగా చెబుతారు. గణపతిదేవుడు దాన్ని పూర్తి చేసి, రాజధానిని అక్కడికి మార్చాడు.56 జయించిన పట్టణాల ప్రజలను రుద్రదేవుడు ఓరుగల్లు చుట్టూ స్థిరపరిచాడని గణపతిదేవుడి సేనాని జాయప శాసనం చెబుతుంది. పానుగల్లు పేరు మీద పానుగంటివాడ వంటి, ఆ పట్టణాల పేర్లతో ఇప్పటికీ పిలిచే వరంగల్ వాడలను పరబ్రహ్మ శాస్త్రి చూపించారు.7

పన్నెండవ శతాబ్దంలో తాను ప్రోడ రాజు అని పిలిచే కాకతీయ రాజు పట్టణాన్ని స్థాపించాడని 1909 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) చెబుతుంది.8 గణపతి రాతి గోడను మొదలుపెట్టాడని, రుద్రమదేవి దాన్ని పూర్తి చేసి, బయట ఒక మట్టి గోడను జోడించిందని అది పేర్కొంటుంది.8

ఉచ్ఛ దశలో నగరంలో అసలు వరంగల్‌తో పాటు హనుమకొండ, మట్వాడ, కరీమాబాద్ కూడా ఉండేవి.9 ఒక కాకతీయ శాసనం దాని సంతను మఠియ అని పిలుస్తుంది.10 ఈ సంత ఆధునిక పట్టణ వాణిజ్య కేంద్రమైన మట్టెవాడగా నిలిచి ఉంది.10 కోటను, వంశ కుల దైవమైన స్వయంభూ కేంద్ర ఆలయాన్ని వరంగల్ కోట పేజీలో వర్ణించారు.6

ముట్టడులు, ఆ తర్వాత

ఢిల్లీ నుంచి వచ్చిన సైన్యాలు 1309–10లో, మళ్లీ 1318లో ఓరుగల్లును ముట్టడించాయి. 1320లలో భవిష్యత్ సుల్తాన్ మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ అయిన ఉలుగ్ ఖాన్ దాన్ని పట్టుకుని, దానికి సుల్తాన్‌పూర్ అని పేరు మార్చాడు.3114 తర్వాత కన్యా నాయక్ నాయకత్వంలో జరిగిన హిందూ తిరుగుబాటు నగరాన్ని తిరిగి తీసుకుందని బరనీ నమోదు చేస్తాడు.12

మొదటి బహమనీ రాజు వరంగల్ రాజాతో కప్పం కట్టించాడని Imperial Gazetteer పేర్కొంటుంది.13 1422లో బహమనీ సైన్యం నగరాన్ని పట్టుకుందని అది చెబుతుంది.13 తర్వాత అది గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీల చేతికి వెళ్లింది.13 సుమారు 1500లో వరంగల్‌కు అధిపతిగా మారిన గవర్నర్ షితాబ్ ఖాన్ కోటలో ఒక మండపాన్ని, ఒక శాసనాన్ని వదిలి వెళ్లాడు.14

1901లో వరంగల్ గ్రామంలో 4,741 మంది నివసించారు.8 సుమారు 4 మైళ్లు వాయవ్యంగా ఉన్న హనుమకొండ అప్పుడు జిల్లా కేంద్రం.815

Footnotes

  1. Hirananda Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  2. J. F. Fleet, Sanskrit and Old-Canarese Inscriptions, No. CXVIII, Indian Antiquary XI (1882), p. 12, citing A. C. Burnell (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  3. H. M. Elliot and John Dowson, The History of India as Told by Its Own Historians, vol. III (1871), p. 80 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  4. Elliot and Dowson, History of India, vol. III (1871), p. 233 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  5. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 116. ↩

  6. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 172. ↩ ↩2

  7. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 101. ↩

  8. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 173 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  9. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 174 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  10. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 252. ↩ ↩2

  11. Elliot and Dowson, History of India, vol. III (1871), pp. 558–561 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  12. Elliot and Dowson, History of India, vol. III (1871), p. 245 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  13. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 164 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  14. Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), p. 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  15. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 172 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

చిత్రాలు

అన్నీ చూపించు (49)

రాజవంశాలు

కాకతీయులు

సుమారు క్రీ.శ. 1163–1323

అనుమకొండ (హనుమకొండ), ఓరుగల్లు (వరంగల్) రాజవంశం. కాకతీయులు పదవ శతాబ్దం నుండి రాష్ట్రకూటుల, తర్వాత పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతులు. 1163లో రుద్రదేవుని కాలంలో వారు తమ సార్వభౌమత్వాన్ని ప్రకటించారు. గణపతిదేవుని కాలంలో వారు తెలంగాణ నుండి తీరం వరకు తెలుగు దేశాన్ని పాలించారు. రుద్రమదేవి రుద్రదేవుడు అనే పేరుతో రాజుగా పాలించింది. ఆమె మనవడు ప్రతాపరుద్రుడు 1320లలో ఢిల్లీ సుల్తానుల చేతిలో ఓడిపోయాడు. వారి పాలన మిత్ర నాయకుల మీద, సైనిక సేవ కోసం భూమి పొందిన నాయక సేనానుల మీద, గ్రామ సభల మీద ఆధారపడింది. దానిని దాని చెరువులు, ఆలయాలు, మోటుపల్లి సముద్ర వ్యాపార శాసనం, ఆస్థాన సాహిత్యం కోసం గుర్తుంచుకుంటారు.

ముసునూరి నాయకులు

సుమారు క్రీ.శ. 1325–1368

1323లో వరంగల్ పతనం తర్వాత ఢిల్లీ సుల్తానుల నుండి తెలుగు దేశాన్ని తిరిగి పొందడానికి నాయకత్వం వహించిన తెలుగు సైనిక నాయకుల (నాయకులు) కుటుంబం. గోదావరిపై రేకపల్లిలోని తన కొండ రాజధాని నుండి ప్రోలయ నాయకుడు తీరాన్ని విముక్తం చేసి, ఢిల్లీ అధికారులు స్వాధీనం చేసుకున్న బ్రాహ్మణ గ్రామాలను తిరిగి ఇచ్చాడు. అతని దాయాది కాపయ నాయకుడు 1330ల చివర్లో వరంగల్‌ను తీసుకుని 'ఆంధ్ర దేశ ప్రభువు'గా పాలించాడు. ఢిల్లీకి వ్యతిరేకంగా బహమనీ రాజ్య స్థాపకులకు అతను సహాయం చేశాడు. తర్వాత కౌలాస్, గోల్కొండలను బహమనీలకు కోల్పోయి, 1365లో ఫిరోజా (నీలమణి) సింహాసనాన్ని ఇచ్చేశాడు. సుమారు 1368లో రేచర్ల వెలమలు అతనిని పడగొట్టారు.

ఓరుగల్లు షితాబ్ ఖాన్

సుమారు క్రీ.శ. 1504–1516

బహమనీ అధికారం పతనానికి, గోల్కొండ ఎదుగుదలకు మధ్య షితాబ్ ఖాన్ లేదా సీతాపతి అనే నాయకుని స్వల్పకాల తెలుగు సంస్థానం. అతను బహమనీల మాజీ అధికారి. అతని స్తంభ శాసనం ప్రకారం, 1504 జనవరి 21న అతను ముస్లింల నుండి వరంగల్ కోటను తీసుకున్నాడు. ఖమ్మం, బెల్లంకొండ, ఇతర కొండ కోటలతో కలిపి అతను దానిని పట్టుకున్నాడు. కాకతీయ కుల దేవతను, ఒక కృష్ణ విగ్రహాన్ని వాటి ఆలయాల్లో తిరిగి నిలిపాడు. అతను ఒడిశా గజపతుల సామంతుడని కిస్ట్నా మాన్యువల్ భావించింది. వారి రాకుమారునితో కలిసి అతను పాలంచినూరు వద్ద పోరాడాడు. గోల్కొండ సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ షా అతని కోటలను తీసుకున్నాడు. ఆధారాలు వరంగల్ విజయాన్ని 1512 నుండి 1525 మధ్య ఎక్కడైనా ఉంచుతాయి.

వ్యక్తులు

రుద్రదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1158–1195

తెలంగాణలోని ప్రత్యర్థి నాయకులను ఓడించిన కాకతీయ పాలకుడు (దాదాపు 1158–1195). 1163 నాటి వేయి స్తంభాల గుడి శాసనంలో ఆయన తన కుటుంబ స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించాడు. ఓరుగల్లు (వరంగల్)లో కోటతో కూడిన రాజధాని నిర్మాణాన్ని ఆయన మొదలుపెట్టాడు.

మహాదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1195–1199

కాకతీయ రాజు (పాలన దాదాపు 1195–1199), రుద్రదేవుని తమ్ముడు, గణపతిదేవుని తండ్రి. యాదవ (సేవుణ) రాజుల రాజధానిపై దాడి చేస్తుండగా రాత్రి జరిగిన యుద్ధంలో ఆయన చంపబడ్డాడు.

రేచర్ల రుద్రుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1195–1213

కాకతీయ రాజులు రుద్రదేవుడు, మహాదేవుడు, గణపతిదేవుల సేనాపతి, రేచర్ల కుటుంబానికి చెందినవాడు. దేవగిరిలో మహాదేవుని మరణం తర్వాత ఆయన రాజ్యాన్ని నిలబెట్టాడు. ముదిగొండ నాయకుడు నాగతిని తరిమాడు. 1213లో ఆయన పాలంపేటలో రుద్రేశ్వర (రామప్ప) దేవాలయాన్ని, దాని సరస్సును నిర్మించాడు.

గణపతిదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1199–1262

కాకతీయ రాజు (పాలన 1199–దాదాపు 1262). ఆయన అరవై సంవత్సరాల పాలన కాకతీయ అధికారాన్ని తెలంగాణ నుంచి తీరం వరకు, సుదూర దక్షిణం వరకు తీసుకువెళ్లింది. ఆయన రాజధానిని ఓరుగల్లు (వరంగల్)కు మార్చాడు. ఆయన పాలనలో మోటుపల్లి సముద్ర వ్యాపార అభయ శాసనం, రామప్ప, గణపేశ్వరం దేవాలయాలు వచ్చాయి.

రుద్రమదేవి

సుమారు క్రీ.శ. 1262–1289

కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుని కూతురు, వారసురాలు. ఆమె దాదాపు 1260 నుంచి రుద్రదేవ మహారాజు అనే పురుష బిరుదుతో ఓరుగల్లు (వరంగల్) నుంచి పాలించింది. ఆమె తిరుగుబాటుదారులను, యాదవులను, తూర్పు గాంగులను, కాయస్థ అంబదేవుని తిరుగుబాటును ఎదుర్కొంది. చందుపట్ల శాసనం ప్రకారం ఆమె 1289లో చనిపోయింది (పాత కథనాలలో 1294–95). మార్కో పోలో పేరు చెప్పకుండా ప్రశంసించిన న్యాయవంతురాలు, ప్రజలు ప్రేమించిన రాణిగా హెన్రీ యూల్, ఇ. హుల్ట్‌జ్ ఆమెను గుర్తించారు.

ఇందులూరి అన్నయ

సుమారు క్రీ.శ. 1289–1323

ఇందులూరి కుటుంబానికి చెందిన బ్రాహ్మణ మంత్రి, సేనాపతి. రాణి రుద్రమదేవి అల్లుడు, ప్రతాపరుద్రుని మహాప్రధానుడు (ప్రధాన మంత్రి). 1291లో కాయస్థ నాయకుడు అంబదేవుని నుంచి త్రిపురాంతకాన్ని తిరిగి గెలుచుకున్న కాకతీయ సైన్యానికి ఆయన నాయకత్వం వహించాడు. తర్వాత ఆయన వేంగి దేశాన్ని పాలించాడు.

ప్రతాపరుద్రుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1289–1323

చివరి కాకతీయ రాజు (పాలన 1289–దాదాపు 1323; పాత కథనాలలో 1295–1323), రుద్రమదేవి మనవడు. ఆయన కాయస్థ తిరుగుబాటును అణచివేసి, నాయంకర సైనిక వ్యవస్థను పునర్వ్యవస్థీకరించాడు. 1310, 1318 ముట్టడుల తర్వాత ఆయన ఢిల్లీకి కప్పం చెల్లించాడు. 1320లలో ఉలుగ్ ఖాన్ వరంగల్‌ను తీసుకున్నప్పుడు ఆయన బందీ అయ్యాడు. తమను ఉన్నత స్థాయికి పెంచిన రాజుగా తర్వాతి యోధ కుటుంబాలు ఆయనను గుర్తుంచుకున్నాయి.

విద్యానాథుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1289–1323

చివరి కాకతీయ రాజు ప్రతాపరుద్రుని ఆస్థాన కవి. ఆయన ప్రతాపరుద్రీయం (ప్రతాపరుద్ర యశోభూషణం) రాశాడు. అది కావ్య సిద్ధాంతంపై సంస్కృత గ్రంథం. దానిలోని ఉదాహరణ పద్యాలన్నీ రాజును స్తుతిస్తాయి. దానిలోని నమూనా నాటకం ప్రతాపరుద్ర కల్యాణం, కాకతీయ ఆస్థానానికి ఆ కాలపు కొన్ని సాహిత్య ఆధారాలలో ఒకటి.

మాలిక్ కాఫూర్

సుమారు క్రీ.శ. 1309–1313

మాలిక్ నాయిబ్ అని పిలిచే సుల్తాన్ అల్లా-ఉద్-దీన్ ఖల్జీ బానిస సేనాపతి. ఆయన 1309–10లో వరంగల్‌ను ముట్టడించి, కాకతీయ రాజు ప్రతాపరుద్రుని తన ఖజానాను వదులుకుని, ఏటా కప్పం చెల్లించేలా చేశాడు. తర్వాత సుదూర దక్షిణానికి వెళ్తూ ఆయన తెలుగు దేశం గుండా వెళ్లాడు. దాని కప్పాన్ని దేవగిరి నుంచి వసూలు చేశాడు. ఈ పేజీ తెలుగు దేశ చరిత్రలో ఆయన పాత్రను మాత్రమే వివరిస్తుంది.

మాలిక్ మక్బూల్ (ఖాన్-ఇ-జహాన్)

సుమారు క్రీ.శ. 1323–1370

మతం మారక ముందు కట్టు అని పిలిచిన వరంగల్ తెలుగు ప్రముఖుడు. కాకతీయుల పతనం తర్వాత ఆయన ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ సేవలో చేరాడు. కన్య నాయక్ తిరుగుబాటు ఆయనను వెళ్లగొట్టే వరకు ఆయన తెలింగాణ రాష్ట్రాన్ని పాలించాడు. ఆయన ఖాన్-ఇ-జహాన్ అనే బిరుదుతో సుల్తాన్ ఫిరోజ్ తుగ్లక్‌కు ప్రధాన మంత్రి అయ్యాడు.

మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్

క్రీ.శ. 1325–1351

ఢిల్లీ సుల్తాన్ (1325–1351). రాకుమారుడు ఉలుగ్ ఖాన్‌గా ఆయన 1320ల మొదట్లో వరంగల్‌ను రెండుసార్లు ముట్టడించి, కాకతీయ రాజు ప్రతాపరుద్రుని బంధించి, నగరానికి సుల్తాన్‌పూర్ అని పేరు మార్చాడు. సుల్తాన్‌గా ఆయన 1335లో తన పర్యటన తర్వాత జరిగిన తెలుగు తిరుగుబాటు ఆయన పాలకుడి నుంచి వరంగల్‌ను తీసుకునే వరకు తెలింగాణను రాష్ట్రంగా నిలుపుకున్నాడు. ఈ పేజీ తెలుగు దేశ చరిత్రలో ఆయన పాత్రను మాత్రమే వివరిస్తుంది.

ముసునూరి కాపయ నాయకుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1336–1368

ముసునూరి నాయకుడు (దాదాపు 1336–1368 కాలంలో ప్రసిద్ధుడు), ప్రోలయ నాయకుని దాయాది, వారసుడు. ఆయన ఢిల్లీ అధిపతుల నుంచి వరంగల్‌ను తీసుకుని 'ఆంధ్ర దేశాధీశ్వరుడు'గా పాలించాడు. ఆయనను బరనీ చెప్పిన కన్య నాయక్‌గా, ఫెరిష్తా చెప్పిన కృష్ణ నాయక్‌గా గుర్తిస్తారు. ఆయన బహమనీ రాజ్య స్థాపకులకు సాయం చేశాడు, తర్వాత కౌలాస్, గోల్కొండలను వారికి కోల్పోయాడు. దాదాపు 1368లో రేచర్ల వెలమలు ఆయనను పడగొట్టారు.

అల్లావుద్దీన్ హసన్ బహమన్ షా

క్రీ.శ. 1347–1358

ఢిల్లీ సుల్తానత్ అధికారి. ఆయన వరంగల్ పాలకుడి సాయంతో ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్‌కు వ్యతిరేకంగా దక్కన్ తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించాడు. 1347లో ఆయన గుల్బర్గాలో బహమనీ సుల్తానత్‌ను స్థాపించాడు. ఆయన వరంగల్ నుంచి కౌలాస్‌ను తీసుకుని, పశ్చిమ తెలంగాణను తన రాజ్యంలో ఒక రాష్ట్రంగా చేశాడు.

మొదటి బుక్కరాయలు

సుమారు క్రీ.శ. 1355–1377

విజయనగరపు రెండవ పాలకుడు, మొదటి హరిహరుని సోదరుడు, వారసుడు. ఆయన సరిహద్దు రాజ్యాన్ని సామ్రాజ్యంగా మార్చాడు. రాయచూరు దోఆబ్ కోసం ఆయన బహమనీ సుల్తానులు మొదటి ముహమ్మద్ షా, ముజాహిద్‌లతో పోరాడాడు. ఆయన కొడుకు కుమార కంపణుడు మదురై సుల్తానత్‌ను నాశనం చేశాడు. ఆంధ్రులను ఉదయగిరి వైపు కొండలలోకి తరిమానని ఆయన శాసనాలు గొప్పలు చెబుతాయి. 1364లో ఆయన మంత్రి అనంతపురం ప్రాంతంలో బుక్కరాయసముద్రం చెరువును కట్టించాడు. సూయెల్ 1900లో ఆయన పాలనను 1343–1379గా, 1932లో 1355–1377గా చెప్పారు.

మొదటి ముహమ్మద్ షా (బహమనీ)

క్రీ.శ. 1358–1375

రెండవ బహమనీ సుల్తాన్ (1358–1375), స్థాపకుని కొడుకు. ఆయన ఆస్థానాన్ని, సైన్యాన్ని, నాలుగు రాష్ట్రాలను వ్యవస్థీకరించి, వంశపు సొంత బంగారు నాణేన్ని ముద్రించి, వరంగల్, విజయనగరాలతో మొదటి పెద్ద యుద్ధాలు చేశాడు. ఫెరిష్తా కథనంలో వరంగల్ పాలకుడు గోల్కొండను ఆయనకు అప్పగించి, రత్నాల సింహాసనం తఖ్త్-ఇ-ఫిరోజా లేదా ఫిరోజా సింహాసనాన్ని ఇచ్చాడు. బుర్హాన్-ఇ మాసిర్ తెలింగాణ యుద్ధాన్ని ఒకే ఒక్క వాక్యంలో చెబుతుంది.

రేచర్ల అనపోత నాయకుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1361–1384

సింగమ నాయకుని కొడుకైన రేచర్ల వెలమ నాయకుడు (పాలన దాదాపు 1361–1384). ఆయన 1365లో రాచకొండకు కోట కట్టించాడు. దాదాపు 1368లో ముసునూరి నాయకుడు కాపయ నాయకుడిని పడగొట్టాడు. 1369 జూలై నాటికి ఆయన వరంగల్, భువనగిరి, రాచకొండలను పాలిస్తున్నాడు. దేవరకొండకు చెందిన తన సోదరుడు మాదాతో కలిసి ఆయన రేచర్ల కుటుంబాన్ని తెలంగాణలో ప్రధాన శక్తిగా చేశాడు.

మొదటి అహ్మద్ షా (బహమనీ)

క్రీ.శ. 1422–1435

తొమ్మిదవ బహమనీ సుల్తాన్ (1422–1435). ఆయనను 'వలీ' (సాధువు) అని పిలిచారు. ఆయన తన సోదరుడు ఫిరోజ్ నుంచి సింహాసనం తీసుకుని విజయనగరాన్ని ఓడించాడు. 1424 లేదా 1425లో ఆయన వరంగల్‌ను తీసుకున్నాడు, అక్కడి రాజు చనిపోయాడు. ఆ తర్వాత దేవరకొండ, రాచకొండల వెలమ రాయలు ఆయనకు కప్పం కట్టారు. ఆయన రాజధానిని గుల్బర్గా నుంచి బీదర్‌కు మార్చాడు. ఆయన గుజరాత్, మాల్వాలతో యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు తిరగబడిన నాయకులను అణచడానికి మళ్లీ తెలంగాణకు దండెత్తవలసి వచ్చింది.

కపిలేంద్రుడు (కపిలేశ్వరుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1434–1470

ఒరిస్సా సూర్యవంశీ గజపతి వంశ స్థాపకుడు. ఆయన 1434–35లో చివరి తూర్పు గాంగ రాజు సింహాసనాన్ని తీసుకుని, దాదాపు 1470 వరకు పాలించాడు. ఆయన రాజమహేంద్రవరం, కొండవీడు రెడ్డి రాజ్యాలను జయించి, తన సోదరుడి కొడుకు రఘుదేవుడు, తన బంధువు గణదేవుని ద్వారా వాటిని పాలించాడు. 1459లో ఆయన దేవరకొండను బహమనీల నుంచి విడిపించాడు. 1460లో ఆయన కొడుకు హంవీరుడు, రఘుదేవుడు వరంగల్‌ను తీసుకున్నారు. ఆయన శాసనాలు తీరం వెంట కావేరి వరకు విజయాలను ఆయనకు ఆపాదిస్తాయి.

హుమాయూన్ షా (బహమనీ)

క్రీ.శ. 1458–1461

పదకొండవ బహమనీ సుల్తాన్ (1458–1461). ఆయనను జాలిమ్, 'క్రూరుడు' అని గుర్తుంచుకుంటారు. తెలంగాణలో ఆ రాష్ట్రంపై హక్కు కోరిన తన దాయాది సికందర్ ఖాన్ తిరుగుబాటును ఆయన అణచాడు. వెలమల దేవరకొండ కోటపైకి ఒక సైన్యాన్ని పంపాడు. 1459లో దాని రక్షకులు, ఒరిస్సా సహాయ సైన్యం ఆ సైన్యాన్ని చెల్లాచెదురు చేశారు. ఆయన వరంగల్‌లో విడిది చేసి, తెలంగాణను నిలుపుకోవడానికి మహమూద్ గవాన్‌ను వదిలి, బీదర్‌లోని తిరుగుబాటుపై క్రూరమైన ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి తిరిగి వెళ్లాడు.

హంవీరుడు (హంబీరుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1459–1478

గజపతి రాజు కపిలేంద్రుని కొడుకు, తెలుగు, తమిళ దేశాలలో ఆయన విజయాలకు ప్రధాన సేనాపతి. 1460 ఫిబ్రవరి 2న ఆయన వరంగల్ కోటను పట్టుకున్నాడు. 1461లో కృష్ణా ఒడ్డున చిరువ్రోలి దానశాసనం ఇచ్చాడు. 1464లో ఆయన కొడుకు దక్షిణ-కపిలేశ్వరుడు కొండవీడును, దక్షిణ కోటలను పాలించాడు. కపిలేంద్రుని మరణం తర్వాత బహమనీ సాయంతో ఒరిస్సా సింహాసనం తీసుకున్న 'అంబూర్ రాయ్' గురించి ఫెరిష్తా రాశారు. ఈ వ్యక్తిని హంవీరుడిగా గుర్తించారు, కానీ వారసత్వంపై వివాదం ఉంది.

మూడవ ముహమ్మద్ షా (బహమనీ)

క్రీ.శ. 1463–1482

బాలుడిగా సింహాసనం ఎక్కిన బహమనీ సుల్తాన్ (1463–1482). ఆయన రాజమహేంద్రవరం, కొండపల్లి, కృష్ణా–గోదావరి తీరాన్ని బహమనీ పాలనలోకి తెచ్చి, తెలంగాణను స్థిరపరుస్తూ మూడు సంవత్సరాలు గడిపాడు. 1481లో ఒక నకిలీ లేఖ కారణంగా ఆయన తన గొప్ప మంత్రి మహమూద్ గవాన్‌ను చంపించాడు. రాజ్య విచ్ఛిన్నానికి ఆధారాలు ఈ చర్యనే నిందిస్తాయి.

మహమూద్ షా (బహమనీ)

క్రీ.శ. 1482–1518

పద్నాలుగవ బహమనీ సుల్తాన్ (1482–1518). ఆయన పన్నెండేళ్ల వయసులో సింహాసనం ఎక్కి, తన పాలనను తన మంత్రుల చేతిలో కీలుబొమ్మగా గడిపాడు. అదే సమయంలో పాలకులు రాజులయ్యారు. తెలంగాణ అందరికంటే ఎక్కువ కాలం విశ్వాసంతో ఉంది. ఆయన 1486లో వరంగల్ దగ్గర దండయాత్ర చేసి, 1490లలో ఆ రాష్ట్రాన్ని సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్-ఉల్-ముల్క్‌కు ఇచ్చాడు. ఆయన పాలన కాలపు బహమనీ మసీదులు రాచకొండ (1484), గోల్కొండ (1518)లలో ఉన్నాయి. గోల్కొండ మసీదు ఇప్పటికీ ఆయనను సార్వభౌముడిగా పేర్కొంటుంది.

షితాబ్ ఖాన్ (సీతాపతి)

సుమారు క్రీ.శ. 1504–1516

16వ శతాబ్దం మొదటి భాగంలో వరంగల్, ఖమ్మం, బెల్లంకొండలను ఆధీనంలో ఉంచుకున్న సామాన్య కుటుంబంలో పుట్టిన తెలుగు నాయకుడు. హీరానంద శాస్త్రి ఆయనను దాదాపు 1461లో బహమనీ సుల్తాన్ హుమాయూన్ షా నుంచి పారిపోయిన అధికారిగా, గోల్కొండ చరిత్రలోని సీతాపతిగా గుర్తించారు. 1504 జనవరి 21న ఆయన ముస్లింల నుంచి కోటను తీసుకున్నాడని వరంగల్ కోటలోని ఆయన స్తంభ శాసనం నమోదు చేస్తుంది. ఆయన కృష్ణుని, కాకతీయ కుల దేవత విగ్రహాలను తిరిగి ప్రతిష్ఠించాడు. ఆయన తెలుగు కవులను పోషించి, తనను తాను భోగి కుటుంబపు రాజుగా పిలుచుకున్నాడు. గోల్కొండ సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ షా ఆయనను ఓడించాడు. ఆయన కొండపల్లిలోని గజపతి రాకుమారుని దగ్గర ఆశ్రయం పొంది, పలంచినూరు వద్ద ఓడిపోయిన పక్షాన పోరాడాడు. ఆయన ఒరిస్సా సామంతుడని కృష్ణా మాన్యువల్ భావించింది.

అళియ రామరాయలు

క్రీ.శ. 1542–1565

అరవీటి కుటుంబ నాయకుడు, శ్రీకృష్ణదేవరాయల అల్లుడు (అళియ). అచ్యుతరాయల మరణం తర్వాత ఆయన, ఆయన సోదరులు తిరుమల, వేంకటాద్రి కలిసి సంరక్షక పాలకుడు సాళకం తిమ్మను పడగొట్టారు. ఆయన 1542లో సదాశివుడిని సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టి, 1565 వరకు ఆయన పేరు మీద సామ్రాజ్యాన్ని పాలించాడు. ఆయన కుటుంబ భూములు కర్నూలు, ఆదోని, గుత్తి చుట్టూ ఉండేవి. ఆయన పాలకులు కొండవీడును పాలించారు. ఆయన దక్కన్ సుల్తానులను ఒకరిపై ఒకరిని ఉసిగొల్పాడు. చివరకు వారంతా ఆయనకు వ్యతిరేకంగా ఏకమయ్యారు. 1565 జనవరి యుద్ధంలో ఆయనను పట్టుకుని తల నరికారు.

అబుల్ హసన్ తానీషా

సుమారు క్రీ.శ. 1672–1699

తానీషా అని పిలిచే అబుల్ హసన్ గోల్కొండను పాలించిన చివరి కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ (1672–1687). ఆయన అబ్దుల్లా కుతుబ్ షాకు బంధువు, అల్లుడు. ఆయన పాలనను బ్రాహ్మణ సోదరులు మాదన్న, అక్కన్నలకు వదిలేశాడు. వారు రాజ్యాన్ని మరాఠాలతో మిత్రత్వంలోకి తెచ్చారు. ఔరంగజేబు దీనిని ఆయనపై నేరంగా మోపి, 1685లో హైదరాబాద్‌ను తీసుకున్నాడు. 1687లో ఔరంగజేబు గోల్కొండను ఎనిమిది నెలలు ముట్టడించాడు. చివరకు ద్రోహంతో ఒక ద్వారం తెరిచారు. అబుల్ హసన్ దౌలతాబాద్‌లో రాజ ఖైదీగా చనిపోయాడు.

సర్వాయి పాపడు (పాప్ రాయ్)

సుమారు క్రీ.శ. 1708

18వ శతాబ్దం మొదటి భాగపు తెలంగాణ తిరుగుబాటుదారుడు, కులపరంగా కల్లు గీసేవాడు. మొఘల్ చరిత్రకారుడు ఖాఫీ ఖాన్ ఆయనను పాప్ రాయ్ అంటాడు. భువనగిరి ప్రాంతంలోని షాపూర్‌లో, మరో దుర్గంలో ఉన్న కోటల నుంచి ఆయన దారులను దోచుకుని, మొఘల్ అధికారులను చంపాడు. 1708లో ఆయన వరంగల్‌ను దోచుకున్నాడు. ఆయనకు ద్రోహం జరిగి, పట్టుబడి, ఉరితీయబడ్డాడు. ఆయన తలను చక్రవర్తి దర్బారుకు పంపారు. ధనికులను దోచి పేదలకు అన్నం పెట్టిన, గోల్కొండను మూడు గంటలు ఆధీనంలో ఉంచుకున్న గౌండ్ల వీరుడు సర్వాయి పాపడుగా తెలంగాణ సంప్రదాయం ఆయనను గుర్తుంచుకుంటుంది.

కొమరగిరి నారాయణరావు

క్రీ.శ. 1915–1978

ఖమ్మంకు చెందిన హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ కార్యకర్త (1915–1978). 1930 నుంచి ఆయన ఆంధ్ర మహాసభలో పనిచేశారు. 1938లో స్టేట్ కాంగ్రెస్‌లో చేరారు. 1942–43 క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో ఆయన తొమ్మిది నెలలు వరంగల్‌లో జైలులో ఉన్నారు. తర్వాత ఆయన భూ సంస్కరణల కోసం, భూదాన ఉద్యమం కోసం పనిచేసి, హైదరాబాద్‌పై తెలుగులో, ఇంగ్లీషులో పుస్తకాలు రాశారు.

దేవులపల్లి వెంకటేశ్వరరావు

క్రీ.శ. 1917–1984

నల్గొండ జిల్లా కమ్యూనిస్టు నాయకుడు (1917–1984), తెలంగాణ సాయుధ పోరాట చరిత్రకారుడు. వందేమాతరం సమ్మెలో ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం నుంచి బహిష్కరించబడిన ఆయన 1939లో కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరారు. దాని నల్గొండ జిల్లా కమిటీకి నాయకత్వం వహించి, 1948 మార్చిలో దాని రాష్ట్ర కార్యదర్శివర్గంలో చేరారు. ఆయన 1957 నుంచి 1962 వరకు లోక్‌సభలో ఉన్నారు. తర్వాత ఒక విప్లవ కమ్యూనిస్టు బృందానికి నాయకత్వం వహించి, చాలా సంవత్సరాలు అజ్ఞాతంలో, జైలులో గడిపారు. పోరాటంపై ఆయన తెలుగు చరిత్ర ఆయన మరణం తర్వాత 1988లో ప్రచురించబడింది.

మాదన్న

క్రీ.శ. 1686 కి ముందు

గోల్కొండ చివరి కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ అబుల్ హసన్‌కు దాదాపు 1673లో సూర్య ప్రకాశ రావు అనే బిరుదుతో ప్రధాన మంత్రి (వజీర్) అయిన తెలుగు బ్రాహ్మణుడు. తన సోదరుడు అక్కన్నతో కలిసి ఆయన దాదాపు పన్నెండు సంవత్సరాలు రాజ్యాన్ని నడిపారు. మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా ఆయన దానిని మరాఠాలతో కూటమిలో ఉంచారు, బెజవాడలో ఒక కార్యాలయం ఉంచారు. ఇద్దరు బ్రాహ్మణ సోదరులను ఉద్యోగంలో పెట్టుకోవడాన్ని ఔరంగజేబు రాజుపై ఒక ఆరోపణగా చేశాడు. 1686 మార్చిలో గోల్కొండలో వారిని హత్య చేశారు.

మహమూద్ గవాన్

క్రీ.శ. 1481 కి ముందు

బహమనీ సుల్తానుల ప్రధాన మంత్రి (దాదాపు 1461–1481) అయిన పర్షియన్ వ్యాపారి. ఆయన ఇద్దరు బాల రాజులకు సంరక్షక పాలకుడిగా ఉన్నాడు, తెలంగాణలో, పశ్చిమ తీరంలో పోరాడాడు, రాష్ట్రాలను, సైన్యాన్ని పునర్వ్యవస్థీకరించాడు, బీదర్‌లో ఒక గొప్ప విద్యాలయాన్ని స్థాపించాడు. 1481లో మూడవ ముహమ్మద్ షా నకిలీ రాజద్రోహ ఆరోపణపై ఆయనను చంపించాడు.

మాలిక్ హసన్ బహ్రీ (నిజాముల్ ముల్క్)

క్రీ.శ. 1486 కి ముందు

బ్రాహ్మణుడిగా పుట్టి ముస్లింగా పెరిగిన బహమనీ ప్రముఖుడు. నిజాం-ఉల్-ముల్క్‌గా ఆయన దాదాపు 1471లో మూడవ ముహమ్మద్ షా కోసం రాజమహేంద్రవరాన్ని, కొండపల్లి లేదా కొండవీడును తీసుకుని, తెలింగాణ మొత్తాన్ని పాలించాడు. మహమూద్ గవాన్ దానిని విభజించడంపై ఆయన అసంతృప్తి చెంది, 1481లో ఆ మంత్రిని చంపించిన కుట్రకు నాయకత్వం వహించాడు. తర్వాత 1486లో వరంగల్ దండయాత్ర తర్వాత చంపబడే వరకు మాలిక్ నాయిబ్‌గా రాజ్యాన్ని పాలించాడు. ఆయన కొడుకు అహ్మద్ అహ్మద్‌నగర్ నిజాం షాహీ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.

పాల్కురికి సోమనాథుడు

వరంగల్ దగ్గరి పాలకుర్తికి చెందిన తెలుగు శైవ కవి. ఆయన ద్విపద ఛందస్సులో బసవ పురాణం, పండితారాధ్య చరిత్ర రాశాడు. అవి తెలుగు వీరశైవ సాహిత్యానికి పునాది రచనలు. ఆయన 12వ శతాబ్దం చివరలో జీవించాడా, లేక చివరి కాకతీయ రాజు ప్రతాపరుద్రుని కాలంలో జీవించాడా అనే దానిపై చరిత్రకారులు ఏకీభవించరు.

సుల్తాన్ కులీ

క్రీ.శ. 1543 కి ముందు

గోల్కొండ నుంచి తెలింగాణను పాలించిన, పర్షియాలో పుట్టిన బహమనీ సుల్తానత్ అధికారి. ఆయన తెలంగాణలో చాలా భాగాన్ని, కృష్ణా–గోదావరి తీరాన్ని జయించి, కుతుబ్ షాహీ వంశాన్ని స్థాపించాడు. 1543లో ఆయన హత్యకు గురయ్యాడు. గోల్కొండ చరిత్ర ప్రకారం, గోల్కొండ కోట మసీదులో ప్రార్థన చేస్తుండగా ఆయన చంపబడ్డాడు. ఫెరిష్తా ప్రకారం, ఆయన రత్నాలను పరిశీలిస్తుండగా ఒక బానిస ఆయనను చంపాడు.

వినుకొండ వల్లభరాయుడు

15వ శతాబ్దపు తెలుగు కవి, విజయనగర రాజు రెండవ దేవరాయల కింద వినుకొండ పాలకుడు. వరంగల్ వీధుల సజీవ పర్యటనను నాటకంగా చెప్పే క్రీడాభిరామము కర్తగా ఆయన పేరు చెబుతారు. మొదటి బుక్కరాయల కాలం నుంచి ఆయన కుటుంబం విజయనగర రాజులకు మంత్రులుగా, సేనానులుగా, రాజ రత్నాల భాండాగారికులుగా సేవ చేసింది. పి. టి. రాజు, కె. సీతారామయ్య దానికి బదులు క్రీడాభిరామమును శ్రీనాథునికి ఆపాదిస్తారు.

కట్టడాలు

ఓరుగల్లు కోటలో షితాబ్ ఖాన్ మహలు

సుమారు క్రీ.శ. 1504

వరంగల్ కోటలో పాత మధ్య ఆలయపు పశ్చిమ ద్వారం దగ్గర ఉన్న పైకప్పు లేని ఎత్తైన రాతి మందిరం. 1504 నుంచి వరంగల్‌ను పాలించిన నాయకుడు షితాబ్ ఖాన్ పేరు దీనికి పెట్టారు. హైదరాబాద్ పురావస్తు శాఖ 1925–26లో దీన్ని సంరక్షించింది. ఆ శాఖ దీన్ని మాండులోని హిందోళ మహల్‌తో పోల్చి, దీన్ని సుమారు పదిహేను, పదహారవ శతాబ్దాల సంధికాలంలో కట్టారని భావించింది. మందిరం 86 × 24 అడుగులు. ఒకప్పుడు చదునైన పైకప్పును మోసిన 28 అడుగుల ఎత్తైన అడ్డ తోరణాలు, వాలు గోడలు, నేలలో ఒక నీటి తొట్టి, ఉత్తరాన ఎత్తైన తోరణ ప్రవేశం దానికి ఉన్నాయి.

వరంగల్ కోట

కోట గోడలున్న కాకతీయ రాజధాని ఓరుగల్లు. మట్టి గోడ, కందకాలతో కూడిన రాతి గోడ చుట్టి ఉన్న వృత్తాకార నగరం. దాని మధ్యలోని స్వయంభూ ఆలయం చెక్కిన నాలుగు రాతి ద్వారాలుగా మిగిలి ఉంది. 1310 నుంచి ఈ కోట ఢిల్లీ సైన్యాలను ఎదిరించి, చివరికి 1320లలో వాటి వశమైంది.

శాసనాలు

వరంగల్ కోట శాసనం (రుద్రదేవుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1183

వరంగల్ కోట లోపల దొరికిన శక 1105 (1183–84) నాటి విరిగిన సంస్కృత శాసనం. అది రాజు రుద్రదేవుడు మోదపల్లి గ్రామాన్ని దానం చేయడాన్ని నమోదు చేస్తుంది, ఆయన వేయి స్తంభాల గుడి శాసనంలోని శ్లోకాలను పునరావృతం చేస్తుంది. ఆయన తమ్ముడు మహాదేవుడి ఒక చిన్న తెలుగు శాసనం అదే కోట నుంచి వచ్చింది.

గణపతిదేవుని వరంగల్ సుంకాల శాసనం

క్రీ.శ. 1228

వరంగల్ కోట ప్రవేశ ద్వారం దగ్గర ఉన్న 1228 జూలై నాటి దెబ్బతిన్న తెలుగు స్తంభ శాసనం. పోకచెక్కలు, ఉప్పు నుంచి కర్పూరం, కస్తూరి, పట్టు, ముత్యాల వరకు డజన్ల కొద్దీ సరుకులపై స్వదేశీ, విదేశీ వర్తకులు వీరభద్రేశ్వర దేవుడికి చెల్లించిన సుంకాలను అది జాబితా చేస్తుంది. కాకతీయ రాజధానిలో వ్యాపారం, కొలమానాల గురించి అత్యంత సమగ్రమైన తొలి శాసనం ఇదే.

హంవీరుడు, రఘుదేవుల వరంగల్ శాసనాలు (1460)

క్రీ.శ. 1460

వరంగల్ కోట ద్వారాలపై ఉన్న రెండు చిన్న శాసనాలు. రెండింటి తేదీ ప్రమాథి సంవత్సరం, మాఘ శుద్ధ దశమి, శనివారం, 1460 ఫిబ్రవరి 2. ఒరిస్సా గజపతి వంశానికి చెందిన ఇద్దరు రాకుమారులు బహమనీల నుంచి కోటను పట్టుకోవడాన్ని అవి నమోదు చేస్తాయి. ఒకరు కపిలేంద్రుడి కొడుకు హంవీరుడు (అంబీర-దేవుడు). మరొకరు ఆయన దాయాది, రాజమహేంద్రవరం పాలకుడు రఘుదేవుడు. బహమనీ సైన్యాధిపతి, ఆయన మనుషుల ప్రాణాలను తాను విడిచిపెట్టానని రఘుదేవుడు చెబుతాడు.

షితాబ్ ఖాన్ ఓరుగల్లు స్తంభ శాసనం (1504)

క్రీ.శ. 1504

వరంగల్ కోటలోని శంభుని గుడి ముందు నాలుగు ముఖాల ఎర్ర ఇసుకరాతి స్తంభంపై, తెలుగు వచనంలో రెండు పంక్తులతో ఉన్న సంస్కృత పద్య శాసనం. 143 పంక్తులు, 36 శ్లోకాలలో, భోగి కుటుంబానికి చెందిన నాయకుడు చిత్తప ఖాన్ (షితాబ్ ఖాన్, లేదా సీతాపతి) ముస్లింల నుంచి వరంగల్‌ను తీసుకున్నాడని అది నమోదు చేస్తుంది. ఇది శక 1425 మాఘ శుద్ధ పంచమి, ఆదివారం నాడు జరిగింది. హీరానంద శాస్త్రి దాన్ని 1504 జనవరి 21గా లెక్కించారు. శాసనం ఆయన పూర్వీకులు, భార్యలు, కొడుకుల పేర్లు ఇచ్చి, ఆయన కృష్ణుడి, కాకతీయ కుల దేవత విగ్రహాలను పునఃప్రతిష్ఠించాడని చెబుతుంది. అన్నార్యుడి కొడుకు మాధవుడు దాన్ని రచించాడు. 1932లో శాస్త్రి దాన్ని సంపాదకత్వం వహించారు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (5)
  1. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal, Government of Andhra Pradesh, 1978, pp. 101, 116, 172–174, 252. Paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. Hirananda Sastri, Shitab Khan of Warangal (Hyderabad Archaeological Series No. 9) (opens in a new tab), H.E.H. the Nizam's Government, 1932, pp. 1–2. [Public domain]
  3. J. F. Fleet, Sanskrit and Old-Canarese Inscriptions, No. CXVIII (Kakatya inscription of Rudradeva at Anamkond, Saka 1084), Indian Antiquary, Vol. XI (opens in a new tab), Indian Antiquary (ed. Jas. Burgess), Bombay, 1882, pp. 12. [Public domain]
  4. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 164, 173–174. [Public domain]
  5. H. M. Elliot and John Dowson (eds.), The History of India as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period, Vol. III (opens in a new tab), Trübner and Co., London, 1871. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: