రెండవ హరిహరరాయలు (విజయనగరం)

రెండవ హరిహరరాయలు 1377 నుంచి 1404 వరకు విజయనగర రాజు. విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించిన సోదరులలో ఒకడైన మొదటి బుక్కరాయల కొడుకు ఆయన.¹²³ ఈ వంశంలో తనకు తాను మహారాజాధిరాజ (రాజులకు రాజు) వంటి చక్రవర్తి బిరుదులు పెట్టుకున్న మొదటి రాజు ఆయనే.¹ స్థాపకులు పడ్డ శ్రమకు ఫలితం అనుభవించినవాడు రెండవ హరిహరుడేనని, కాబట్టి రాజ్యం నిజంగా ఆయనతోనే మొదలైందని చెప్పవచ్చని ఎస్. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.³

ఆయన కాలంలో విజయనగరం కొండవీటి రెడ్డి రాజుల భూములను ఆక్రమిస్తూ తెలుగు దేశంలోకి చొచ్చుకువచ్చింది.⁴ బహమనీ సుల్తాన్ ఫిరోజ్ షాతో మొదటి పెద్ద యుద్ధం కూడా ఆయన కాలంలోనే జరిగింది.⁵ విజయనగర సామ్రాజ్యం, మొదటి బుక్కరాయలు చూడండి.

కుటుంబం

మొదటి బుక్కరాయల తర్వాత ఆయన భార్య గౌరి కొడుకు రెండవ హరిహరుడు రాజయ్యాడని సూయెల్ రాశారు.¹ రాజు భార్య, లేదా ముఖ్య రాణులలో ఒకరు, మల్లాదేవి; ఆమెకు మల్లాంబిక అనే పేరూ ఉంది.⁶ పోర్చుగీసు రచయిత ఫెర్నావ్ నూనిజ్ ఈ రాజును “పురెయోరె దేవోరావు” అని పిలుస్తాడు.⁷ ఈ రాజు ముద్రించిన బంగారు నాణేలను (పార్దావులు) ఇప్పటికీ ఆయన పేరుతోనే పిలుస్తారని, అప్పటినుంచి నాణేలకు రాజుల పేర్లు పెట్టే ఆచారం వచ్చిందని నూనిజ్ చెబుతాడు.⁷

హరిహరుడు తన దాయాదులను తొలగించి, వారి స్థానంలో సొంత కొడుకులను ప్రాంతాలకు పాలకులుగా పెట్టాడని నీలకంఠ శాస్త్రి రాశారు.⁴ దూరపు బంధువుల ఆశలను అదుపులో ఉంచడానికే ఆయన ఇలా చేశాడని శాస్త్రి అభిప్రాయం.⁴ రెండవ బుక్కరాయలు, మొదటి దేవరాయలు, విరూపాక్షుడు అనే ముగ్గురు కొడుకులు ఆయన తరఫున పాలించినట్లు సూయెల్ శాసనాల జాబితా చూపిస్తుంది.⁸⁹

యువరాజు విరూపాక్షుడు నారాయణీవిలాసము అనే సంస్కృత నాటకం రాశాడు.¹⁰ అందులో తాను కర్ణాట, తుండీర, చోళ, పాండ్య మండలాలకు పాలకుడినని, సింహళ (శ్రీలంక) ద్వీపంలో విజయస్తంభం నాటానని చెప్పుకున్నాడు.¹⁰

మంత్రులు, కవులు, వర్తకులు

మాధవాచార్యుల సోదరుడు సాయణుడు ఈ రాజుకు ముఖ్యమంత్రిగా ఉండేవాడని సూయెల్ భావించారు.¹ కమలాపురం దగ్గర ఒక జైన ఆలయ స్తంభం మీద 1385 నాటి శాసనంలో ఆయన సేనాని ఇరుగుని పేరు ఉంది.¹ రాజు ఇతర మతాల పట్ల సహనంతో ఉండేవాడనడానికి ఇది రుజువని సూయెల్ భావించారు.¹ ఇరుగప్ప దండనాథుడు అనే మరో జైన సేనాని నానార్థరత్నమాల అనే సంస్కృత పద కోశం రాశాడు.¹¹ సామ్రాజ్య భారాన్ని ఇరుగప్పపై పెట్టి రెండవ హరిహరుడు సంతోషించాడని ఆ గ్రంథం మొదట్లోనే చెబుతుంది.¹¹

తర్కభాషకు తాను రాసిన వ్యాఖ్యానంలో, రెండవ హరిహరుడు తనను పోషించాడని పండితుడు చెన్నుభట్టు చెప్పుకున్నాడు.¹² శ్రీనాథుని హరవిలాసములో నెల్లూరుకు చెందిన అవచి తిప్పయ్యసెట్టి అనే వర్తకుని ప్రస్తావన ఉందని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ సంగ్రహంగా చెప్పారు.¹³ తిప్పయ్య సొంత ఓడలతో సముద్ర వ్యాపారం చేసేవాడు; ఓర్మజ్ నుంచి గుర్రాలను, శ్రీలంక నుంచి ఏనుగులను తెచ్చేవాడు.¹³ రెండవ హరిహరుని ఆస్థానానికీ, ఫిరోజ్ షా ఆస్థానానికీ, కొండవీటి కుమారగిరిరెడ్డి ఆస్థానానికీ సరుకులు అందించే హక్కు అతనికి ఒక్కడికే ఉండేది.¹³

తెలుగు సరిహద్దు

రాజ్యం చాలా విశాలమైనది. మైసూరు, ధార్వాడ, కంచి (అప్పుడు కాంజీవరం), చెంగల్పట్టు, తిరుచిరాపల్లిలలో రెండవ హరిహరుని శాసనాలు సూయెల్‌కు దొరికాయి.⁶ ఆయన శివుడిని విరూపాక్షుని రూపంలో పూజించేవాడు.⁶ 1377 నాటి ఆయన తొలి శాసనాలలో ఒకటి నెల్లూరు జిల్లాలో ఉంది.²

నెల్లూరు సీమలోని ఉదయగిరి ఒక రాజ్య భాగానికి కేంద్రం.¹⁴ 1382లో రాజు కొడుకు, తర్వాత మొదటి దేవరాయలుగా రాజైనవాడు, ఉదయగిరిని తండ్రి తరఫున పాలించాడని 1961 నాటి నెల్లూరు జిల్లా సంపుటం చెబుతుంది.¹⁴ 1386లో రెండవ హరిహరుడు ఉదయగిరిలో సిద్ధేశ్వర ఆలయం కట్టించాడు; ప్రజలు స్నానం చేయడానికి ఒక పుణ్య కోనేరును కూడా తవ్వించాడు.¹⁴ 1396లో దేవరాయలు ఉదయగిరిలోనూ కడప (అప్పుడు కడ్డపా) జిల్లాలోనూ, 1399లో గుంటూరు జిల్లాలోనూ పాలిస్తున్నట్లు సూయెల్ జాబితా చూపిస్తుంది.¹⁵⁹

1382–85 మధ్య కొండవీటి రెడ్లనుంచి కర్నూలు, నెల్లూరు భూములను, గుంటూరులో కొంత భాగాన్ని విజయనగరం తీసుకుందని నీలకంఠ శాస్త్రి చెబుతారు.⁴ కుమారగిరిరెడ్డితో జరిగిన ఒక యుద్ధం గురించి ఎన్. రమేశన్ చెబుతారు.¹⁶ ఆయన కథనం ప్రకారం హరిహరుని సైన్యం బలమైన త్రిపురాంతకం కోటను పట్టుకుని వినుకొండ దాకా వచ్చింది.¹⁶ కుమారగిరి తన బావమరిది కాటయవేముని దానిమీదికి పంపాడు; కాటయవేముడు గెలిచాడు.¹⁶ తర్వాత సంధి కుదిరింది; హరిహరుడు తన కూతురు హరిహరాంబను కాటయవేమునికిచ్చి పెళ్లి చేశాడు.¹⁶

ఇతర చోట్లా రాజ్యం పెరిగింది. సూయెల్ జాబితాలోని ఒక రాగి శాసనం ప్రకారం, 1380లో రాజు సోదరుని కొడుకు చెన్నప్ప ముస్లింల నుంచి ఆదోని కోటను పట్టుకున్నాడు.⁸ ఆ కోటను రాజుకు అప్పగించాడు, రాజు అతన్నే దానికి అధికారిగా నియమించాడు.⁸ యువరాజు రెండవ బుక్కరాయలు 1390 ముగిసేలోపు వరంగల్ సీమలోకి రెండుసార్లు దండెత్తాడని, కానీ స్పష్టమైన ఫలితం దక్కలేదని నీలకంఠ శాస్త్రి చెబుతారు.⁴ దాదాపు ఏడేళ్ల తర్వాత పానగల్‌ను పట్టుకున్నా, త్వరలోనే అది చేజారిందని ఆయన అంటారు.⁴

ఫిరోజ్ షాతో యుద్ధం

దాదాపు ఇరవై ఏళ్లు విజయనగరం, బహమనీ సుల్తానుల మధ్య శాంతి నిలిచింది.¹⁷ 1398లో రెండవ హరిహరుడు రాయచూరు అంతర్వేది (కృష్ణ, తుంగభద్రల మధ్య నేల) మీద దండెత్తి ఆ శాంతిని భంగం చేశాడని వూల్స్‌లీ హేగ్ రాశారు.⁵ ఫిరోజ్ షా కృష్ణ దాకా వచ్చాడు.⁵ కానీ నది దక్షిణ ఒడ్డును హరిహరుని పెద్ద సైన్యం కాపలా కాస్తోంది.⁵

అప్పుడు ఖాజీ సిరాజుద్దీన్ అనే బహమనీ అధికారి, సంచార కళాకారుల వేషం వేసుకున్న కొందరితో కలిసి నది దాటాడు.¹⁸¹⁹ హరిహరుని కొడుకు ముందు ప్రదర్శన ఇవ్వమని వారికి పిలుపు వచ్చింది.¹⁸¹⁹ కత్తి నాట్యం మధ్యలో వారు అతన్ని చంపేశారు.¹⁸¹⁹ ఆ రాత్రి గందరగోళంలో ఫిరోజ్ షా సైన్యం నది దాటి తెల్లవారే శిబిరంపై విరుచుకుపడింది.¹⁹ కొడుకు శవాన్ని తీసుకుని రాజు విజయనగరానికి పారిపోయాడు.¹⁹

ఆ తర్వాత ఫిరోజ్ సైనికులు రాజధానికి దక్షిణాన ఉన్న ప్రాంతాన్ని దోచుకుని, ఎంతోమందిని బందీలుగా పట్టుకుపోయారు; వారిలో 10,000 మంది బ్రాహ్మణులు ఉన్నారు.¹⁹ శాంతి చేసుకోవాలని నగరంలోని పెద్ద బ్రాహ్మణులు ఒత్తిడి చేశారు. దాంతో విజయనగరం సుమారు 330,000 పౌండ్ల (మూడు లక్షల ముప్పై వేల పౌండ్ల) పరిహారం చెల్లించింది.¹⁹ ఈ సంధి 1399 సెప్టెంబరుకు కొన్ని నెలల ముందు కుదిరిందని సూయెల్ లెక్క. యుద్ధానికి ముందున్న సరిహద్దులే కొనసాగాలని సంధి చెప్పింది.²⁰

ఈ యుద్ధం తర్వాత కడుతూ వచ్చిన కప్పాన్ని హరిహరుడు తర్వాత ఆపేశాడని హేగ్ అంటారు.²¹ గుజరాత్, మాళ్వా, ఖాందేశ్ పాలకులు ఫిరోజ్‌కు వ్యతిరేకంగా తనకు సాయం చేస్తామని మాట ఇవ్వడంతో ఆయన అలా చేశాడు.²¹

మరణం, సింహాసనం కోసం పోరు

సూయెల్ తర్వాతి రచన ప్రకారం హరిహరుడు 1404 ఆగస్టు 16న మరణించాడు.²² ఆయన మరణించిన కొద్ది రోజులకే ఒక గ్రామాన్ని దానం చేసినట్లు చెప్పే శాసనం నుంచి ఈ తేదీ వచ్చింది.²² ఆయన శ్రీశైలంలో కట్టమని ఆదేశించిన ఒక మండపం ఆయన మరణం తర్వాత పూర్తయింది.²²

ఆ తర్వాత ఆయన కొడుకులు సింహాసనం కోసం పోట్లాడుకున్నారు.²²²³ మొదట కొద్ది కాలం రెండవ బుక్కరాయలు రాజుగా ఉన్నాడని, విరూపాక్షుడు అతన్ని గద్దె దించాడని, 1405 జూలైకి ముందే బుక్కరాయలు మళ్లీ సింహాసనం దక్కించుకున్నాడని సూయెల్ శాసనాలను చదివి నిర్ణయించారు.²⁴ రెండవ బుక్కరాయలు, మొదటి దేవరాయలు చూడండి.

ఆధారాలు భిన్నంగా చెప్పే విషయాలు

• పాలనా కాలం. సూయెల్ (1900) 1379 నుంచి 1399 చివరి వరకు అని ఇస్తారు.⁶²⁰ సూయెల్ తర్వాతి రచన (1932) ప్రకారం ఆయన తొలి శాసనాలు 1377 నాటివి, మరణం 1404 ఆగస్టు 16న.²²² నీలకంఠ శాస్త్రి కూడా ఆయన మరణాన్ని 1404 ఆగస్టుగా ఇస్తారు.²³
• 1398 యుద్ధాన్ని నడిపింది ఎవరు. హరిహరుడే అంతర్వేదిపై దండెత్తి, యుద్ధం నడిపే బాధ్యతను కొడుకుకు వదిలాడని హేగ్ అంటారు.⁵¹⁹ ముసలి రాజు ఆ దండయాత్ర మొత్తాన్నీ కొడుకు బుక్కరాయలకే వదిలాడని సూయెల్ భావించారు.²⁵¹⁷
• శిబిరంలో చనిపోయింది ఎవరు. హరిహరుని కొడుకని హేగ్ అంటారు.¹⁸ ఫెరిష్తాను అనుసరించిన సూయెల్ ప్రకారం చనిపోయింది హరిహరుని పెద్ద కొడుకు బుక్కరాయల కొడుకు.¹⁷²⁶²⁷

Footnotes

1. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar) (1900), p. 48 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

2. Robert Sewell, ed. S. Krishnaswami Aiyangar, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 201 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

3. S. Krishnaswami Aiyangar, “Hindu States in Southern India”, in Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 491 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

4. K. A. Nilakanta Sastri, A History of South India from Prehistoric Times to the Fall of Vijayanagar, 3rd ed. (1966), p. 267 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

5. Wolseley Haig, “The Kingdom of the Deccan”, in Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 387 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

6. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 49 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

7. Fernao Nuniz, “Chronicle”, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 301 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

8. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 202 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

9. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 206 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

10. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 53, extract 15, the Narayanivilasam of Prince Virupaksha (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

11. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 52, extract 14, the Nanartharatnamala of Irugapa Dandanatha (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

12. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 51, extract 12, the colophon of Chennubhatta’s Tarkabhasha Vyakhya (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

13. S. Krishnaswami Aiyangar (ed.), Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 4 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

14. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nellore District (1967), p. xii (PDF p. 28) (censusindia.gov.in↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

15. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 205 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

16. N. Ramesan, Copper Plate Inscriptions of Andhra Pradesh Government Museum, Hyderabad, Vol. I (1962), p. 168 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

17. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 51 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

18. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 388 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

19. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 389 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

20. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 55 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

21. Haig, Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 391 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

22. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 207 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

23. Nilakanta Sastri, A History of South India, 3rd ed. (1966), p. 268 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

24. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 208 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

25. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 50 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

26. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 52 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

27. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 54, quoting Ferishta (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩